Te hitiraa e te toparaa o te tapihooraa o te ao nei
Tuhaa 3: Te faaite ra te ohipa tapihooraa nounou i to ˈna hohoˈa mau
A HAAMATA ˈi te senekele 16, ua faaterehia te tapihooraa no Europa e te Autahoêraa a te mau Hanse i te pae Apatoerau, te hoê taatiraa hoo taoˈa no te mau oire Helemani Apatoerau; na te fenua Beretane e te fenua Holane i te pae tooa o te râ; e na Venise i te pae Apatoa.
E rave rahi senekele to Venise manaraa i nia i te hooraa i te mau taoˈa faanoanoa. Ua manuïa aˈera te mau faaauraa ohipa e to Arabia, e i muri iho e te mau Turekia Ottoman, i te opani i te mau eˈa hooraa taoˈa no Hitia o te râ i te feia tataˈu. Ahiri e e tamata noa ˈtu vetahi i te haru i teie faatereraa, e tia ïa ia ratou ia imi i te mau eˈa apî i te pae Hiti Hitia o te râ. Ua haamata ihora te maimiraa. Hoê o te mau mea i noaa mai na roto i teie maimiraa, o te itearaahia mai ïa e te faatîtîraahia na fenua Marite.
I roto i te mau matahiti 1490, ua horoa te pâpa i te fenua Potiti e te fenua Paniora i ta ˈna parau faatia no te hoê tere haruraa fenua i taua ao itea-ore-hia i taua tau ra. E ere noa râ te tahi manaˈo faaroo o tei turai i teie nau nunaa puai katolika. Te faataa ra te orometua haapii ra o Shepard Clough e: “I te taime iho a haapapuhia ˈi te mau tiaraa no taua mau vaehaa o te ao tei ite-apî-hia mai, ua tapapa oioi atura te feia e titau ra i te reira no te haru i te mau faufaa atoa e itea ˈtu ia ratou.” Te na ô faahou ra oia e: “Ua itehia te hoê hiaai tano ore i roto i te oioiraa ta te feia maimi matamua i tiaturi e e monihia ratou. Teie ïa te hoê faataaraa anaanatae no nia i te mau hinaaro e turai ra i te tere maimiraa e te mau manaˈo tei parare na te ao no te pae Tooa o te râ ma.” Na te hiaai ia noaa mai te auro e te feia faaroo apî, o tei turai i te mau taata haru fenua paniora i roto i ta ratou mau eiâraa i te Ao Apî.
I taua taime ra, te rahi noa ˈtura te puai o te fenua Holane i te pae tapihooraa tauihaa, e aita hoê o te tahi atu mau aito o te tapihooraa e nehenehe e tapea i teie haereraa i mua. Inaha, i roto i te roaraa o te senekele 17, ua itehia ˈtura e o Beretane anaˈe te nunaa puai o te nehenehe e tataˈu atu i te fenua Holane. Ua uˈana ˈtura te tataˈuraa i te pae faanavairaa faufaa. I roto e 30 matahiti, e tae atu i te matahiti 1618, ua tataipiti te fenua Beretane i to ˈna nuu moana; i te afaraa o te senekele 17, e maha taime rahi aˈe te nuu hoo taoˈa moana a te fenua Holane i te nuu moana amui a te mau fenua Italia, Potiti, e Paniora.
Ua taui atura te pu tapihooraa no Europa mai te pae Mediteranea e tae atu i te pae miti no Ataranitita. Ma te pii i te reira te hoê “orureraa hau i te pae tapihooraa” e “hoê o te mau tauiraa rahi o te vahi i roto i te aamu,” te na ô ra o Clough e ua faatupu te reira i te “maitairaa i te pae faanavairaa faufaa o tei haamanuïa i te tiaraa faatere o Europa Tooa o te râ i te pae politita e i te pae ihotumu i rotopu i te mau nunaa no te pae Tooa o te râ.”
