VAIRAA PAPAI NATIRARA Watchtower
Watchtower
VAIRAA PAPAI NATIRARA
Tahiti
ǎ,ě,ǐ,ǒ,ǔ,ˈ
  • ǎ
  • ě
  • ǐ
  • ǒ
  • ǔ
  • ˈ
  • BIBILIA
  • PAPAI
  • PUTUPUTURAA
  • g94 8/12 api 16-19
  • Ia ino anaˈe to tatou reva

Aita e video no teie tuhaa.

Eiaha e inoino, te vai ra te tahi fifi e te video.

  • Ia ino anaˈe to tatou reva
  • A ara mai na! 1994
  • Upoo parau iti
  • Papai tei tuea
  • Nafea te faainoraahia te ozone
  • Eaha te mau faahopearaa?
  • Te faahopearaa o te haaviiviiraa
  • Nafea to tatou reva e faaorahia ˈi
    A ara mai na! 1994
  • Te aroraa ia ora to tatou palaneta
    A ara mai na! 1996
  • To tatou fenua tei hamani-ino-hia—Ua parare roa te hamani-ino-raa
    A ara mai na! 1993
  • Eaha mau na te fifi o te mau mǎhu e tapoˈi ra i te fenua nei?
    A ara mai na! 1989
Ite hau atu â
A ara mai na! 1994
g94 8/12 api 16-19

Ia ino anaˈe to tatou reva

I TE matahiti 1971, i te maueraa ˈtu no te haere i nia i te avaˈe na nia i te pahi reva Apollo 14, ua parau o Edgar Mitchell i to ˈna iteraa ˈtu i te fenua e: “Ua riro oia mai te hoê taiamani anapanapa ninamu e uouo.” Eaha râ ta te hoê taata e ite i teie mahana na nia mai i te reva teitei?

Mai te peu e ua nehenehe o ˈna e ite i te mau mǎhu ite-ore-hia o te reva o te fenua na roto i te titia mata taa ê, e ite ïa oia i te hoê hohoˈa taa ê. I roto i te vea ra India Today, ua papai o Raj Chengappa e: “E ite oia i te mau apoo rarahi i roto i te mau hatua paruru ozone i nia ˈˈe ia Antartica e ia Marite Apatoerau. Maoti i te taiamani anapanapa ninamu e uouo, e ite oia i te hoê fenua rumaruma e te reporepo, tei î roa i te mau ata ereere e te taviriviri haere o te mau mǎhu ino e e sulphur.”

Eaha taua mau apoo rarahi ra i roto i te hatua paruru ozone o to tatou mau tapoˈi teitei o te reva? E mea atâta mau anei te maraaraa o te mau taoˈa taero o te reva nei?

Nafea te faainoraahia te ozone

Hau atu i te 60 matahiti i teie nei, ua faaite te mau aivanaa i te iteraahia te hoê taoˈa faatoetoe papu o te nehenehe e mono i te tahi atu mau taoˈa faatoetoe taero e te hauˈa ino. Te vai ra i roto i te raau apî te mau huˈa taoˈa e hoê carbone, piti chlore, e piti huˈa atomi fluor (CCl2F2). Te piihia ra te reira e te tahi atu mau raau hamanihia e te taata tei tuea noa te chlorofluorocarbone (CFCs).

I te omuaraa o te mau matahiti 1970, ua hamani-rahi-hia te CFCs i roto i te mau pu hamaniraa tauihaa rarahi na te ao nei. Aita ratou i faaohipa-noa-hia i roto i te mau matini faatoetoeraa, te mau mohina pâmu raau atoa râ, te mau matini faataui mataˈi, te mau raau tamâraa, e i roto i te hamaniraa i te mau farii maa e te tahi atu mau taoˈa hamani rimu uraina.

Teie râ, i te avaˈe setepa 1974, ua faataa nau toopiti aivanaa ra o Sherwood Rowland e o Mario Molina e te faaô mǎrû noa ra te CFCs i roto i te stratosphère i reira e faarue ai i to ratou chlore. Ia au i te numeraraa a te mau aivanaa, e nehenehe te huˈa atomi chlore tataitahi e haapohe tau tausani huˈa taoˈa ozone. Maoti râ e ua faainohia te hatua ozone na roto i te tapoˈi teitei o te reva, ua rahi aˈe te inoraa i te mau poro.

