Te iteraahia te hoê maˈi taa-ore-hia
Ua riro te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi ei “haamǎtaˈuraa ino mau i nia i te oraora-maitai-raa e te pae faanavairaa faufaa. I muri noa ˈˈe i te SIDA”.
UA FAAHITIHIA teie mau parau i Cambridge (Fenua Beretane) i te avaˈe eperera 1990 na te taote no Kanada ra o Byron Hyde, i te farereiraa matamua o te ao nei no nia i te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi. I to ˈna aˈe pae, ua tae roa te taote ra o Jay Levy, taote tuatapapa i te SIDA i San Francisco, i te faahiti i te parau no “te maˈi o te mau matahiti 90.”
Ia au i te hoê vea no te pae rapaauraa (Emergency Medicine), ua riro te tupuraa tamau o te rohirohi “ei maˈi e faaino nei e rave rahi mau faanahoraa o te tino: te pu o te faanahoraa o te mau uaua uira, te faanahoraa no te ravea parururaa o te tino e mea pinepine te faanahoraa o te mau uaua e te mau ivi tino.” Te rahi noa ˈtura te mǎtaˈu i teie nei maˈi. Hau atu, maoti te hoê tumu parau no nia i teie maˈi i roto i te hoê o ta ˈna mau numera no novema 1990 to te vea marite ra Newsweek faatupuraa i ta ˈna mau hooraa maitatai roa ˈˈe o te matahiti.
Te tapitapi rahi nei te Pu marite no te tuatapaparaa i te mau maˈi pee no Atlanta (C.D.C.) i mua i teie huru tupuraa. I te matahiti 1988 ra, ua farii teie taatiraa rapaauraa faufaa roa i mua i te aro o te taata e te vai mau ra teie maˈi taa-ore-hia, na roto i te vauvauraa i te hoê tabula o te mau haapapuraa i te pae tino—te tahi mau faaiteraa e te mau tapao o te maˈi—no te faataa i taua maˈi ra. I te mea e o te rohirohi to ˈna huru matamua, ua mairi te C.D.C. i teie maˈi, i te iˈoa ra, maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi.
Te hoê iˈoa tei aimǎrôhia
Aita râ te taatoaraa e farii ra i teie nei iˈoa. E rave rahi hoi teie e manaˈo nei e aita teie iˈoa e faataa papu ra i te inoraa o teie maˈi, inaha, e ere taua rohirohi ra i te tahi paruparu matauhia. “Teie rohirohi to matou,” o ta te hoê taata maˈi ïa e faaite ra, “mai te peu e e faaauhia oia e te rohirohi matauhia, e nehenehe e parau e ua riro oia mai te hoê anapa uira i pihai iho i te hoê amaraa mâti.”
No te taote Paul Cheney, o tei rapaau e rave rahi mau hanere taata maˈi, mai te peu e e faahitihia te parau ra tupuraa tamau o te rohirohi “mai te mea ra ïa e te piihia ra te haapêraa o te mahaha mai te ‘maˈi hota tamau’.” Hoê â huru manaˈo to te taote J. Van Aerde, o tei roo-atoa-hia i teie maˈi. Aita i maoro aˈenei, ua rave teie tane e metua tane atoa hoi, e piti toroa ma te taime taatoa i te hoê â taime: e aivanaa oia i te ao, e e taote oia i te po. I te matahiti i mairi aˈenei, ua faatia oia i te ohipa i farereihia e ana, e ua piahia to ˈna aamu i roto i te hoê vea no Kanada (The Medical Post):
“A feruri na i te hoê maˈi o te faaere ia outou i to outou puai taatoa, e inaha no te tatara noa i te ahu taoto no te tia mai i nia, mea rohirohi roa ïa. Ia haaati outou i te vaehaa faaearaa, ma te haere mǎrû noa, e au ra e ua rave outou i te hoê ohipa taaro faahiahia, ia rave mai outou i ta outou tamarii i roto i to outou rima, e pau roa ïa to outou aho. Eita outou e pou faahou i ta outou piha raveraa ohipa no te mea eita ta outou e nehenehe e paiuma faahou mai i te mau eˈa ma te ore e parahirahi i te afaraa eˈa no te faafaaea rii. Ia taio outou i te vea, aita outou e taa faahou ra i te auraa o te mau parau e te mau pereota . . .
