Faaamuraa animala o te pape—“Aua” iˈa
NA TE TAATA PAPAI A ARA MAI NA! I NOREVETIA
UA HAU atu e hoê ahuru tausani matahiti i teie nei, ua hamani te mau taata no te mau fenua Taina e Aiphiti i te mau aua pape mâ i reira ratou e haapao ai e e faaamu atoa ˈi paha i te mau iˈa ora. I teie mahana, ua riro te aua iˈa mai te hoê tapihaa. Ua piihia te faaamuraa animala o te pape. Te faataa ra te Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary i te reira mai “te faatupuraa i te hotu natura o te pape.” Te titau ra te reira i te tahi mau ohipa no te faatupu maitai e te haapueraa e te faaamuraa i te mau animala e te mau raau hotu o te pape i roto i te miti aore ra te pape mâ.
E tae mai ai i teie nei, o te paruraa e te haapaoraa i te mau iˈa te mau huru matau-roa ˈˈe-hia o te faaamuraa i te animala o te pape. I roto e rave rahi fenua, i te mau vahi iho â râ e mea teitei te anuvera o te pape mâ, ua parare te faaamuraa i te mau iˈa o te pape mâ i roto i te mau farii e te mau aua. Ua faaohipa rahi atu â te tahi atu mau nunaa i ta ratou mau miti. O te fenua Norevetia te hoê hiˈoraa. E vahi maitai natura to taua fenua ra no te faaamu i te mau iˈa i roto i te miti, i te mea tei roto atoa taua fenua ra i te mau hiti roa roa ˈˈe na te ao nei, mea tano noa te anuvera o te miti, e mea mâ te pape. O Norevetia te fenua tei haamatara na mua, i te faaamuraa tamano iho â râ no Ataranitita e te mau iˈa piihia te truite i roto i te miti.
Mai te huero e tae atu i te iˈa no te matete
E haamata te ohipa i te vahi haapatoraa i te tau auhune. E “aupuruhia” te mau iˈa ufa no to ratou huero, e e faatôhia te huero e to te oni maitihia. E haapao-maitai-hia te huero faatôhia i te roaraa o te tau toetoe i roto i te vahi haapatoraa, e ono avaˈe i muri iho e pato ai. I te roaraa o na hebedoma matamua, e amu te iˈa apî roa i te mau mea i roto i te puohu vitellin i roto i to ˈna vairaa maa; mea na reira ïa ia haamata anaˈe te paru-maitai-raa matamua. No te hoê tamano oviri apî roa, e faaea ïa o ˈna e piti e tae atu e pae matahiti i roto i te anavai i reira o ˈna i te patoraa, hou oia e haere ai i te miti mea rahi aˈe te maa. I te vahi haapatoraa e paari mai te tamano apî roa (hoê tamano tei ineine no te haere) i roto e hoê matahiti i te afa.
E afaihia te mau iˈa mai roto mai i te pape mâ i roto i te miti. E tuu-noa-hia na ratou i roto i te mau aua rarahi, te mau haapee aore ra te mau faa iˈa, i roto i te miti. I muri aˈe i te hoê matahiti aore ra e piti i roto i te miti, ua naea te mau tamano i to ratou faito tano e e ohihia ratou no te faaineineraa. E au ra e e mea ohie roa, e ere i te mea fifi. Tera râ, te vai ra te mau tautooraa no te faaamu i te mau iˈa i roto i te “aua.”a
Te mau fifi i te pae ihiora e te mau tauiuiraa
Ua haamata te mau taata faaamu iˈa matamua ma te ore i faaineinehia e ua tia ia ratou ia titau i te hoê ite hohonu no nia i te haaparareraa, te maa tano, e te mau ite faataa-ê-na-hia o te mau huru iˈa tataitahi. E au ra e ua riro te reira ei fifi rahi i te pae ihiora eita e nehenehe e faaafarohia e e nehenehe te mau ohipa e e hape. Eita anei e nehenehe e pahono i te mau titauraa tamau e rave rau a te mau iˈa apî roa e te mau iˈa no nia i te huru mâ o te pape, te anuvera, te maa, e te maramarama?
