Ua ora mai au i te hamani-ino-raa i Helemani nazie
E HOˈI faahou anaˈe na tatou i Helemani i muri aˈe i te Tamaˈi rahi Matamua. O te hoê tau hamani-ino-raa uˈana to mua i te mau kerisetiano.
Ua faaipoipo to ˈu na metua i te matahiti 1919, e i taua matahiti ra iho, ua pûpû raua i to raua oraraa no te taviniraa a Iehova. Ua fanauhia vau i te matahiti i muri iho, to ˈu taeae o Johannes ra i te matahiti 1921, o Eva ra i te matahiti 1922 e te hopea o George i te matahiti 1928. I Wittenberge, te vahi ta matou e faaea ra, o matou anaˈe te mau tamarii Haapii Bibilia, te iˈoa ïa o te mau Ite o Iehova i te reira tau.
I te matahiti 1933, i to te mau nationaux-socialistes aore ra nazis, raveraa i te faatereraa, e rave rahi mau orometua haapii tei faaô ia ratou i roto i teie pǔpǔ. I te mea hoi e e patoi vau i te faatura na roto i te parauraa e “Heil Hitler!”, ua faaooo-tamau-hia ïa vau na to ˈu mau hoa no roto hoi ratou i te pǔpǔ a te mau Ui apî a Hitler. Uˈana roa ˈtu â te reira i to ˈu amui-ore-raa ˈtu i roto i te faahanahanaraa i te mahana roa roa ˈˈe o te matahiti, i reira hoi to te mau nazis tutuiraa i te mau buka opanihia, e tae noa ˈtu hoi i te mau Bibilia.
I taua tau atoa ra, ua poara te orometua haapii a to ˈu teina o Johannes ia ˈna i mua i te mau tamarii atoa o ta ˈna piha no te mea aita o ˈna i parau e “Heil Hitler!”. Ua faahapa aˈera to ˈu mama i te tiaraa o te orometua no te faahepo i te faatura ia Hitler. Ua faahiti aˈera o ˈna i te ture no nia i te tiamâraa i te pae no te haamoriraa e te manaˈo, o ta Rudolph Hess e ta te faatere hau o W. Frick i turu tahaa noa, i te haamataraa mai te nazisme.
Ma te ore roa ˈtu e haapao faahou i ta to ˈu mama e parau ra, ua tuô ihora te orometua e: “No te aha oe e parau ai i tera mau parau! Na te Führer e faatere nei, e mea tia i te mau taata atoa ia faatura i teie nei iho â!” I muri iho, ua parau aˈera oia ma te riri e: “E imi au i te ravea ia topa oe e to oe utuafare fetii atoa i roto i te apoo!”
Ma te tutonu atu ia ˈna, ua parau atura to ˈu mama e: “No te reira mea, e Herr Sienknecht, na Iehova, te Atua o te raˈi e te fenua nei, na ˈna e faaoti i te reira, eiaha na oe!”
Ua hamani-ino-hia to matou utuafare fetii
Aita i maoro, hoˈi mai nei to matou papa i te fare e ua parau maira e: “Tei roto tatou i te apoo liona o Daniela!” No vaiiho-noa-hia maira hoi oia i ta ˈna ohipa ma te ore roa ˈtu e faaara noa ˈˈe mai ia ˈna. Te auraa ra, aita ïa ta matou e ravea faahou no te oraraa. Eaha râ ïa to matou huru?
Inaha, ua afai mai te mau taata o ta matou i ore e tiaturi na, i te maa, e haere mai hoi te tahi pae i te po ma te haapao maitai. Haamata ˈtura to ˈu papa i te hoo atu i te tahi mau matini no te tamâ i te fare, e inaha, e nehenehe atoa ˈtura ïa o ˈna e opere i te mau buka e te mau vea a te Taiete Watch Tower, tei opanihia hoi i reira.
