Te mau pehu atomi—Ati pohe!
AITA noa te ao nei e haamǎtaˈuhia ra i te moeraa i raro aˈe i te hoê haapueraa pehu rahi. Inaha, e haamǎtaˈuraa haihai roa te reira ia faaauhia i te haamǎtaˈuraa riaria roa ˈˈe e te atâata roa ˈˈe e faatupuhia ra e te tahi atu huru pehu. Mai te taime mai â i manuïa ˈi ratou i te faaohipa i te huˈa atomi no te hamani i te mau mauhaa atomi aore ra i te uira, ua farerei te mau aivanaa i te hoê fifi atâata mau: nafea ia faaore i te mau pehu atomi i hamanihia na roto i te mau ravea maitatai roa ˈˈe e te ino ore?
Ua haamâuˈahia e rave rahi miria dala no te maimi i te mau ravea, no te paruru i te vahi nohoraa e te mau ui no a muri aˈe i te haaviiviiraa o teie mau toetoea taero. Ma te papu maitai, e fifi rahi mau teie, inaha, e nehenehe te tahi o teie mau pehu e haapohe i te mau huru mea ora atoa e rave rahi tausani matahiti te maoro.
I roto i te mau ahururaa o te matahiti, ua tapoˈi-noa-hia te rahiraa o teie mau taoˈa atâata mau i te repo i roto i te mau apoo aore ra ua tuuhia i raro i te pape i roto i te tahi mau apoo ma te tiaturi e ia tahe anaˈe teie mau taoˈa, e ore atoa ïa to ratou ino — te hoê manaˈo o tei faatupu i te mau faahopearaa ino roa mai ta tatou e ite atu i muri nei. E mau mirioni litera pehu taero roa o tei vaiihohia i raro i te repo i roto i te mau farii rarahi; area vetahi ra, ua titohia ïa i roto i te mau paero tei tamau-maitai-hia e tei vaiihohia i nia ˈˈe, e ravea atâata atoa hoi te reira.
Inaha, no te atâata rahi o teie ohipa, te opua nei te mau aivanaa i te mau huru ravea atoa — mai te afairaa ˈtu i teie mau pehu i roto i te reva teitei e tae roa ˈtu i te haapoiraa i roto i te mau poro toetoe. Te tuatapapahia ra i teie nei te ravea o te faarueraa i te pae apatoerau no Patitifa te tahi mau afata rahi i reira te manaˈohia ra e e topa roa ratou te tahi tau ahuru metera i raro i te repo e tapoˈi ra i te tahua o te moana. “Teie te tahi mau taoˈa te tia ia tatou ia faarue, i nia i te fenua, aore ra i roto i te pape, aore ra i raro i te moana, o ta te mono peretiteni ïa o te Pu maimiraa no nia i te mau moana no Woods Hole i parau. Aita ˈtu hoi e ravea!”
A tiai noa ˈtu ai ia iteahia mai te hoê ravea papu aˈe e te vai maoro, te araihia ra te fifi ru na roto i te tuuraa ˈtu i te rahiraa o te mau taoˈa taero i raro i te mau vairaa i haamauhia i roto i te mau vahi tei opani-maitai-hia. Ei hiˈoraa, te vai ra ta te fenua no Ontario i Kanada, 16 pu atomi o tei hamani hau atu i te 7 000 tane pehu taero tei haapuehia i roto i teie mau huru afata. Aita atoa te fenua Beretane e taa faahou ra e nafea râ e teie mau pehu taero roa o ta ˈna e vaiiho nei i roto i te mau haapueraa na nia ˈˈe e tae roa ˈtu i te taime e itehia ˈi e e tamatahia ˈi te mau vahi i raro i te repo o te ore e rari. E tia atoa i te fenua Farani, Helemani e Tapone ia faaruru i teie mau fifi.