E rave rahi o teie mau fifi tei faaafarohia e mea maoro i teie nei. Te tuatapapa nei e rave rahi porotarama maimiraa i teie mahana i te tupuraa e te huru o te mau huru iˈa atoa o te hiˈopoahia ra e te faaineineraa, te anaanaraa o te marama, e te rahiraa tano e te huru maitai o te maa.
Te inoraa o te haaviiviiraa e te remu
E mea faufaa te vai-mâ-raa o te mau mea e haaati ra no te faaamu i te mau iˈa. E nehenehe râ te mau faanahoraa aifaito ore o te mau mea ora e te mau faito o te haaviiviiraa e haafifi i te tapihaa faaamuraa i te animala o te pape. Te tamata nei te mau iˈa oviri o te ite i te mau raau taero i te ape i te ati. Area râ te mau iˈa faaamuhia eita ïa, ua mau oia i roto i te faa. E mea atâta roa te hinu tei manii aore ra te mau pehu taero no te mau vahi faaamuraa iˈa.
Ua hitimahuta roa vetahi i te matahiti 1988 i te tupu-rahi-raa mai te mau remu taero i te roaraa i te hiti i te pae apatoa tooa o te râ i Tuete e i te mau hiti atoa i te pae apatoa i Norevetia. I te mau vahi aano, ua haapohe te remu i te mau iˈa e te tahi atu mau mea ora o te miti. E rave rahi vahi faaamuraa animala aita e iˈa faahou, no te remu iho te tahi tuhaa e no te mea atoa ua ohi-oioi-hia te mau iˈa no te faaineineraa. Ua faaorahia râ te rahiraa aua rarahi i te remu taero i to te feia faaamu iˈa faautaraa i te mau faa iˈa i te mau roto mâ. Ua pii vetahi i teie ati remu “te Chernobyl o te miti,” e ua parau te feia aravihi e o te maraaraa o te haaviiviiraa paha te hoê tumu i tupu ai te reira.
Te farerei nei te mau faa iˈa i te mau huru atoa o te mahana e e tia ia ˈna ia faaruru i te pape toetoe paari, te are miti, e te vero. Ia parari anaˈe te hoê aua e ia horo te mau iˈa, e pau rahi te taata faaamu iˈa. Hau atu â, e nehenehe te mau iˈa tei ora e haaparare te maˈi i te mau iˈa oviri, e e riro mau te reira ei fifi rahi. E taputô atoa paha te mau iˈa tei ora e te mau iˈa oviri no te maa e te mau vahi haapatoraa, e e haamǎtaˈuraa te reira no te haapueraa iˈa o te fenua.
No reira te tuea nei te manaˈo taatoa e e tia ia paruru maitai i taua mau aua ra ia ore te mau iˈa e ora. Ua ravehia te tahi mau mea apî i roto i taua vahi atoa ra. Te parau ra te Aquaculture in Norway e i te mau matahiti i mairi aˈenei “e rave rahi ohipa [tei faaotihia] i te hamaniraahia te mau aua faaamuraa animala o te pape ia nehenehe e faaruru i te huru ino o te mahana.”
Te faanahoraa no te mau maˈi
Te faatupu nei te mau mea atoa e aro ra i te huru natura o te mau iˈa aore ra e haafariu ê mai ia ratou i to ratou vahi natura i te hepohepo, e te faaino nei te reira i to ratou ravea parururaa o te toto. Ua faatupu te amuiraahia te tahi mau tuhaa, mai te faaamuraa e rave rahi iˈa i roto i te hoê vahi nainai, te faaamuraa rahi roa, te haaputuraa i te mau taoˈa ora, e te maraaraa o te mau iˈa e rave rau o te faatupu i te maˈi, i te mau maˈi ino roa ˈˈe i rotopu i te mau iˈa faaamuhia i te mau iˈa oviri. Ua faatupu te reira i te hoê toparaa rahi o te tapihaa.
