Te rau o te mau mea e horoahia e te hinu tamara
Na te taata papai i te A ara mai na! i Nigeria
TE puai noa ˈtura te tairi pahu a te ekwe. I teie taˈi e taui ai te oraraa ohie e te mǎrû o te oire iti na roto i te mau taata e ru haere ra i tera vahi e tera vahi. O te matahiti 1937 ïa, e ua haamata te auhune o te hinu tamara i Igboland, i te pae hitia o te râ no Nigeria.
I te roaaraa ia ˈna te parau e ua haamata te hotu paari i te marua i raro i te vahi tupuraa tamara, e piti mahana na mua ˈˈe ua faaue te tavana o te oire iti ia ineine te mau taata no te auhuneraa. Ua nahonaho te feia rave ohipa, ua faaoihia te tipi, ua tataihia te mau taura paumaraa. E maraa i teie mau taura taamuhia e te raau te teiaha o te feia paiuma ia tauma ratou i nia i te tumu raau ma te ouauˈa rii.
Te auhune o te hinu tamara
E hinaaro rahi to Mataio, 12 matahiti te paari, e haamata. Ua ineine ta ˈna taura paiumaraa. I te mau matahiti i mahemo ua tauturu o ˈna i te mau vahine ia ohi i te mau amaa tamara i tâpûhia, e faatiahia râ o ˈna i teie nei e to ˈna papa ia tauma i te mau tumu haehaa. E aufauhia o ˈna no te mau tari hotu ta ˈna e tâpû. Te mea râ e anaanatae-rahi-hia ra e a ˈna o te oaoaraa i te tauma, o te hoê manaˈonaˈoraa oaoa teie na te mau tamaroa o te oire iti.
I te taˈi o te pahu, e horo o Mataio i rapae au i te oire iti e to ˈna papa e te tahi atu â feia paiuma. E ere noa teie i te imiraa na ˈna te pofairaa i te hotu e tataˈuraa atoa ïa i rotopu i te feia paiuma aravihi aˈe. Te taumaraa i te mau tumu hau atu i te 9 metera te teitei e i nia ˈtu i te mau faniu aano, faanahohia mai te ofaaraa manu te huru e 5 ïa metera faahou te teitei, i reira e itehia ˈi to ratou aravihi i te taumaraa.
Te mau mea atoa mai te puˈa e tae atu i te uaina
‘No te aha,’ ta oe paha ïa e manaˈo, ‘teie anaanataeraa rahi i te tumu tamara?’ No te faufaa rahi o te rau o te mau mea ta teie tumu raau e horoa no te taata. Ia poipoi aˈe, e ofatihia te maa o te hotu o te tari tamara. E ravehia te tari î i te maitai potassium no te hamani i te puˈa. E e hoohia te rahiraa o te maa i rapae au o te fenua, te toea e haapaohia ïa te reira i te oire iho.
Ua pinepine Mataio i te ite i to ˈna mama i te tunuraa i te hotu no te haamǎrû i te maa uaua e haaati ra i te huero paari. E nehenehe ïa o ˈna e faatahe rima i te hinu i rapae au i te uaua mǎrû. E i muri iho e tupai o ˈna i te huero e te ofai ia maihiti te maa no roto. E taua maa ra e vai ra i roto i te huero e papahia ïa ia noaa te hinu tamara. E rave oia i teie hinu no te tunuraa maa, ei monoï atoa, e ei hinu lamepa. E rave oia i te paa o te huero ei arahu no te auahi.
E faahiti atoa mai o Mataio i te faufaaraa o te mau rauere tamara—ei tapoˈi fare. E tapeapea atoa o ˈna i ta ˈna peue taotoraa no te haapapu e mea haunehia i te rauere tamara. E ravehia te uaua o te faniu no te firi i te nape e no te haune i te mau oini aore ra te mau marei iˈa. Eaha ˈtu â, e ravehia te mau rauere tamara no te paruru i te faaapu pota e te mau animala. E tafifi te umara i nia i te mau apaaparaa faniu tamara. E e hamanihia te mau purumu no te fare i te niau o te rauere tamara.
