Te haavîraa uˈana—Eaha te ravehia nei no te aro i te reira?
NA TE MAU taurearea haere haapiiraa e rave nei i te rahiraa o te mau ohipa iino i te fenua Beretane. Ua faaite mai nei te hoê vahine orometua haapii no Sheffield (Fenua Beretane) e i nia 15 mau taurearea haere haapiiraa o te hoê o ta ˈna mau piha haapiiraa, e 3 anaˈe o tei ore i tapaohia i te fare haavaraa no te tahi ohipa iino. Inaha, te tupu atoa nei te haavîraa uˈana i te fare haapiiraa tamahou.
“I roto i te mau fare haapiiraa tamahou, te faahuehue nei te mau tamarii tei riri roa i te mau orometua, e na outou iho ïa e feruri i te mehameha rahi o te tahi atu mau tamarii”, o ta te hoê ïa orometua haapii no te Yorkshire i parau ma te faataa faahou mai e: “Mai te peu pai e mai te reira te huru o te hoê tamarii i te fare haapiiraa tamahou, eaha ˈtu ïa a muri aˈe ia ore tatou e rave i te hoê aˈe ohipa?”
Teie râ, no te aha te mau tamarii e rave ai i te mau ohipa iino mau?
Te mana o te afata teata e o te teata
Hau atu i te hoê taata aravihi teie e manaˈo nei e te hoê o te mau tumu i maraa ˈi te haavîraa uˈana, o te rahiraa ïa mau tamarii e mataitai nei i te mau hohoˈa e faaite ra i te mau peu hairiiri e te taparahi taata i te afata teata. Ua haapapu atoa mai te hoê titorotororaa i ravehia i te fenua Auteralia i nia fatata e 1500 mau tamarii e 10 e te 11 matahiti i te reira. Ua mataitai taua mau tamarii ra i te mau hohoˈa tei faataahia hoi te afaraa na te Apooraa o te mau hohoˈa teata, ei mau hohoˈa au ore. Teie râ, hoê i nia i te toru o te mau tamarii tei faaite mai e ua au roa ratou i te mau vahi iino iho â râ.
“Mea au roa na ˈu i te taime te tamahine i tâpû ai i te upoo o to ˈna metua tane e i amu ai mai te hoê tâpû faraoa monamona”, o te parau ïa ta te hoê tamarii i faahiti mai. No nia i te tahi atu hohoˈa, teie ta te hoê tamaroa iti i parau: “Mea au roa te vahi i reira te taata no te reva mai i amu ai i te upoo o te vahine e a pihaehae ai oia.” Teie atoa te manaˈo o te toru o te tamarii: “Ta ˈu vahi i au roa, o te taime ïa ratou i tâpûpû ai i te hoê vahine e i pahi mai ai te toto uouo i te mau vahi atoa.”
Te parau nei te mau taata tuatapapa i teie nei ohipa e e faatupu teie mau huru hohoˈa i te hiaai no te ohipa taparahi taata i roto i te mau tamarii e i roto atoa i te mau taata paari. No te aha te mau metua e faatia ˈi i ta ratou mau tamarii ia mataitai i taua mau hohoˈa ra? Ia au i te feia tuatapapa, no te mea ïa te vaiiho nei ratou i ta ratou mau tamarii ia faahema ia ratou, ma te tuu i mua i te mau faaheporaa totiale e ravehia nei na ta ratou mau tamarii na roto i te tahi ravea haavarevare, ia faatia to ratou mau metua ia mataitai ratou i taua mau hohoˈa ra.
I te fenua Beretane, ua rave te feia toroa i te pae no te mau ravea haapurororaa parau, i te hoê maimiraa no nia i te mau faahopearaa o te haavîraa puai e itehia ra i roto i te afata teata. E piti mirioni taata, oia hoi e 6 % o te taatoaraa o te feia mataitai i te afata teata, tei parau e ua ite ratou i te tahi mau manaˈo “rii taparahi taata” i muri aˈe i to ratou mataitairaa i te hoê hohoˈa taparahi taata. Ma te faataa mai i te parau no nia i taua maimiraa nei, ua faaite te Times no Lonedona e, i te mea hoi e aita ratou e taa ra e e ere te reira i te mea mau, e riro atura ïa no te mau tamarii ei “ohipa matauhia” te ohipa taparahi taata. No reira, e maere anei tatou ia ore te mau tamarii e aueue i mua i te haavîraa puai e ia faaohipa ohie noa ratou i te reira?