I te mau tau uaaraa tiare atoa mai te matahiti 1979 mai â, e rave rahi tuhaa ozone tei moe e ua fa faahou mai i nia ˈˈe ia Antartica. Ua piihia te itiraa o te ozone i tera e tera tau te apoo ozone. Hau atu, i te mau matahiti i mairi aˈenei, ua aano roa te mea e piihia ra te apoo ozone e te tamau noa râ. I te matahiti 1992, ua faaite te mau numera a te taoˈa peeutari i te aanoraa rahi o te hoê apoo ozone—aano aˈe ia Marite Apatoerau. E aita i rahi faahou te hatua ozone e vai ra i reira. Ua faaite te mau numera a te mau taoˈa e maue i roto i te reva i te hoê toparaa e hau atu i te 60 i nia i te hanere—te faito raro roa ˈˈe aita i itehia aˈenei.

I te hoê â taime, ua iti atoa mai te mau faito o te hatua ozone i roto i te tuhaa teitei aˈe o te reva hau atu i te tahi atu mau tuhaa o te fenua nei. Te faatia nei te vea ra New Scientist e: “Te faaite ra te mau numera hopea roa e . . . ua iti roa te mau faito o te hatua ozone ma te maere i te matahiti 1992 i rotopu e 50° e 60° te aano Apatoerau, oia hoi te pae apatoerau no Europa, Rusia e Kanada. E 12 i nia i te hanere te faito o te hatua ozone i raro aˈe i te faito tano, iti roa ˈˈe o te mau tau atoa i roto i na 35 matahiti maimiraa tamau.”

Te parau nei te vea ra Scientific American e: “Ua faaite te mau tohu ino roa ˈˈe i teie mahana i te ereraa faufaa roa o te hatua ozone faatupuhia e te mau chlorofluorocarbone. . . . E i taua taime râ, ua patoi uˈana te mau parau a te feia ona i roto i te faatereraa e te pu hamaniraa tauihaa i te mau faatureraa, niuhia i nia i te faufaaraa papu ore i te pae ite aivanaa.”

Ua faarue-aˈena-hia te tahi 20 mirioni tane CFCs i roto i te reva. I te mea hoi e faaô atu te CFCs i roto i te stratosphère e rave rahi matahiti i muri iho, tau mirioni tane ïa aitâ i naea ˈtura te tapoˈi teitei o te reva i reira ratou e faaino ai. E ere râ te CFCs anaˈe te tumu o te chlore e faaino ra i te ozone. Te faatia nei te vea ra Popular Science e: “Te manaˈo ra te NASA e tau 75 tane chlore te pue i roto i te hatua ozone i te mau taime atoa e e tirihia ˈi te hoê pahi reva.”

Eaha te mau faahopearaa?

Aita e taa-maitai-hia ra te mau faahopearaa o te itiraa te hatua ozone i roto i te tapoˈi teitei o te reva. Te mea papu râ, te maraa ra te rahiraa UV atâta (hihi veavea) o te hiti mai i nia i te fenua nei, o te faatupu i te hoê ati rahi roa ˈˈe o te mariri ai taata o te iri. Te faatia nei te vea ra Earth e: “I te roaraa o na matahiti e ahuru i mairi aˈenei, ua maraa te faito UV atâta i te matahiti, o te tairi ra i te afaraa fenua apatoerau, fatata e 5 i nia i te hanere.”

Te manaˈohia ra e 1 noa i nia i te hanere maraaraa o te UV o te faatupu e 2- e tae atu e 3-i nia i te hanere maraaraa o te mariri ai taata o te iri. Te parau nei te vea afirika ra Getaway e: “Ua hau atu i te 8 000 huru apî o te mariri ai taata o te iri i Afirika Apatoa i te mau matahiti atoa . . . Te vai ra ia tatou nei hoê o te mau faito raro roa ˈˈe o te hatua paruru ozone e hoê o te mau ati rahi roa ˈˈe o te mariri ai taata o te iri (aita e tuea ra te taairaa).”