Te mau hau emepera tei patuhia eiaha noa i nia i te tihota e te taoˈa noˈanoˈa
I te matahiti 1602, ua tahoê te fenua Holane i te tahi mau taiete hooraa taoˈa arataihia e ta ratou feia hoo e ua haamau aˈera oia i te Taiete Holane no Inidia Hitia o te râ. I roto i te mau ahuru matahiti i muri iho, taa ê atu i to ˈna manuïa i te pae tapihooraa i Tapone e i Java, ua tiahi oia i te mau Potiti i te mau fenua tei parauhia i teie nei Malaisie Tooa o te râ, Sri Lanka, e te mau Moluccas (Motu taoˈa noanoa). “Mai te mau Potiti e te mau Paniora,” o ta Clough ïa e parau ra, “ua hinaaro [te mau Holane] e tapea i te hoona o te hooraa taoˈa e te pae Hitia o te râ na ratou anaˈe.” E ere ïa i te mea maere! No te hoona rahi o taua ohipa hooraa taoˈa ra, i te senekele 17, ua riro maira te fenua Holane ei hau moni roa ˈˈe no Europa Tooa o te râ. Ua riro maira o Amsterdam ei pu i te pae moni e ei pu hooraa taoˈa no te pae Tooa o te râ.—Hiˈo i te tumu parau, api 23.
Ua haamau atoa o Danemata e o Farani i teie mau huru taiete. Teie râ, ua haamauhia te taiete matamua, e te puai aˈe, i te matahiti 1600, oia hoi te Taiete Beretane no Inidia Hitia o te râ. Ua hemo atura o Farani e o Potiti ia ˈna i Inidia. I muri iho, ua noaa atoa mai ia Beretane te mana i te pae tapihooraa i te fenua Taina.
I taua tau ra, i te afa fenua Tooa o te râ, te rave ra te Taiete Holane no Inidia Tooa o te râ i te ohipa hooraa tihota, te avaava, e te huruhuru animala. Area te mau Beretane ra, i muri aˈe i to ratou haamauraa i te Taiete no te Ooa no Hudson i Kanada i te matahiti 1670, te tutava ra ratou i te imi i te hoê eˈa na te pae apatoerau tooa o te râ e tapae atu ai i te pae Patitifa a tapihoo ai ratou e te mau fenua tapiri mai i te Ooa no Hudson.
Te parau ra te papai vea o Peter Newman e te aroraa i rotopu i te Taiete no te Ooa no Hudson e te tahi o to ˈna mau hoa tataˈu, te Taiete no te pae Apatoerau Tooa o te râ, “o te hoê ïa tataˈuraa taiete ia roaa mai te mau matete e te mau huruhuru animala, ua riro oioi mai râ ei aroraa no te haru i te mana e te fenua. . . . Ua faaafaro na pae toopiti i to raua peapea i roto i te toto.” Te feia o tei atihia, o te mau Inidia ïa o tei tapihoo e taua nau taiete nei. “Ua riro te ava ei taoˈa aufau i te mau huruhuru animala,” o ta ˈna ïa e parau ra, ma te faahiti atoa e ua “faaino teie hooraa ava i te mau utuafare e ua vavahi roa i te ihotumu Inidia.”a
Ua fa maira ïa e piti hau emepera puai e te mana, o tei niuhia eiaha noa i nia i te tihota e te taoˈa noanoa—i nia atoa râ i te toto! Te faaite ra te ohipa tapihooraa nounou i to ˈna hohoˈa mau. Mai ta te Buka parau paari Columbia no te aamu o te ao nei (beretane) e faaite ra: “Ua fano to Holane e to Beretane na nia i te moana o te ao nei ei mau tia no te mau opuaraa tapihooraa . . . Ua riro te imiraa moni ei tapao matamua no teie mau taiete.”—Na matou e haapapu nei.