“E au ra e te patiahia ra te mau hanere nira i te hoê â taime i roto i te mau uaua atoa o te tino; ia parahi anaˈe outou, e mauiui-roa-hia outou, aita ta outou e nehenehe e hautiuti, mea teimaha roa ia tauahi mai i te hoê taata. . . . E ruru noa outou e e tahe to outou hou i te toetoe e e fiva-rii-hia outou. Ia anoihia teie mau tapao o te maˈi atoa, e noaa mai ïa te maˈi hupe puai roa ˈˈe ta outou i ore i roohia aˈenei, teie noa râ, mea ino roa ˈtu â e e vai noa oia hoê matahiti taatoa, aore ra hau atu.
“A feruri na i to outou peapea rahi e to outou paruparu ia hoˈi tamau noa mai teie maˈi, inaha, ua manaˈo hoi outou e ua ora outou. E riaria outou, e mehameha roa outou no te mea e au ra e ua faatîtîhia outou e te hoê tino, e ere faahou hoi o outou te fatu, e aita outou i ite e afea te reira e faaea ˈi, aore ra e faaea anei i te hoê mahana.”—3 no setepa 1991.
I te Fenua Beretane e i Kanada, ua mairihia taua maˈi ra i te hoê iˈoa o te faaite mau ra i to ˈna inoraa: te encéphalomyélite myalgique [maˈi o te roro e te mootuaio o te haamauiui i te mau uaua]. “Encéphalomyélite” no to ˈna mau faahopearaa i nia i te roro e te mau uaua uira, e “myalgique” no te mauiui i roto i te mau uaua o ta ˈna e faatupu.
I te mea e e faaino-atoa-hia te ravea parururaa o te tino, te faahiti nei te mau amuitahiraa no te feia maˈi, e rave rahi hanere i teie nei i te mau Hau amui no Marite, i te parau no te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi e te haafifiraa o te tereraa o te ravea rapaauraa.
E maˈi apî mau anei teie? Mea nafea to ˈna iteraahia e te taata?
Aamu
Eita e ore e e ere te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi i te maˈi apî. No te tahi mau taata, te faahaamanaˈo ra to ˈna mau tapao i te hoê maˈi tei piihia na i te senekele i mairi aˈenei, te maˈi neurasthénie, e parau teie no roto mai i te reo heleni e teie hoi to ˈna auraa “ereraa i te puai i te pae no te mau uaua uira.” I te mea e e rave rahi mau tuearaa tei itehia e te maˈi ra fibrosite, te manaˈo nei vetahi e hoê â ïa maˈi.
E rave rahi mau maˈi e faahaamanaˈo ra i te maˈi o te rohirohi, o tei faataahia i roto i te mau ahuru matahiti i mairi aˈenei i te mau Hau amui no Marite iho â râ, oia atoa râ i te Fenua Beretane, i Islande, i Danemaka, i Helemani, i Auteralia e i Heleni. E piihia na te reira te maˈi no Islande, te maˈi no Akureyri, te maˈi no Royal Free, e te vai atu â.
No teie roa nei, i te matahiti 1984, fatata e 200 feia no te oire iti Incline Village, i pihai iho i te otia i rotopu i te hau no Kalifonia e te hau no Nevada, o tei roohia i te hoê maˈi e au i te maˈi hupe ora âta. “Ua matau matou ia ratou ei mau tane e mau vahine itoito, oaoa, e te puai,” o ta te taote Cheney ïa e faatia ra, o tei rapaau e rave rahi i rotopu ia ratou. “Ua roo-taue-hia ratou i te maˈi e aita ratou i ora. Ua tahe puai te hou o vetahi i te po e e tia roa i to ratou hoa ia taui i te mau tapoˈi roi.”