I te matahiti 1936, ua farii to matou mau taeae kerisetiano e ora ra i rapae ia Helemani, i te hoê parau no te turai i te faatereraa a Hitler ia faaea i te hamani ino i te mau Ite o Iehova. I te 12 no titema 1936, i roto i te area hora 5 e te hora 7 i te po, ua opere matou i taua parau ra na roto i te fenua taatoa. A tahi ra hoi au a haere ai e poro.
I te avae titema o taua matahiti ra, ua titauhia ˈtura to ˈu metua ia tia ˈtu i mua i te Sondergericht (tiribuna taa ê) no Berlin. Ua parihia raua i te opereraa i te mau buka i neneihia e te hoê faanahonahoraa opanihia. Tau mahana i muri iho, ua titauhia ˈtura matou, ta raua na tamarii e maha, ia tia ˈtu i mua i te tiribuna no Wittenberge iho. Eaha te tumu? Te faahua-parau-hia ra e aita to matou na metua e haapao ra ia matou i te pae varua. Auê ïa parau maamaa e!
Ua maere roa te mau taata toroa haava i te faarooraa i te mau tamarii e 8, 14, 15 e 16 matahiti i te tururaa i to ratou faaroo na roto i te faaohiparaa i te mau Papai. Ua faataa ˈtura matou ia ratou e te auraa o te parau ra “Heil Hitler” oia ïa, “no ǒ mai te ora ia Hitler ra”, e eita ta matou e nehenehe e faahiti i taua na parau e piti ra, no te mea no ǒ mai te ora ia Iehova anaˈe ra na roto i te ravea o Iesu Mesia. Ua opua aˈera râ te haava e iriti ia matou mai roto atu i te rima o to matou na metua no te afai atu ia matou i roto i te hoê fare no te faaafaro i te mau tamarii ohipa ino i Strausberg, fatata ˈtu ia Berlin.
Na mua ˈˈe matou e tiihia mai ai, ua aratai aˈera to matou na metua ia matou i te fare tapaeraa pereoo auahi ia haere atu matou i Wolfenbuttel, iǒ to matou mama ruau ra. Ua hinaaro raua e na reira, no te mea te rûhia ra ta raua haavaraa, e te mǎtaˈu ra raua i te faaotiraa e ravehia. I nia i te uahu, ua parau maira to matou mama ma te taˈi e ma te haapapu maitai mai e: “Mea maitai aˈe ta Iehova paruru i ta mâua.” I to raua raveraa ia matou i roto ia raua — ua manaˈo hoi raua e o te taime hopea paha teie —, ua faahiti mai raua i te Isaia 40:11 e na ô ra e: “E faaamu oia i ta ˈna nǎnǎ mai te tiai mamoe ra; e haaputu oia i te mau fanauˈa rii i roto i tana rima, e ei roto ratou i tana ouma ia hopoi.” Ua tamahanahana rahi taua mau parau ra ia matou.
I te maere rahi o to matou na metua, ua faaoti aˈera te haavaraa e eita raua e nehenehe e faautuahia, no te mea aita e parau haapapuraa.
Ua ora mai matou i te mau nazis
Aita te mau nazis i haamaoro i te tapapa ia matou. Ua titau oioi maira ratou ia matou no te hiˈopoa faahou i to matou mau “manaˈo”. No te ora ˈtu ia ratou, ua faarue aˈera matou i to matou mama ruau, ua faataa ê aˈera matou ia matou e ua faaea aˈera te tahi i te hoê vahi taa ê i te tahi. Ua rave au i te ohipa fariiraa taata i te hotera Duisburger Hof, i Rhénanie.
I te hoê mahana, te tiai ra te mau taata atoa o te hotera ma te aehuehu, i te taeraa mai o Joseph Goebbels, faatere hau no te pae Haaparareraa parau, e te mau taata i apee mai ia ˈna. I to ratou taeraa mai, ua tuô paatoa te mau taata o te hotera tei amui i te uputa tomoraa ˈtu e “Heil Hitler!” — o vau anaˈe tei ore i parau. Ua ite maira râ te hoê o te mau ofitie rahi no teie pǔpǔ i te reira; i muri noa iho, ua toe mai o vau anaˈe iho i mua i taua taata ra i roto i te hoê piha i muri mai i taua fare ra. Ua na ô ihora vau e: “Te hopea no ˈu i teie nei!”. E inaha, tuôhia mai nei oia e te hoê taata. E hinaaro o Goebbels ia ˈna i te reira iho â taime. Horo oioi atura vau i roto i te hoê o te mau area haereraa e rave rahi o te hotera e aita vau i faura faahou mai i te reira mahana.