Te onaraa i nia i te tua o vetahi ê
Mai te 16raa e tae atu i te 18raa o te senekele, ua faaohipa te hoê faanahoraa faanavairaa faufaa i piihia ‘mercantilisme’ i te hoê mana puai i nia i te huru feruriraa i Europa. Te faataa ra te Buka parau paari beretane apî e: “Ua haafaufaa te [mercantilisme] i te manaˈo e ua riro te onaraa, na roto iho â râ i te auro, ei titauraa faufaa roa ˈˈe no te nunaa. . . . Mea ohie roa te ravea hooraa i haamauhia e te huru feruriraa a te mercantilisme: a hoo atu, eiaha râ e hoo mai, e a rave mai i te apî i noaa mai ei auro.”
Mea pinepine te peeraa i teie huru raveraa i te faatupu i te mau ohipa tia ore rahi. Ua haavîhia te mau fenua aihuaraau i te mea e ua faaerehia ratou i te mau tane auro ia faufaahia te hau metua. Oia hoi, ua faahohoˈa te mercantilisme i te haerea miimii e te nounou ta te ao o te tapihooraa i atuatu noa na mai te omuaraa mai â, e te vai noa nei â teie haerea.
Ua faahapahia te mercantilisme, e o Adam Smith, taata no Ekosia, te hoê o to ˈna feia faahapa. Ei philosopho tuiroo i te pae totiale e ei taata tuatapapa i te faanavairaa faufaa politita, ua nenei o Smith i te hoê maimiraa no nia i te faanavairaa faufaa i te matahiti 1776 tei parauhia Te hoê titorotororaa no nia i te huru e te mau tumu o te ona o te mau nunaa. Noa ˈtu e ua patoi oia i te mercantilisme, aita o Smith i faahapa i te imiraa i te moni no to ˈna iho maitai. Area râ, ua faataa oia e te arataihia ra te taata e te hoê “rima itea-ore-hia” e turai ra ia ratou ia faaô atu i roto i te tataˈuraa i te pae faanavairaa faufaa no te imi i te maitai o te taata tataitahi; ua faataa râ oia e, e nehenehe taua imiraa i te maitai o te taata tataitahi, e haamaitai atoa i te taatoaraa o te totai ete.
Ua paruru o Smith i te manaˈo parauhia laissez-faire (oia hoi “a vaiiho noa”), oia hoi e tia ia iti roa te tuhaa a te mau faatereraa i roto i te mau ohipa faanavairaa faufaa a te taata tataitahi. Te faaite ra ïa oia i te manaˈo o te faatereraa fatu faufaa.
Te faatereraa fatu faufaa [capitalisme], e mana nei i teie mahana e, ia au i te manaˈo o vetahi pae, te reira te faatereraa faanavairaa faufaa manuïa roa ˈˈe, o te fatu-taitahi-raa ïa i te faufaa, ma te hooraa tiamâ i rotopu i te mau taata aore ra te mau taiete o te tataˈu te tahi e te tahi ia onahia ratou. Ua haamata te aamu apî o te faatereraa fatu faufaa i te senekele 16 i te mau oire no Italia no ropu e no te pae apatoerau, teie râ, no mutaa ihora mai â to ˈna mau aa. Te faataa ra te orometua haapii aamu tei tatuhaahia o Elias J. Bickerman e “no roto roa mai te auraa i te pae faanavairaa o te parau ‘faufaa,’ [‘capital’ na roto i te reo farani, no roto mai i te parau latino caput oia hoi te auraa ‘upoo,’] i te hoê parau babulonia oia atoa te auraa ‘upoo’ e hoê â to ˈna auraa i te pae faanavairaa faufaa.”
Te faaite ra te ohipa tapihooraa i to ˈna hohoˈa mau na roto i te tapaparaa i te faufaa o te taata iho aore ra o te nunaa. Ei hiˈoraa, aita o ˈna i haamarirau i te huna i te parau mau. Te na ô ra Te Buka Collins no nia i te Aamu o te Ao nei (beretane) e: “Ua riro te taata papai hohoˈa fenua ei taata matamua, e i te tahi taime ei tîtî, no te mau raveraa aravihi a te ohipa tapihooraa. Ua itehia mai te mau pu onaraa rahi. E faatiahia anei te taata papai hohoˈa ia faaite i teie haamaramaramaraa i te ao nei? Eita anei e tia ia ˈna ia huna i te reira i mua i te feia tataˈu? . . . I te senekele 17, aita te Taiete Holane no Inidia Hitia o te râ i pia i te mau papai o te nehenehe e horoa i te tahi haamaramaramaraa i to ˈna feia tataˈu.”