“I te Fenua Marite, o ta te New York Times ïa e papai ra, te ravea fariihia papu roa ˈˈe, o te tanuraa ïa i roto i te hoê ‘tuhaa repo hohonu’, te hoê vahi mârô, papu e te atea ê. Tera râ, mea fifi roa ia itea mai i teie huru vahi.” Fifi, tera mau â te parau e tano. Ia au i te mau aivanaa, e tia i teie vahi ia vai mârô noa e te papu atoa no te farii i te mau pehu ma te ino ore i roto i te hoê roaraa e 10 000 matahiti. Noa ˈtu e e nehenehe te tahi mau taoˈa atomi e vai taero noa tau 250 000 matahiti, te manaˈo nei te feia aravihi e e rave rahi mau tauiraa e tupu i nia i te fenua i roto i na 10 000 matahiti i mua nei, “no reira, e ere ïa i te mea faufaa ia tamata i te opua i te hoê area taime maoro atu â”. “Aita vau i ite i te hoê ravea papu no te faataa i te ohipa e tupu i roto noa i te 1 000 matahiti”, o ta te hoê taata tuiroo i te pae no te atomi i parau, ma te faaite atoa e mea “fifi roa ia faahiti i te mau vahi atâata no te oraora-maitai-raa tau 10 000 matahiti na mua roa ˈˈe”.
Ati rahi!
I to ratou taaraa i te huru o te huˈa atomi, ua faatupu te mau aivanaa i te hoê ohipa taa-ore-hia e tae roa mai i taua taime ra e aita hoi ratou i ineine no te faaruru i te reira: te haaviiviiraa ino roa no to ˈna huru taparahi taata. I muri aˈe atoa i to ratou faaararaahia i teie atâataraa, aita roa ˈtu te feia toroa i haapao noa ˈˈe i teie mau aˈoraa. Ua tuu na mua ratou i te tapao i nia i te mauhaa atomi, e ua haamau ratou i to ratou manaˈo i nia i te mau ravea apî e te mau taoˈa no te hamani i te reira, ma te ore roa ˈtu e tâuˈa i te mau faahopearaa o teie huru raveraa i nia i te vahi nohoraa e te oraora-maitai-raa o te huiraatira. Aita hoi te faaohiparaa i te mau toetoea atâata roa i haapaohia. Ei hiˈoraa, ia au i te neneiraa no mati 1989 o te U.S.News & World Report, i roto i te hoê pu hamaniraa mauhaa atomi marite, “hau atu i te 750 miria litera pehu atâata roa o tei navai no te tapoˈi roa ia Manhattan i raro aˈe 12 metera taoˈa taero, tei niniihia i roto i te mau apoo e te mau roto pape paruru-ore-hia”. “Ua faatupu te mau taheraa i te haaviiviiraa o te mau pape i raro i te fenua i nia hau atu i te 260 kilometera tuea. Te tahi tau 170 mirioni litera pape taero roa o tei tapeahia i roto i te mau vairaa i raro i te fenua, e ia taiohia te taoˈa plutonium o tei tahe, e nehenehe ïa e hamani hau atu i te 50 paura hoê â faito e te paura i haamou roa ia Nagasaki.” Te manaˈohia ra e e titauhia e 65 miria dala marite no te tamâ i taua vahi ra.
I raro aˈe i te veavea no roto mai i taua mau pehu ra, ua afa vetahi mau vairaa e ua tahe atu ïa te tahi piti mirioni litera taoˈa taero i roto i te repo. I roto i te pape inu, tei viivii roa, ua tapoahia te hoê faito strontium 90 hoê tausani taime hau atu i te mau faito faatiahia e te Pu no te parururaa i te vahi nohoraa. Ia au i te New York Times, i roto i te tahi atu pu hamaniraa mauhaa atomi, “ua tahe atu te mau taoˈa taero no roto mai i te mau apoo i reira te vaiihoraahia 42 mirioni litera uranium (...) i te hoê apoo pape e ua haaviivii atoa i te mau apoo pape i te hoê atearaa tei ore i naeahia i te hoê kilometera i te pae apatoa o teie vahi”. Ua faaite teie vea e, i roto i te Hau no Washington, e rave rahi miria litera pape viivii o tei niniihia i roto i te repo e mai reira mai, e rave rahi mau pape pihaa o te faatahe atu nei i te taoˈa tritium i roto i te anavai Columbia.