Fatata i te hopea no te matahiti 1943, ua topita rahi roa maira te Pǔpǔ amui na nia mai i te manureva i nia i te mau oire helemani e, a tahi ra hoi te mau taata i tapeahia i roto i te mau aua haamauiuiraa i faauehia ˈi e haere mai no te faaateatea e no te patu faahou i te mau tuhaa fenua i topitahia. I roto i te hotera, te titauhia ra ia tataˈîhia te mau haamaramarama e te mau opani; ua horoahia ˈtura taua ohipa ra na te mau mau auri e rave. Ua putapû roa vau i te iteraa ˈtu i nia i to ratou aahu oomo toretore i te mau tapao vareau, no te faaiteraa e e Ite o Iehova ratou. Teie râ hoi te ino, i to ˈu tamataraa i te aparau atu ia ratou, ua faatano maira te mau S.S. i ta ratou mau pupuhi i nia ia ˈu e ua tuô ihora e: “Haere iǒ!” Auraro atura vau ma te peapea rahi.
No te mau tupuraa oto mau e itehia ra i te reira tau, manaˈo atura te rahiraa o matou e e hope teie huru ohipa i Aramagedo. Tera râ, haamata ihora te mau parau apî no nia i te nuuraa mai te Pǔpǔ amui i Helemani, i te tae mai. Oaoa roa ˈtura matou, no te mea te faaite maira te reira e te fatata maira te hopea o te faatereraa haavî a te mau nazis.
I muri aˈe i te tamaˈi
A moe ai te mau fifi i faatupuhia e te mau Pǔpǔ amui, haamata ˈtura te mau taeae ma te itoito i te faanaho faahou i te ohipa pororaa i mua i te taata atoa. Ua amui faahou â to matou utuafare fetii — i muri aˈe i to matou taa-ê-raa 10 matahiti te maoro — e te ora ra matou i Hanovre, i te pae apatoerau no Helemani. I te matahiti 1946, matahiti matamua i muri aˈe i te tamaˈi, ua faatupu matou i te oroa Haamanaˈoraa i roto i to matou fare, tei nahonaho maitai no te farii e pae ahuru Ite no Hanovre. Eita roa ˈtu e moehia taua taime ra. Auê te oaoa i te farerei-faahou-raa i te mau taeae tei tuuhia mai i rapae i te mau aua haamauiuiraa e te iteraa ˈtu i te feia faatavaihia i te amuraa i te mea i faataipehia! Ua haaputapû roa taua putuputuraa ra ia ˈu.
I te matahiti 1946 noâ, ua faatupu matou i te tairururaa rahi matamua i muri aˈe i te tamaˈi i te pae apatoerau no Helemani. Ua taˈi te feia i tae mai, no to ratou oaoa. Te feia orero atoa, e faaea ratou i te tahi taime no te faaore i to ratou taˈi. Eita ta ratou e nehenehe e haamahu i to ratou iteraa i teie mau hoa atoa e hinaaro ra e fanaˈo ma te hau i te mau tabura ohipa atoa ma te ore e haaatihia i te niuniu taratara! I muri aˈe i te rururaa, ua rave au i te taviniraa pionie e ua tonohia ˈtura vau i Lehrte, te hoê oire tapiri mai.