Mea ino roa ˈtu â te ohipa i ravehia e te tapihooraa. Mai te 17raa e tae atu i te 19raa o te senekele, ua monihia o ˈna na roto i te hooraa tau ahuru mirioni feia Afirika ei tîtî, e mau tausani tei pohe i to ratou tereraa ˈtu i Marite. Te faaite ra te buka Aa (beretane), a Alex Haley, e te hohoˈa afata teata tei tavirihia i te matahiti 1977, i te huru o taua ohipa hairiiri mau ra.
Te mau taoˈa paturaa—Faaohipahia no te aha?
Mai te omuaraa mai â o te aamu taata nei, ua haapii te taata tia ore na roto i te tamataraa e te hape. Eiaha na roto i te faaiteraa a te Atua, na roto râ i te maimiraa tuutuu ore aore ra ma te tahi tupuraa manaˈo-ore-hia, ua itea mai ia ratou i te mau parau mau faufaa i te pae ite aivanaa, o tei faaohipahia no te mau ravea apî. I te matahiti 1750, a haamata ˈi te fenua Beretane i te faarue i te faanavairaa faufaa niuhia i nia i te fenua, no te rave mai i te tahi niuhia i nia i te hamaniraa tauihaa e te faaohiparaa i te mau matini, ua ravehia ˈtura vetahi o teie mau ravea apî—mai te taoˈa paturaa ra—no te faatia i te hoê ao apî.
Ua faaineine te matini faaohuraa mataˈi, tei faaohipahia i Irania e i Afghanistan mai te onoraa aore ra te hituraa o te senekele o to tatou nei tau, i te eˈa no te itearaahia mai e te faaohiparaa o te tahi atu mau ito. Teie râ, e farii anei te ohipa tapihooraa nounou i te haamâuˈa i te mau tino moni rahi ia riro teie mau pu ito ei vahi papu, o te ore e haaviivii, e te atâta ore? Aore ra e imi anei oia i to ˈna faufaa i roto i te mau ereraa i te ito—ma te faatupu roa ˈtu i te reira—ia onahia o ˈna?
Ua riro te paura pupuhi, tei itehia mai i te fenua Tinito i te senekele ahuru, ei haereraa i mua no te ohipa eruraa fenua e te paturaa fare. E noaa râ anei i te ohipa tapihooraa nounou i te itoito i te pae morare no te haapae i te faaohiparaa i te reira no te hamani i te mau mauhaa tamaˈi e faaona ra i te feia hoo mauhaa ma te faaino i te ora o te taata?
Ua na mua mai te auri, tei noaa paha i te fenua Tinito i te onoraa mai â o te senekele o to tatou nei tau, i te auri paari tei riro ei niu no te ao apî. Teie râ, e ineine anei te tapihooraa nounou i te faaiti i ta ˈna moni apî no te aro i te haaviiviiraa, te mau ati, e te mau faaitiraa i te mau rave ohipa, e tupu mai na roto i te anotau o te tapihaa?
Na te tau e faaite. Noa ˈtu râ, ua riro teie mau taoˈa paturaa e te tahi atu ei tauturu no te faatupu i te hoê orureraa hau o te ao nei, o te faatupu i to ˈna aˈe pae i te tahi ohipa ta te ao i ore i ite aˈenei. A taio i te tumu parau i mua nei: “Te Orureraa i te pae tapihaa—Eaha ta ˈna i faatupu?”