Ma te tano ore hoi, ua mairi vetahi i te maˈi no Incline Village i te iˈoa “maˈi hupe a te feia apî toroa teitei,” no te mea te rahiraa o te mau taata maˈi, e feia apî toroa teitei ïa. Ua manaˈohia e e maˈi haapê teie, parauhia mononucléose infectieuse aiguë, teie râ, ua faahape te mau hiˈopoaraa i teie tatararaa i roto i te rahiraa o te mau taata maˈi. Teie râ, i te mea e ua faaite mai te mau hiˈopoaraa toto e te vai ra te mau faito puai o te mau taoˈa aro maˈi e patoi ra i te tirotiro no Epstein-Barr, te hoê tirotiro no te pǔpǔ herpès, ua pii-noa-hia ˈtura teie maˈi i roto i te tahi area taime, te maˈi tupu tamau na roto i te tirotiro no Epstein-Barr.
Fariihia mai te hoê maˈi mau
Ua faaara te taote Cheney i te Pu marite no te tuatapaparaa i te mau maˈi pee i te ohipa e tupu ra i Incline Village, teie râ, aita ta ˈna tabula parau i tâuˈahia. Teie râ, aita i maoro, ua tapae atoa mai te tahi atu mau tabula parau no ǒ mai i te mau vahi taa ê o te fenua ra.
I roto i te roaraa o te tau, ua faaite te mau maimiraa e e ere mau te tirotiro no Epstein-Barr te tumu. Inaha, fatata e 95 % o te huiraatira taata paari marite, te vai ra i roto ia ratou teie tirotiro. Te vai ohipa ore noa ra oia i roto i te tino. “Ia ara oia,” o ta te hoê taote aravihi no nia i te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi e faataa ra, “e nehenehe oia e turu i te maˈi.” Eiaha râ i te mau taime atoa.
Te ravehia nei e rave rahi mau maimiraa ia itea mai te mau tumu o te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi. E te rahi noa ˈtura te mau taote o te farii nei e eita e ore e e mau mirioni taata o te faaruru nei i te hoê maˈi mau. Ua farii te taote Walter Wilson, taata haapao i te piha ohipa no te mau maˈi haapê i te fare maˈi Mayo no Rochester (Hau amui no Marite), e ua taui oia i to ˈna manaˈo. I to ˈna iteraa e ehia rahiraa taata o tei ineine i te haamâuˈa i te mau tino moni rahi ia tamǎrûhia ratou, ua parau oia e: “E tia ia faatura ˈtu ia ratou no te mea o ta ratou e faaoromai ra.”
Te haapapu ra te mau parau i nia nei e te ite nei e rave rahi mau taata i to ratou oraraa i te ino-roa-raa na roto i teie maˈi tei matauhia ta ˈna mau tapao. Te faataehia nei i te Pu marite no te tuatapaparaa i te mau maˈi pee i te mau tausani taniuniuraa i te avaˈe, e o te SIDA anaˈe o te faatupu nei hau atu i te mau uiraa i te Pu maimiraa marite no nia i te oraora-maitai-raa. Hou oia a tatuhaahia ˈi, ua faaite te taote Walter Gunn, taata haapao i te maimiraa no nia i te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi i te Pu tuatapaparaa i te mau maˈi pee, e: “E mau ohipa huru ê mau te itehia ra. Aita tatou i ite ahiri e tei mua anei tatou i te hoê anaˈe aore ra e rave rahi mau maˈi, e ahiri e hoê aore ra e rave rahi anei mau tumu.”
Te manaˈo nei vetahi e ua riro te tupuraa tamau o te rohirohi ei maˈi i te pae feruriraa. Ei hiˈoraa, teie tei papaihia i roto i te numera no titema 1991 a te vea ra American Journal of Psychiatry: “No te feia papai, e ite atu te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi i te hoê â hopearaa e te maˈi neurasthénie: aita e paraparau-faahou-hia, no te mea e haapapuhia e te roohia ra te rahiraa o te feia maˈi i te mau fifi i te pae feruriraa.” Oia atoa, te faahiti ra te hoê buka apî, Mai te paruparu e tae atu i te rohirohi (beretane), i te parau no te “maˈi peu apî,” ma te haapapu e eita oia e naeahia i te faito o te hoê maˈi faufaa.
Ua riro anei ïa te maˈi o te tupuraa tamau o te rohirohi ei fifi i te pae feruriraa anaˈe? O te hepohepo anei te tumu o te mau tapao o teie maˈi? E maˈi mau anei teie?