Na te mau aivanaa ra o Rowland e o Molina i tohu tau matahiti i teie nei e e faarahi te mouraa o te hatua ozone i roto i te tapoˈi teitei o te reva i te mariri ai taata o te iri. Ua titau raua ia opani-oioi-hia te faaohiparaa i te CFCs i roto i te raau faahî i te mau Hau Amui no Marite. Ma te taa i te atâtaraa, e rave rahi fenua tei farii e faaore i te hamaniraa o te CFCs i te avaˈe tenuare 1996. No teie taime râ, te tamau noa ra te faaohiparaa i te CFCs i te haafifi i te ora i nia i te fenua nei.

Te faatia nei te vea ra Our Living World e no te itiraa te hatua ozone i nia ˈˈe ia Antartica “ua nehenehe te mau hihi veavea e tae roa i te vahi hohonu roa ˈˈe o te moana i tei manaˈohia na mua ˈˈe. . . . Ua faaiti rahi roa te reira i te hamaniraa o te mau taoˈa tahi ora haihai o te reira hoi te niu no te mau mea ora o te moana.” Te faaite atoa ra te mau tamataraa e te faaiti ra te maraaraa o te UV i te tupuraa o te mau faaapu, o te hoê ïa haamǎtaˈuraa no te maa taatoa e horoahia ra.

E mea ino roa te faaohiparaa i te CFCs. Inaha te tupitahia ra to tatou reva na te tahi atu mau taoˈa taero e rave rahi. Hoê o te mau taoˈa taero o te hoê mǎhu o te reva nei ïa faufaa no te ora i nia i te fenua.

Te faahopearaa o te haaviiviiraa

I te afaraa o te senekele 19, ua haamata te mau taata i te tutui e rave rahi arahu, te mǎhu natura, e te mori arahu, o te faarahi atu â i te mǎhu carbonique o te reva. I taua taime ra, ua naeahia e 285 tuhaa haihai no te hoê mirioni o teie mǎhu nainai roa o te reva. Ei faahopearaa râ o te faaohipa-rahi-raa te taata i te mori arahu, ua naeahia te rahiraa o te mǎhu carbonique e hau atu i te 350 tuhaa haihai no te hoê mirioni. Eaha te faahopearaa ia hau atu teie mǎhu i roto i te reva?

Te tiaturi nei vetahi e na te maraaraa o te mau faito o te mǎhu carbonique e haamaraa i te mau anuvera o te fenua. Te parau nei râ te tahi atu feia tuatapapa e o te tauiuiraa o te huru o to tatou mahana te tumu o te mahanahana o te fenua—e ua puai roa ˈˈe te ito o te mahana i teie mau taime.

Noa ˈtu eaha te tupuraa, o te roaraa o te mau matahiti 1980 te tau veavea roa ˈˈe i te mea ua haamatahia i te tapao i te mau tabula i te afaraa o te senekele 19. Te faatia nei te vea Afirika Apatoa ra The Star e: “Ua tamau noa te tereraa o te mahanahana e tae mai i teie ahuru matahiti, o te matahiti 1990 te matahiti veavea roa ˈˈe tei tapaohia, te matahiti 1991 te toruraa o te matahiti mahanahana roa ˈˈe, e 1992 . . . te ahururaa o te matahiti mahanahana roa ˈˈe i roto i na matahiti e 140 tei tapaohia.” E no te repo puehu tei pee i roto i te reva i te paainaraa te Mouˈa Pinatubo i te matahiti 1991 i topa rii ai te anuvera i te roaraa o na toopiti matahiti i mairi aˈenei.

Te tauaparau-maite-hia ra no nia i te mau faahopearaa i mua nei o te maraaraa o te mau anuvera i nia i te fenua nei. Te ohipa papu râ ta te mahanahanaraa o te fenua i rave o te faateimaharaa ïa i te ohipa fifi e faaite atea i te huru o te mahana. Te tapao ra te vea ra New Scientist no nia i te mau faaiteraa atea hape “e nehenehe e mea papu ore roa ia taui anaˈe te mahanahanaraa o te fenua i te ahuaraˈi.”

Te matǎˈutǎˈu nei e rave rahi taiete paruru ia haafaufaa ore te mahanahanaraa o te fenua i ta ratou mau faanahoraa. Te faˈi nei te vea ra The Economist e: “I mua i [te hoê] anairaa o te mau ati, te faaiti nei te tahi mau taiete paruru ia ratou i mua i te mau ati natura. Te paraparau ra vetahi e faahoˈi roa i to ratou toroa i roto i te taiete. . . . Te mehameha nei ratou i te papu-ore-raa.”