[Nota i raro i te api]
a Te tahi atu pǔpǔ hapa ore tei faainohia e te nounou o te tapihooraa i te Ao Apî, o te nǎnǎ e 60 mirioni puaatoro buffalo ïa no Marite Apatoerau, o tei haamou-roa-hia noa ˈtu eaha te tumu, e mea pinepine no to ratou noa iri e to ratou arero.
[Tumu parau tarenihia i te api 19]
Te ohipa tapihooraa moni
Hou to tatou nei tau: E vaiiho na te taata i ta ratou moni ia haapaohia i roto i te mau hiero tahito no Babulonia e no Heleni; i te mea e eita te taata e ani i ta ratou moni i te hoê â taime, e nehenehe ïa vetahi pae e ani tarahu i te tahi tuhaa.
Anotau no ropu: Ua haamata te ohipa tapihooraa moni no teie nei tau, tei haapararehia e te feia hoo taoˈa italia o tei faaohipa na i te mau ekalesiatiko ratere ei vea no te afai i te mau rata tarahuraa i tera e tera fenua; i Beretane, ua haamata te feia tupai auro i te horoa tarahu i te moni i vaiihohia mai ia ratou ra ma te titau i te moni apî.
1408: Ua haamauhia te hoê pu ta vetahi e pii nei te tupuna o te mau fare moni no teie nei tau i te oire no Gênes, i Italia, tei apeehia i muri iho e te tahi mau pu i Venise (1587) e i Amsterdam (1609). Ua parau hoê taata tuatapapa aamu e “maoti te aravihi a te Fare moni no Amsterdam i riro mai ai o Amsterdam ei pu moni rahi o te ao nei.”
1661: Ua haamata te Fare moni no Stockholm, te hoê amaa no roto mai i te Fare moni no Amsterdam, i te pia i te mau parau moni (parau tǎpǔ a te fare moni ia aufau i te taata titau), te hoê peu ta te mau Beretane i haamaitai faahou atu a muri aˈe.
1670: Te pu huriraa moni matamua, tei matara i Lonedona, o te hoê ïa fare moni no te arai i te mau titauraa e te mau tabula moni; maoti te faraa mai o te parau tiiraa moni o teie nei tau, i taua matahiti atoa ra, e nehenehe ta te hoê taata e haere mai i te fare moni e hapono atu i te mau tino moni i te tahi atu mau fare moni aore ra te tahi tuhaa o ta ˈna tabula faufaa i te tahi atu mau taata.
1694: Haamauraa o te Fare moni no Beretane, o tei riro mai ei pu tuuraa parau moni rahi (na ˈna i hamani i te moni papie).
1944: Haamauraa o te Fare moni rahi no te Patu-faahou-raa e te Haereraa i mua, tei pii-atoa-hia te Fare moni a te Ao, te hoê pu maimiraa taa ê tei taaihia e te mau Nunaa amui e tei faataahia no te tauturu i te mau nunaa melo i te pae moni no te mau opuaraa patu-faahou-raa e te haereraa i mua.
1946: Ua haamauhia te Afata faufaa a te ao nei no te “turu i te autahoêraa i te pae no te moni, te aifaitoraa o te moni, te parareraa o te hooraa; no te arai i te mau fifi o te tabula aufauraa”—The Concise Columbia Encyclopedia.
1989: Ua opuahia na roto i te Tabula a Delors e ia faaoti te Taatiraa amui no Europa i te hoê moni otahi e ia haamau oia i te hoê Fare moni rahi no Europa i roto i te mau matahiti 1990.
1991: Matararaa o te Fare moni no Europa no te Patu-faahou-raa e te Haereraa i mua, te hoê taatiraa i haamauhia i te matahiti 1990 na hau atu i te 40 nunaa no te horoa i te tauturu i te pae moni na roto i te faatia-faahou-raa i te mau tabula faufaa tei fifihia a te mau fenua no Europa Hitia o te râ.
[Hohoˈa i te api 17]
Ua atihia te mau Inidia, tei aufau-pinepine-hia e te ava, i te ohipa hooraa taoˈa e te feia uouo
[Faaiteraa i te tumu]
Harper’s Encyclopædia of United States History