Na vai e paruru i te mau animala rata ore no Afirika?
NA TO TATOU TAATA PAPAI A A ARA MAI NA! I AFIRIKA APATOA
UA PARAUHIA te tahi mau mea iino no nia i te manaˈo o te mau taata no Afirika i ta ratou faufaa o te mau animala rata ore. ‘Aita ratou e au ra i te reira; te faariro noa nei ratou i te reira mai te hoê tumu o te maa e te moni,’ o ta vetahi mau taata mataitai e parau nei. Te vai ra anei te hoê tumu no teie mau faaotiraa? E mea pinepine te mau aua animala rata ore i te î noa i te feia mataitai no te pae Tooa o te râ e te tahi noa mau taata no reira iho. Tera râ, ua faataa te hoê raatira no Zulu i Afirika apatoa no te taime matamua e: “Te vai nei te mau fifi o te haapeapea ra i te feia ereere ia haere e mataitai i te mau aua animala. No tatou e mea nehenehe mau te parururaa o te mau animala rata ore o ta vetahi noa mau taata ereere e tiaraa to ratou i roto i te faanavairaa faufaa e nehenehe e fanaˈo.”
I teie nei mahana, e rave rahi mau taata no Afirika, taa ê atu i to ratou mau tupuna, o tei paari i roto i te mau oire veve, i reira ratou i faataa-ê-hia ˈi e te mau animala rata ore. E mea pinepine atoa te feia no te mataeinaa i te riro mai ei mau taata veve e aita e haapaohia ra. “O te feia navai anaˈe o te nehenehe e paruru i te mau animala no te mau tumu o te faanehenehe, o te ihotumu e te haapiiraa,” o ta te hoê tiai aua no te fenua Afirika tooa o te râ i faataa.
Noa ˈtu teie mau tuhaa tano ore, ua riro te mau animala rata ore ei upoo parau tuiroo i roto i te aravihi no Afirika, mai ta te hoê mataitairaa i te mau fare hoohooraa i te mau taoˈa haihai aravihi no Afirika e haapapu ra. Te faaite nei te ihipǎpǎ i te mau animala taehae mai te hoê upoo parau o te aravihi no Afirika mai te mau tau tahito ra. E ere anei te reira i te hoê haapapuraa o te hoê mauruuru nehenehe no te mau animala rata ore?
A hiˈopoa na i te hiˈoraa o Abel e o Rebecca, o tei haere e rave rahi mau taime faafaaearaa i roto i te mau aua animala rata ore i Afirika apatoa. Tera râ, ua paari raua i roto i te mau oire orahia e te feia ereere no Afirika apatoa. Ua haamata o Rebecca i te anaanatae i te mau animala rata ore maoti te mau aua animala huiraatira i Johannesburg e i Pretoria. “I to ˈu tamariiriiraa,” te faataa nei oia, “te taime otahi to ˈu iteraa i te mau animala taehae i to matou haereraa e mataitai i taua mau aua animala ra.”
E mea taa ê te haamataraa o te here o Abel i te mau animala rata ore. E mea pinepine oia i te haere i te mau taime faafaaearaa haapiiraa i te mau mataeinaa e to ˈna papa e mama ruau. Te haamanaˈo ra oia e: “E faaite to ˈu papa ruau e rave rahi mau animala taa ê e e faataa oia i ta ratou mau peu. Te haamanaˈo ra vau i ta ˈna i parau mai ia ˈu no nia i te ‘saphana’ nehenehe e te hoê manu huˈa maramarama, te aratai rahi nehenehe roa ˈˈe, o tei tiaturihia no te aratai i te mau animala i to ratou mau ofaaraa.” Te faaite ra o Abel i teie tupuraa maere mau i te 12raa o to ˈna matahiti.
“I te hoê mahana, a haere noa ˈi matou na roto i te uru aihere, ua huti mai to ˈu papa ruau i to ˈu ara-maite-raa i nia i te hoê manu nainai e au ra e te tuô maira ia matou. O te hoê ïa aratai meli. No reira, ua apee matou i te manu a rere noa ˈi oia mai te hoê uru aihere i te tahi atu. Ua hau atu e hoê afa hora i te maoro. Ua tau atura te manu i nia i te hoê amaa raau e ua faaea i te pii. Ua parau to ˈu papa ruau e tia ia matou ia imi i te ofaaraa. A tiai noa ˈi matou, ite atura matou i te mau manu meli i te tomoraa i roto i te hoê apoo i raro aˈe i te hoê mato. Ma te haapao maitai, ua iriti mai to ˈu papa ruau i te tahi meli. I reira, ua rave o ˈna i te hoê tuhaa o te farii meli e he to roto e ua tuu atura i te reira i nia i te mato. Teie ta ˈna ravea no te haamauruuru i te manu i te aratairaa ia matou i te ofaaraa.”