Te fare haapiiraa e te mau metua
Te manaˈo nei vetahi e e hopoia rahi ta te mau fare haapiiraa i te pae no te maraaraa o te ohipa iino, inaha, aita ratou e haapii faahou nei i te mau faufaa i te pae morare. Te na ô ra te hoê tumu parau i papaihia e e piti nau orometua haapii beretane e rave ra i te ohipa i roto i te hoê fare haapiiraa no te hoê tuhaa oire veve, no nia i teie nei tumu parau: “Mea peapea roa te mau ohipa; tera te hoê tuhaa faufaa roa tei riro ei tumu no te maraaraa o te haavîraa uˈana i roto i te totaiete taata nei.” Teie râ, mea tano mau anei ia pari i te mau orometua haapii i te oreraa e haapii i te mau faufaa morare i te mau tamarii?
Teie te pahonoraa a te hoê faataaraa parau a te Taatiraa beretane a te mau faatere fare haapiiraa: “Te itehia nei te hoê ino-roa-raa i te pae no te haerea o te taata i te fare haapiiraa e oia atoa i roto i te totaiete taata nei. Teie râ, eita e tia ia faarahi-roa-hia i te parau no te mana a te mau fare haapiiraa i nia i te totaite taata na roto i te arai o te mau taurearea.” I te mea hoi e ua matara aˈena te huru o te hoê tamarii hou oia e haere ai i te fare haapiiraa, ta te faataaraa parau ïa e faahiti ra, ‘eita ta te orometua haapii e nehenehe e taui vave noa i te huru o te tamarii’.
Te haapapu ra o Roy Mudd, mono faatere no te hoê fare haapiiraa no te tamaroa i Portsmouth, e i te mea hoi e tau hora noa te maoro ratou e ite ai i te mau taurearea haere haapiiraa, ‘aita ïa e faufaa ia tamata te mau orometua haapii i te apiti mai maa haapiiraa morare iti i roto i ta ratou mau tuhaa e haapii ra, mai te peu e aita te mau tamarii i haapii i te fare iho i te taa-ê-raa i rotopu i te maitai e te ino’.
Oia mau, e tia i te mau metua ia haapii i ta ratou mau tamarii i te mau faaueraa tumu i te pae morare, o tei riro hoi ei niu no te hoê haerea maitai, mai to ratou aruaruraa mai â. Ia iti mai te faito o te haavîraa puai, e tia mau â ïa ia riro te mau metua, eiaha râ i te mau fare haapiiraa, ei feia haapii matamua i te mau tamarii i te pae morare. Ua riro te haavîraa puai ei fifi mau, e teie hoi te vahi peapea, mea iti roa te mau metua e te mau fare haapiiraa teie e hinaaro nei e arai.
Te pae no te haavaraa
E nehenehe anei ta te mau mana teitei e haapao nei i te tuhaa no te faaturaraa i te ture, e arai i te haavîraa uˈana? I te fenua Colombie (Fenua Marite Apatoa), e 62 haava tei taparahi-pohe-roa-hia no te mea aita ratou i farii e ia petahia ratou e te mau taata hoo i te raau taero oia hoi te cocaïne. Oia atoa, i te matahiti 1987, aita te mau mutoi o te mataeinaa no Los Angeles (Fenua Marite) i manuïa i te tapea e 387 taparahiraa taata i roto i te ao o te raau taero. I roto i te mau fenua e rave rahi, te faˈi nei teie mau mana e ua riro te faanahoraa o te raau taero iho â râ ei tumu no te ati ta ratou i ore i nehenehe e haavî. No te aha e ore ai e nehenehe e arai i teie nei fifi?
No te mea ïa e, i roto i te ao taatoa nei, te itehia ra te auraro-ore-raa i te ture e te faatura-ore-raa i te nahonaho maitai. Te faataa ra o Brian Hayes, mutoi rahi no te Surrey (Fenua Beretane) e: “Tau matahiti na mua ˈtu, ia ani noa ˈtu te mau mutoi i te hoê pǔpǔ taata ia parare ê, e haapaohia iho â ta ratou parau. I teie nei râ, e faainohia mai ratou.” Te tapao ra te Sunday Times no Lonedona e e rave rahi taime to te totaiete “tauiraa i te mau faufaa, ma te faariro i te mau mutoi ei feia taparahi taata, area te feia rave hara ra, ei aito ïa”.