Oia mau, e nehenehe e rave rahi o teie mau maˈi o te mau iˈa e rapaauhia, ei hiˈoraa, e te raau aro i te manumanu ino, tera râ, ua riro te faaohipa-maoro-raa i te mau raau aro i te manumanu ino ei haamǎtaˈuraa no te mau mea e haaati ra, no te mea iho â râ te faatupu ra te reira i te mau bateria puai, o te titau ïa i te mau raau apî. E nehenehe te raau taero e faaino i te mau iˈa, o te haaparuparu roa ˈtu ia ratou i mua i te tahi atu mau maˈi. Parau mau, ua hinaaro te feia faaamu iˈa e ape i teie tupuraa ino mau.b
Te faaohipa-atoa-hia ra te parau tahito ra e mea maitai aˈe te arai i te rapaau i nia i te faaamuraa iˈa. Ua ravehia te tutavaraa rahi no te titau atu â i te ite e nafea ia haapaari i te mau ravea paruru natura o te mau iˈa. Ua ravehia teie mau maimiraa no nia i te huru faaamuraa maitai roa ˈˈe, te haapaoraa i te mau mea e haaati ra e te tereraa ohipa matauhia, te faarahiraa i te mau iˈa e nehenehe e aro i te maˈi, e te patiaraa i te mau raau ohie arai maˈi e te mau ravea no te patia. Ua horoa mai teie ohipa i te mau faahopearaa, e e au ra e o te tapihaa faaamuraa iˈa teitei roa teie i roto i te aroraa i te maˈi.
Te hoê tapihaa e maraa ra
Ua riro te faaamuraa animala o te pape ei tapihaa faufaa roa o te fenua matauhia i roto e rave rahi oire iti na te mau hiti. Mai te haamauraahia te tapihaa faaamuraa animala o te pape, ua itehia te hoê maraaraa faahiahia. I te matahiti 1990, hau atu i te 23 miria dala marite o te faito taatoa o te hamaniraa na te ao nei. Te hoo nei te fenua Norevetia hau atu i te afa mau tamano no Ataranitita faaamuhia na te ao nei, te hapono ra i te mau tamano e hau atu i te 90 fenua na te ao nei.
Noa ˈtu e o te mau tamano no Ataranitita te mau iˈa matamua no roto mai i te vahi faaamuraa o te hoohia ra e tae mai ai i teie nei, ua vai aˈena te mau morue tei faaamuhia i te hoê faito taotiahia e te mau iˈa piihia te mau flétan tei ineine no te hoo. Te hiaai nei te tapihaa faaamuraa animala o te pape e riro mai ei tapihaa e nehenehe e tiaturihia o te horoa i te iˈa apî, e te maitai i te mau matahiti atoa.
Ma te peapea, te vaiiho pinepine nei te mau taata ia ratou iho ia turaihia e te nounou, e te tupu ra te reira i roto i te tapihaa faaamuraa animala o te pape. I roto i te tahi mau tupuraa, ua tia i te mau tuhaa o te mau mea e haaati ra ia haapae i te hinaaro e ona-oioi-hia. E tia i te mau taata faaamu animala o te pape e manaˈo ra mai te reira ia haapii e e nehenehe te natura e tairi oioi noa; e tia ia ratou ia farii e te aupururaa i te mau mea e haaati ra no to ratou iho maitai. Ia tae iho â i te hoê taime, e haapapuhia e mea paari ia faaohipa i te mau faufaa o te fenua ia au i te opuaraa matamua a te Poiete—ia au i te natura e te faanahoraa o to ˈna mau mea ora fifi mau.
[Nota i raro i te api]
a Niuhia i nia i te haamaramaramaraa i roto i te vea iti ra Aquaculture in Norway, neneihia e te Taatiraa a te feia faaamu iˈa i Norevetia.
b Ua haamau te mau mana faatere i Norevetia, ma te haamanaˈo i te feia hoohoo, i te mau faatureraa etaeta no nia i te faaohiparaa i te raau. E noaa noa i te feia faaamu iˈa i te raau na roto i te hoê taote no te animala, e e faataa-ê-hia te mau iˈa rapaauhia no te ite papu e aita te taatoaraa o te mau iˈa i taero hou a hoo ai i roto i te matete.
[Hohoˈa i te api 11]
E tuuhia te mau iˈa i roto i te mau faa i roto i te miti
E aupuruhia te mau iˈa ufa no to ratou huero
Ia naea i te mau iˈa i te faito tano, e ohihia e e faaineinehia ratou
[Faaiteraa i te tumu]
Hohoˈa: Vidar Vassvik/Norwegian Seafood Export Council