Ua tatara-maitai-hia teie taairaa faahiahia i rotopu i te taata e te aratai meli e te feia tuatapapa i te manu. Te parau faahou ra o Abel e: “Eita roa ˈtu e moehia ia ˈu te ohipa i tupu.” “Ua turai te reira ia ˈu ia haapii hau atu â no nia i te mau animala rata ore.”
Ua tuu te hoê taata tamaˈi tahito Masai no Tanzanie, o Solomon ole Saibull, o tei maitihia i muri iho ei taata paruru i te mau animala rata ore, i te mau ohipa i to ratou vairaa mau i to ˈna faataaraa ma te mǎrû i te hoê taata papai buka no te pae Tooa o te râ e: “Ua ite au e rave rahi mau taata no Afirika o te ore e haafaufaa noa i te pae faanavairaa faufaa no te parururaa i te mau animala rata ore, oia atoa râ i te mau faufaa aueue ore . . . E mau taata teie—no Afirika—o te parahi e o te hiˈo i te Natura o te faaite ia ˈna iho i roto i te mau ravea rave-maitai-hia. Ua riro te hitiraa o te mahana i nia i te mau aivi vareau, te faaneheneheraa ruperupe e te mau hohoˈa o te mau tahora pape e te mau afaa, te rau o te huru e te rahi o te mau animala i roto i to ratou tiamâraa taatoa—pauroa ratou e riro ra ei tupuraa maere mau. E mea papu anei aita e vai ra teie manaˈo nehenehe i Europa e te fenua Marite?
Oia, mai te mau taata e ora ra i roto i te mau oire rii e tae noa ˈtu i te mau aivanaa aravihi rahi—o vai te ore e haaputapûhia e te faufaa o te mau animala rata ore i Afirika? Ua parau te hoê taote rapaau animala no Helemani o tei haere e mataitai aita i maoro aˈenei i te Afirika apatoa e ta ˈna Aua no te mau taata atoa no Kruger: “Ua ite au i te hoê natura e te mau animala rata ore ei ohipa anaanatae e maere roa ˈˈe no taua fenua ra. Taa ê atu i ta matou mau animala rarahi aita i rahi te huru e te itiraa o te vahi ateatea i Helemani, aitâ aˈenei vau i ite i te faaapîraa e te parururaa o te natura i nia i taua faito ra.
Ua huti-atoa-hia te mau taata mataitai i te mau aua animala rata ore i Botswana, Namibie, e Zimbabwe. Tera râ, peneiaˈe te amuiraa rahi roa ˈˈe o te animala rarahi no Afirika tei roto e tei pihai iho i te Aua no te mau taata atoa Serengeti no Tanzanie e te aua animala rata ore no Kenya. Mea tapiripiri noa teie mau aua tuiroo i te tahi, e aita te mau animala i auahia. Te faataa ra te vea International Wildlife e “te faaruru nei Serengeti-Mara i te hoê o te mau aua animala rata ore rahi roa ˈˈe na te ao nei: 1,7 mirioni ‘gnou’, 500 000 zabi, 200 000 asini oviri, 18 000 disina rarahi, e rave rahi elephani, liona e liona patapata ereere.”
Ua aufau o John Ledger, te taata nenei i te vea Endangered Wildlife no Afirika apatoa, i to ˈna tere mataitai matamua i Kenya i te matahiti 1992 e ua faataa oia i te reira mai te ‘hoê vahi tano maitai e te nehenehe.’ Ua papai oia e “e tia i Te Masai Mara ia faahohoˈahia i te mau huru fenua no inanahi ra ta Cornwallis Harris [taata papai buka e taata taparahi animala no te 19raa o te senekele] i ite, i to ˈna haereraa e mataitai i te rotoraa o Afirika apatoa i te matahiti 1820. Ma te anoi i te mau vahi matie, te mau ururaau, e te mau animala taehae e rave rahi, i te hoê vahi aita e otia!”