“I te fenua Ecosse, mea rahi aˈe te taata ta matou e tuu nei i roto i te fare auri ia faaauhia i te tahi atu fenua no Europa, e e piti taime e te afa hau atu â i to te pae apatoa [o Beretane]”, ta Richard Kinsey ïa, orometua haapii no nia i te mau ohipa taparahi taata i te haapiiraa tuatoru no Edimbourg, i parau. Eaha ˈtura ïa te faahopearaa? I te matahiti 1988 ra, ua faaite mai te mau numera a te mau mutoi no Glasgow e ua maraa te mau ohipa haavîraa puai i nia i te faito e 20 % i roto i te hoê area taime 12 avae. Teie te parau paruparu roa a Kinsey: “I te fenua Ecosse, ua itea mai ia matou e eita te tapearaa i te taata i roto i te fare auri, e arai i te fifi.”
Te hoê fifi tei ore i titiaifaro
Ma te haapapu maitai mai i te manuïa-ore-raa o te totaiete i te pae no te arairaa i te haavîraa uˈana, te na ô ra te hoê tumu parau a te vea beretane ra, te Nursing Times, e: “Aita te mau vahine haapii i te toroa tuati maˈi e faaarahia nei e te maiti ra ratou i te hoê toroa atâata mau; peneiaˈe paha e tia ia faaarahia ia ratou.” Ia au i te mau manaˈo hopea i itea mai e te Taatiraa no te hau e te oraora-maitai-raa, ta te vea ïa e parau faahou ra, tei mua te mau vahine tuati maˈi “i te haavîraa uˈana e te haamǎtaˈuraa i roto i te hoê faito teitei roa ˈˈe ia faaauhia i te toea o te huiraatira”.
Te vahi raveraa ohipa atâata roa ˈˈe no te hoê vahine tuati maˈi, o te vahi fariiraa ïa i te feia e afai-ru-hia mai. E nehenehe hoi te ohipa riaria mau e tupu i reira i te mau hopea hebedoma, ia opani te tahi atu mau piha raveraa ohipa o te fare utuuturaa maˈi. Ua uiui o A ara mai na! i te manaˈo o te hoê vahine i riro na ei tuati maˈi e o tei rave i te ohipa i te vahi fariiraa i te feia e afai-ru-hia mai i roto i te hoê fare maˈi no Lonedona.
“Tei roto te fare maˈi i te hoê tuhaa oire mea rahi roa te feia e faataero ra ia ratou. Ua faataa iho â matou i te tahi vahi no ratou i roto i ta matou vahi raveraa ohipa, e vaiiho noa hoi matou ia ratou ia taoto e ia ore roa te mana o te raau taero. I te tahi mau taime, ia ara mai ratou, mea ino roa ïa ratou. Auê te riaria e!
“Ua ite vau i te tahi mau melo no roto i te mau pǔpǔ enemi, tei pepe ino roa hoi i roto i te tahi taputôraa, i te taputô-noa-raa i te vahi rapaauraa ru. Mea pinepine atoa te feia taputô i te fariu taue mai i nia i te mau tuati maˈi. Ia ˈu i haamata i roto i teie ohipa, e au ra e e toroa papu te toroa vahine tuati maˈi. I teie nei râ, e ere roa ˈtu ïa mai te reira te huru.”
No te haavîraa puai, ua mehameha roa te mau taata atoa. Te pinepine noa ˈtura te mau parau mai teie, “i teie mahana, aita te taata e paruruhia ra” aore ra “aita hoê aˈe vahi papu”. Te hiˈopoa maite nei te mau metua i ta ratou mau tamarii e te riaria nei ratou ia mahemo anaˈe ratou. Te ora nei te mau vahine i roto i te mǎtaˈu e ia hamani-ino-hia ratou aore ra ia haruhia ratou. Te opanipani nei te feia ruhiruhia ia ratou i roto i to ratou fare. Na te mau vahi atoa, mea peapea mau te mau ohipa.
Teie te tahi uiraa faufaa e nehenehe e uihia i muri aˈe i teie nei mau parau: Eaha to tatou huru i mua i te haavîraa puai?
[Hohoˈa i te api 5]
E nehenehe te haavîraa uˈana e haapurorohia na roto i te afata teata, e faatupu i te tahi huru taparahi taata.