“Hoê apara i te mahana no te faaatea i te taote”
A HIˈO na i teie mau apara uteute nehenehe maitai. E ere anei i te mea faatianiani? Oia mau—e no te hoê tumu maitai mau. Mea maitai te apara no to outou vai-maitai-raa e to outou oraora-maitai-raa. I rotopu i te mau huru maa hotu e rave rahi e mea maitai ei maa, o te apara ïa te hoê o te mau hotu faahiahia roa ˈˈe. No reira, e haamaitai te reira ia outou iho.
No roto te tumu apara i te fetii rosacée, mai te apara popaa, te coing, te aubépine, e te sorbier. Mea rahi te tihota i roto i te tapau o teie mau tumu raau atoa. Ua rau te ǔ o to ratou mau maa hotu noˈanoˈa mau, te matie, te rearea, e te uteute, e mai te monamonaraa e te toavaavaraa.
Te faatupuhia ra na te ao nei i roto e 17 e 18 mirioni tane apara i te matahiti hoê. I te mau Hau Amui no Marite, te amu-ota-hia ra te afaraa. Te faaohipahia ra te toea ei pata apara, ei vaiharo apara, ei miti monamona apara, ei monamona apara, ei ava apara, ei cidre apara, ei pai apara e te tahi atu mau faraoa monamona, ei vinega apara, e ei uaina apara. I Europa e faaohipahia te rahiraa apara no te hamani i te cidre, te uaina, e te ava. I nia i te taatoaraa o te faahoturaa na te ao nei, e faaohipahia te hoê i nia i te maha no te hamani i te cidre.
Hou râ tatou e amu ai i te maa hotu, e aminamina to tatou mata i te tumu apara tei uaa roa. Te faaunaunahia ra oia e te mau tiare uouo mea tarona i te hiti, e no te mea ua apǎpǎ noa, ahiri e e nehenehe e hotu mai ei apara, eita te teiaha e maraa i te tumu raau. Mea pinepine te hoê vero tau veavea o te tupu matamua mai i te ofati ê i te tahi mau tiare.
Te tanuraa i te apara
Mea tupu aˈe te tumu apara i te mau vahi haumǎrû. E ua tanuhia te reira mai te tau mai â. Te faahitihia ra te mau tumu apara e te mau apara iho e ono taime i roto i te Bibilia.a Mea au na to Roma i te reira, e i roto i te haruraa a to ratou mau nuu, ua haaparare ratou e rave rahi mau huru apara na Beretane e vetahi atu mau fenua no Europa. Ua afai te feia haru fenua matamua no Marite i te mau huero apara e te mau tumu apara na muri ia ratou na Beretane mai.
Na roto i te mau tamatamataraa, ua haamaitai atu â te mau ui feia faaapu i te mau apara na roto i te faatitoraa. E ere râ oia i te mea vitiviti. E nehenehe te faahoturaa i te hoê huru apara apî o te nehenehe e hoohia e taeahia e 20 matahiti te maoro. I teie râ mahana, maoti te faaoromai tamau o te feia faaapu, te fanaˈo ra tatou e rave rahi huru apara papepape e te rau te ǔ e nehenehe e maitihia.
Te pafairaa
E haamata te tau apara i te avaˈe tiurai aore ra atete i te Pae Apatoerau o te fenua. Eita râ te mau huru apara matamua o te para mai, mai te James Grieve aore ra te Transparent, e nehenehe e haaputu-maoro-hia. E tia ia amu oioi ia ratou, e amu ota anei aore ra e tunu. Teie râ, na teie mau apara e faarahi i to tatou hiaai no te mau apara i muri nei: Summerred, Gravenstein, Cox’s Orange, Jonathan, Boskop, Red Delicious, Golden Delicious, McIntosh, Granny Smith—o te tahi noa ïa mau iˈoa i nia i te mau tausani apara huru rau e vai ra.
E tia ia pafai i te mau apara i te mahana mǎrô. E tia ia ohiti maitai ia ore te mau ohi apî e to ratou mau rauere ia fati. Ia para maitai te apara, e fati ohie noa oia ia taviri-rii-hia te maa mai nia mai i te amaa. Mea faufaa ia hiˈo e aita te hiata o te apara i fati, o te faaino hoi i te maa, e eita oia e vai maoro mai.