Hoê ata o te hanahana no tahito ra
Ma te peapea, i roto i te rahiraa o Afirika i teie nei mahana, te ite nei tatou i te tahi noa mau animala ta te mau taata o tei haere mai e noho i Europa i ite na i te mau senekele i mairi. Ei hiˈoraa, i te matahiti 1824, ua haere te taata uouo matamua e noho i te fenua tei riro mai ei fenua aihuaraa no Natal beretane (i teie nei hoê mataeinaa no Afirika apatoa). Te rahi ra te mau animala rata ore i te fenua aihuaraa nainai e ua riro te mau upoo o te mau animala taparahihia e te tahi atu mau taoˈa hamanihia e te mau animala ei mau tapihooraa faufaa na ratou. I te matahiti, e hau atu e 62 000 iri o te mau gnous e te mau iri o te asini oviri tei hopoihia mai te uahu no Durban, e i roto i te tahi atu matahiti, e hau atu e 19 000 kilo ivori tei haponohia i rapae au no te hoo. Fatata roa, e naeahia e hau atu i te 30 000 taata uouo, tera râ ua taparahihia te rahiraa o te mau animala rarahi. “Aita te mau animala rarahi e rahi faahou,” ta te haava no te mataeinaa Natal i faaite i te matahiti 1878.
E nehenehe e parau-atoa-hia te hoê â aamu peapea i te tahi atu mau tuhaa no Afirika i reira te mau faatereraa a te mau fenua aihuaraau e faatia ˈi i te taparahiraa o te animala ia tamau noa e tae atu i te senekele 20. A hiˈopoa na i te fenua Angola, tei tiamâ mai te fenua Potiti i te matahiti 1975. Te papai ra o Michael Main i roto i ta ˈna buka Kalahari e: “E ere te faito i naeahia e te faatereraa tahito o te fenua aihuaraau i te mea maere. No te haamatara i te mataeinaa Huila no te nânâ faaamuraa animala, ua farii te Parau tuite i te pae o te ture Numera 2242 o te matahiti 1950 ia riro te vahi ra ei vahi pupuhiraa animala. Ei faahopearaa, ua tupu te hoê taparahiraa animala rarahi faito ore . . . Fatata roa te rahiraa animala ote û i te haapohe-roa-hia. Ua manaˈohia e e ua taparahihia e 1 000 rhino ereere, tau tausani girafe, e tau ahuru tausani gnous, asini oviri e puaatoro. Aita te Parau tuite i faaorehia e fatata e piti matahiti e te afa te maoro, i te tau a faainohia ˈi, e aita e animala e toe faahou ra.”
Tera ra, eaha te huru tupuraa i teie nei mahana, e eaha te huru oraraa no a muri aˈe o te mau animala rata ore no Afirika?
[Tumu parau tarenihia i te api 5]
Te mau afata moni no te mau animala rata ore
Ua parare te mau animala rarahi no Afirika e te mau aua no te mau taata atoa na taua fenua rahi ra i te taatoaraa e 850 000 kilometera tuea. Te tuea ra i te faito rahi roa ˈˈe i te fenua Beretane e Helemani tahoêhia.
I roto e rave rahi aua animala rata ore, e ite outou i te mea e piihia ra pae huru animala rarahi—te elephani, te rhino, te liona, te léopard e te puaatoro. Mai te mau aeto hanahana e marere na nia i te raˈi e tae atu i to ratou mau ofaaraa ma te ueue i to ratou mau huero raau na nia i te mau purumu, e rave rahi atu â mau animala o te haaputapû.
Tau tausani ratere mataitai o te haafaufaa nei i teie mau animala rata ore. I te mau matahiti atoa, te haamǎuˈa nei ratou hau atu i te hoê miria tara marite i roto i te mau fenua tei turu nei i te mau animala rata ore. E, te titau ra te mau animala rata ore i te afata moni.
[Hohoˈa i te api 4]
Aita i maoro i teie nei, tau tausani mau animala rata ore tei haapohehia i te mau matahiti atoa no te mau taoˈa haamanaˈoraa e te mau iri i Afirika apatoa
[Faaiteraa i te tumu]
Ma te parau faatia a te Africana Museum, Johannesburg