Eita e maerehia e e hiˈopoa etaeta te mau matahiapo o te oire i te tâpûraa i te mau rauere! E faaite te tâpû-hua-raa i te hoturaa o te mau tumu tamara e e nehenehe atoa ratou e pohe. Tera ïa te tumu eita te mau manu e fariihia. E tumahaehae ratou i te rauere tamara no te firi i to ratou ofaaraa, e mea rahi te mau tumu tamara tei pohe.
E faufaa-atoa-hia ratou i te mau tumu tamara tei farara i raro. E tupu te tariˈa iore i nia i te mau tumu raau pe. Tei roto atoa i teie mau tumu te mau toe o te manumanu scarabe—mea au roa e te maitai hoi ia tunu-anaˈe-hia i te hinu tamara. E ravehia te tapau o te tiare otane no te faaî i te mau farii uaina tamara. Ia rave-oioi-hia te tapau i te mau tumu tamara tei farara i raro, aore ra i te mau tumu maitai, e hamanihia ïa te hoê inu haumǎrû maitai. E rave-pinepine-hia te reira no te hamani i te vineta e te kai-kai (ogogoro), e ava puai mai te gin te huru.
Te mau ravea apî o teie tau
E rave rahi mau tauiraa tei itehia mai te matahiti 1937. Te mau taata tei aufau i ta ratou haapiiraa i te moni i noaahia mai i te hinu tamara ua reva ïa ratou i te mau oire rarahi. No te tau tahito ïa te oaoaraa i te taime auhune tamara.
E faaohipa te mau fare faaapu rarahi i te mau ravea apî no te haamaitai i te huru o te tumu tamara. E mea puai aˈe teie mau tumu tamara apî i mua i te maˈi, e oioi ratou i te faahotu i te maa, e mea rahi aˈe te maa e tei raro roa te maa hotu. E mea ohie aˈe ïa no te pofairaa. E ravehia te mau tipi roroa taa ê e te mau rou no te pofai i te mau tumu tamara teitei aˈe no reira mea iti e aore ra aita roa ˈtu e titauhia ia paiuma faahou. Noa ˈtu e mea maitai aˈe teie ravea apî ua aramoina râ te au e te anaanatae rahi o te auhune o te tau i mahemo!
Ua haamaitai-atoa-hia te mau ravea hamaniraa taoˈa. I te mau vahi hamaniraa rarahi, e perehu ohie noa te mau huero i te mau matini rarahi. E hamanihia i te paa o te huero tamara te maa—te hoê tuhaa rahi i roto i te maa o te mau puaatoro. E ravehia te mau tuhaa taa ê o te hinu no te hamani i te maa (mai te pata margarine, te monamona e te ice cream) e te taoˈa (mai te mau puˈa, te mori hinu, te monoï noˈanoˈa, hinu matini). Hau atu â, e ravehia te acetic acid no roto mai i te uaina o te mau tamara tahito ei haapaariraa i te uaua hamanihia e te taata.
Ua farii popou o Mataio i teie mau ravea apî tei itehia e ana mai to ˈna nainairaa mau ahuru matahiti i teie nei i Igboland. I taua â taime ra, ua ite ia ˈna te tahi atu â mea no nia i te tumu tamara. I to ˈna haapiiraa i te Bibilia e te mau Ite o Iehova, ua ite o ˈna e ua parau te Atua e mea maoro i teie nei e: “Ia tupu mai to te fenua raau rii, e te raau rii huero, e te mau raau rarahi e hotu ra, tei ia ratou iho to ratou huero, i to ratou huru.” (Genese 1:11) I to ˈna iteraa e mea nafea te tumu tamara i te hamaniraahia, e hau atu ïa ta Mataio e rave i teie nei i te haapopou noa e te au rahi i teie tumu raau nehenehe. E nehenehe oia e arue i te Atua ra ia Iehova, tei Poiete i teie hinu tamara o te rau te mau mea ta ˈna e horoa.
[Hohoˈa i te api 20]
Ootiraa i te hoê o te mau tumu raau
[Faaiteraa i te tumu]
Peter Buckley/Photo Researchers