Ia vaiihohia te mau maa hopea i nia i te tumu e ia maoro roa ˈtu â e tia ˈi—mai te peu e mea maitai te mahana. Mai te peu e no te hoê hupe pape toetoe paari o te tupu oioi mai e toetoe roa te mau apara i nia i te tumu raau, e tia ia faataimehia te pafairaa. E nehenehe te mau apara e faatia i te mau anuvera tau teteri i raro aˈe i te faito toetoe rahi, tei to ratou faito pararaa e te faito tihota e vai ra i roto, i te taime râ a toetoe roa ˈi e a tahe ai, eita ratou e nehenehe e haaputuhia. E tia ia hamani-oioi-hia ei vaiharo, ei miti monamona maa hotu, aore ra ei vinega; eita ratou e nehenehe e taraˈihia.
Te haaputuraa
Hoê tuhaa anaanatae o te mau apara oia hoi te huti ra ratou i te aho. Te apo nei ratou i te mataˈi ora (oxygène) e te faarue nei ratou i te mǎhu carbonique (dioxyde de carbone) e te pape. No reira, hau noa ˈtu i te veavearaa, mea vitiviti aˈe atoa ratou i te mǎrô e i te miˈomiˈo. Na roto i te hutiraa i te aho e apo atoa mai ratou i te mau hâuˈa no roto mai i te vahi e haaati ra ia ratou. No reira, mea maitai aˈe ia haaputu ia ratou anaˈe i te hoê anuvera tau 5 teteri Celsius.
Ia haaputuhia te mau apara i roto i te hoê piha i raro i te fare e te mau umara putete, e erehia te mau apara i te tahi monamona. Hau atu, e tia ia faataa ê i te mau apara huru rau. E mea maitai aˈe ia puohu i te mau apara tataitahi i roto i te papie. E faataere ïa te reira i te pape ia pau e e iti atoa mai te fifi pe na roto i te mau maa pe i pihai iho.
Faufaaraa i te pae oraora-maitai-raa
Ua parauhia e “hoê apara i te mahana no te faaatea i te taote.” Noa ˈtu e eita noa te reira e tupu mai, ua tui te roo o te apara no te reira. No te aha? No te mau mea e vai ra i roto o te nehenehe e haamaitai i te oraora-maitai-raa o te hoê taata.
E fare iti haaputuraa te apara tataitahi otahi no te mau taoˈa faaitoito faufaa mau. Ia para anaˈe, te vai ra i roto te mau vitami B1, B2, B6, C, e E. E horoa atoa oia i te mau tihota rave rau, mai te dextrose, te fructose, e te saccharose. O te anoiraa o te mau acides te tumu o te monamona. Hau atu, te vai ra e rave rahi mau taoˈa minérales, mai te calcium, te magnésium, te potassium, e te vai atu â, e tae noa ˈtu te pectine e te fibre. Fatata e 85 i nia i te hanere o te apara, e pape ïa.
Te tahi atu taoˈa e itehia ra i roto i te apara o te éthylène ïa, o te riro iho â râ ei taoˈa natura o te faaitoito i te pararaa o te maa hotu. E nehenehe teie taoˈa mai te mǎhu, e faaohipa-maitai-hia mai te peu e e tomati pi aore ra e avota paari ta outou. A tuu ia ratou i roto i te hoê puohu papie e te tahi maa apara para, e e para oioi ratou.
I te mea e e faufaaraa to te apara i te pae oraora-maitai-raa, mea faufaa roa ia ite e afea e nafea ia amu ia ratou. Na mua roa, ia para ïa ratou. E mea maitai aˈe eiaha e amu i te apara tei faatoetoehia; a vaiiho i te reira i te anuvera o te piha maa taime. Mea faufaa atoa ia amuamu maitai i te reira.
Ma te anaanatae, e mau tuhaa taa ê to te apara e mea maitai no te tamâ i te mau vahi tereraa maa atoa. E tauturu atoa teie mau tuhaa taa ê no te rapaau i te tumau e te hî.
Hoê parau faaara
E piavere-atoa-hia te mau apara, mai te tahi atu mau maa hotu. No teie tumu, mea tano ia ara. E nehenehe te mau pape taero e noaa mai i te faahuru ê e te faainoino i te opu. No reira, a ara i te piavere, e a tâpû roa eiaha noa i te tuhaa i piaverehia, i te tuhaa atoa râ na pihai iho i te vahi pe, no te mea e parare te pape taero na roto.
Noa ˈtu râ, mea maitai te apara no to outou oraora-maitai-raa. No reira ia hinaaro outou e “faaatea i te taote,” a tamata ïa i te amu i te hoê apara i te mahana!
[Nota i raro i te api]
a Tumu apara: Te Sire a Solomona 2:3; 8:5; Ioela 1:12. Apara: Maseli 25:11; Te Sire a Solomona 2:5; 7:8.
[Hohoˈa i te api 12]
E aminamina te mata i te tumu apara tei uaa roa