Ia au noâ i te New York Times, i roto i te hoê vahi raveraa i te mau pehu atomi e vai ra i roto i te Hau no Idaho, ua tahe te plutonium mai roto mai i te mau haapueraa papaˈu roa. “Ua tahe atu teie taoˈa na roto i te mau area ofai e e haere atoa ˈtu paha oia i roto i te hoê apoo pape e horoa ˈtu nei i te pape no te mau tausani feia e ora ra i te pae apatoa no Idaho.” Ua haere ê na te taoˈa taero na roto e 70 metera i raro i te repo e fatata roa oia i te tapae atu i te apoo pape.
Eaha te atâataraa o te plutonium i faatahehia na roto i te mau tahora pape e tei faaruehia i roto i te reva teitei? “E vai taero noa te plutonium tau 250 000 matahiti te maoro, o ta te New York Times ïa e faaite ra, e ia huti noa ˈtu te hoê taata aore ra ia momi oia i te tahi maa tuhaa iti huˈa roa o teie taoˈa, e nehenehe ïa oia e pohe.” Ia au i te vea Newsweek, “e navai noa te hutiraa i te hoê noa huˈa iti plutonium no te faatupu i te mariri ai taata”.
Aita i itehia ˈtura eaha te mau faahopearaa o te ûraa ˈtu i te mau pehu atomi no te hoê area taime poto aore ra maoro. Peneiaˈe paha eita roa ˈtu e itehia. Teie râ, e nehenehe e parau e 162 feia i roohia i te mariri ai taata tei tapaohia i roto i te hoê haaatiraa tau kilometera i pihai iho i te hoê pu atomi. Aita te taata e hinaaro faahou ra e inu i te pape e te mǎtaˈu noa nei ratou. “E tupu â e ono e tae atu i te 200 mariri ai taata ê atu”, o ta te hoê taata no te hoê fare haapiiraa tuatoru e parau ra, e taote oia no te feia rave ohipa no teie pu atomi. “Ua riaria roa te mau taata atoa. Te manaˈo nei te taata e eita ta ratou e nehenehe faahou e faatere i to ratou oraraa e tae noa ˈtu i te vahi nohoraa.”
E te reira mau hoi te ohipa e tupu ra. Tau senekele i teie nei, ua papai te hoê peropheta haapao maitai a Iehova e: “Ua ite hoi au, e Iehova, e ere tei te taata iho to ˈna haerea; e ere hoi tei taua taata e haere ra i te haapao i to ˈna taahiraa.” (Ieremia 10:23). Te haapapu ra te Aamu i te tanoraa o teie mau parau — i roto iho â râ i teie mau mahana hopea. Ua riro hoi te mau fifi e rahi noa ˈtura i taaihia i te haapueraa o te mau pehu ei hiˈoraa ê atu e haapapu ra i te manuïa ore o te taata no te aratai i to ˈna haerea ma te paari.
Teie râ, eiaha e manaˈo e aita e tiaturiraa faahou. Oia mau, te faaite maira te mau parau tohu a te Bibilia e fatata roa te Poiete i te faaore roa i teie nei ao e i te haamau i te hoê ao apî. Eita oia e faaoromai faahou i te huru raveraa a te taata i nia i te palaneta nei e i nia i to ˈna taata-tupu, teie râ, ‘e haamou oia i te feia e faaino nei i te fenua’. (Apokalupo 11:18.) I muri iho, i raro aˈe i Ta ˈna aratairaa, e haapii te taata nafea ia atuatu i te fenua nei e ia fanaˈo i to ˈna mau faufaa ma te paari. — Salamo 37:34; Petero 2, 3:10-13.
[Parau iti faaôhia i te api 25]
“E vai taero noa vetahi mau pehu atomi tau 250 000 matahiti te maoro.
[Parau iti faaôhia i te api 26]
“E navai noa te hutiraa i te hoê noa huˈa iti plutonium no te faatupu i te mariri ai taata.”