Ma te papu, i te matahiti 1990, te matahiti mahanahana roa ˈˈe i tapaohia, ua topa te hoê tuhaa rahi o te pape toetoe paari o te poro fenua Apatoerau i te hoê faito aita i itehia aˈenei. I te pae hopea tau hanere daba o te poro tei iri i nia i te Motu Wrangell e hau atu i te hoê avaˈe te maoro. Te faaara nei te vea ra BBC Wildlife e: “Na roto i te mahanahanaraa o te fenua e nehenehe teie mau huru tupuraa . . . e tamau noa.”

Ua faatia te hoê vea afirika i te matahiti 1992 e: “Te faahapa nei te feia aravihi i te pae no te huru o te mahana i te mahanahanaraa o te fenua no te maraaraa rahi o te mau haapueraa pape toetoe paari o te atea ê ra ia Antartica e mea atâta no te mau pahi i Ataranitita Apatoa.” Ia au i te vea ra Earth no te avaˈe tenuare 1993, o te mahanahanaraa o te pape te tumu o te maraaraa maine o te miti tei mau i te pae miti apatoa no Kalifonia.

Ma te peapea, te tamau noa ra te mau taata i te pâmu i te hoê faito maere mau o te mau mǎhu taero i roto i te reva. Te parau nei te buka ra The Earth Report 3 e: “I te mau Hau Amui no Marite, ua tapaohia i roto i te hoê tabula 1989 a te Pû parururaa i te mau mea e haaati ra e hau atu i te 900 000 tane raau taero tei pâmuhia i roto i te aore i te matahiti tataitahi.” Mea iti roa teie numera no te mea aita i taiohia te mau au auahi o te mau mirioni pereoo.

No roto atoa mai te mau tabula maere roa o te haaviiviiraa o te mataˈi e rave rahi atu â mau fenua ona. E mea riaria mau te mau faaiteraa apî no nia i te haaviiviiraa uˈana o te mataˈi i te mau fenua no Europa Hitia o te râ i te roaraa o na matahiti e ahuru faatereraa Communiste.

Te faaruru atoa ra te mau tumu raau o te fenua, o te huti i te mǎhu carbonique e te horoa mai i te mataˈi ora, i te mataˈi taero. Ua faatia te vea ra New Scientist e: “Te tupu rahi nei te mau tumu raau no Helemani ma te ino, ia au i . . . te faatere hau o te ohipa faaapu [tei parau] o te mataˈi viivii noa te hoê o te mau tumu matamua o te tupu-ino-raa o te ururaau.”

Hoê â huru atoa no te mataeinaa ra Transvaal Highveld i Afirika Apatoa. “Te itehia ra i teie nei te mau tapao matamua o te ûa taero i te pae hitia o te râ Transvaal ia taui anaˈe te peni matie poiri o te mau tara etaeta o te paina ei tara marau tei fefe,” o ta James Clarke ïa e faatia ra i roto i ta ˈna buka Back to Earth.

Na te ao taatoa mai teie mau tabula. Aita hoê noa ˈˈe fenua e paruruhia ra. Na roto i te mau haapupuraa auahi teitei o te mau pu hamaniraa tauihaa, te faahaere nei te mau fenua ona i ta ratou haaviiviiraa na te mau fenua tapiri. Aita roa ˈtu te tabula o te tupuraa rahi i te pae tapihaa e horoa mai ra i te tiaturiraa.

Te vai nei râ te niu no te manaˈo maitai. E nehenehe tatou e tiaturi e e faaorahia mai to tatou reva faufaa roa i te ati. A hiˈo mai i roto i te tumu parau i mua nei e nafea te reira e tupu ai.

[Hohoˈa i te api 17]

Ua faarahi te mouraa o te hatua ozone i roto i te reva teitei i te mariri ai taata o te iri

[Hohoˈa i te api 19]

Eaha te mau faahopearaa o teie huru haaviiviiraa?

    Papai reo Tahiti (1985-2026)
    Haere i rapae
    Haere i nia
    • Tahiti
    • Hapono
    • Ta oe e hinaaro
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Parau no te faaohiparaa
    • Eita e puharahia
    • Maiti eaha te ore e puhara
    • JW.ORG
    • Haere i nia
    Hapono