Ua tonohia ˈtura vau i muri iho i te amaa no Helemani e vai ra i Wiesbaden. I to ˈu taeraa ˈtu i te matahiti 1947, aita i naeahia e piti ahuru melo i te Betela. E rave na matou i te ohipa i roto i te hoê fare rahi, mea pirihao roa râ hoi no matou. I te matahiti 1952, ua titauhia maira vau no te haere i roto i te pǔpǔ 19 o te haapiiraa i Gileada, te Haapiiraa bibilia a te Taiete Watchtower. I te noaaraa ta ˈu parau tuite, faahoˈi-faahou-hia ˈtura vau i Wiesbaden, i roto i te tuhaa iritiraa parau.
I te matahiti 1954, i te 34raa o to ˈu matahiti, ua opua ihora vau e faaipoipo. E pionie o Edith, e e vahine himene atoa oia aita hoi i hope ta ˈna parau faaau. I muri iho râ, tonohia ˈtura mâua ei pionie taa ê i Lohr, te hoê oire tahito.
Aita i maoro roa, ua tia ˈtura ia mâua ia haapao i te mau hopoia apî. Ua hapû o Edith i ta mâua tamaiti o Markus, e ua tia ˈtura ia mâua ia faarue i te taviniraa i te taime taatoa. I muri roa ˈˈe, faaea ˈtura matou i Canada. I reira, noaa faahou mai nei ta mâua hoê tamaiti â, o Reuben. I teie nei, e 30 e e 34 matahiti to ta mâua na tamaroa; e matahiapo hoê e te tahi ra e tavini tauturu ïa i roto i te amuiraa no Thornhill, i te pae apatoerau no Toronto (Canada), e tiaau peretiteni hoi au i reira.
E haamaitai Iehova i te feia e tapea tamau
Maoti Ta ˈna tauturu, i ora mai ai te nunaa o Iehova, i te mau hamani-ino-raa a te faatereraa nazi e ua faanahonaho faahou ratou no te faarahi atu i ta ˈna taviniraa teotaratia. A hiˈo na i te taa-ê-raa e te mea i tupu i nia i te mau nazi. I te mau matahiti na mua ˈtu i te tamaˈi, ua faahanahana ratou i ta ratou mau upootiaraa matamua i Zeppelinwiese, i Nuremberg. I te avae setepa 1946 râ, na matou i faatupu i te hoê tairururaa faahiahia mau i taua iho vahi ra. Te taime faahiahia roa ˈˈe o taua rururaa ra, ua tupu ïa i te monire 30 no setepa. Ua tapirihia te mau piha raveraa ohipa, te mau fare toa e te mau fare tamaaraa i taua mahana ra.
Eaha hoi te tumu i faaea ˈi te mau ohipa atoa i taua monire ra? No te mea, i te reira mahana e faahitihia ˈi te mau faautuaraa pohe i nia i te mau taparahi taata nazis no te tamaˈi, i Nuremberg. I te omuaraa, ua opuahia e faaite i te utua i te 23 no setepa; ua faanuuhia râ no te 30 no setepa. No reira, i te taime iho â e faaroo ai te mau taata i hamani ino na ia matou tei tapeahia i te fare auri, i ta ratou mau utua, oia mau, i taua mahana ra iho â e i te vahi iho â i reira te mau nazis e rave ai i ta ratou mau taahiraa i te matamua ra, o matou te feia i hamani-ino-hia na, te oaoa ra ïa matou i te faahanahanaraa i to matou Atua!
Ia haamanaˈo faahou vau i te reira, e nehenehe ta ˈu e haapapu atu e eita roa ˈtu e tia ia tatou ia haapeapea i te “maoro” e tupu ai te parau tohu e faaite ra i te haamouraa o te faanahoraa tia ore e te faahepo e fatata mai nei. “E tae mau mai” te tǎpu a te Atua. “E ore e haavare”, e parau mau ta Iehova e na ˈna e faatere i te tau. No reira, e tae mai iho â “te taime i haapaohia” ia haamou anaˈe oia ‘ma te haavare ore’ i to ˈna mau enemi, no te faahanahana i to ˈna iˈoa e no te faaora i ta ˈna mau tavini. “E ore [te parau tohu] e haamaoro hua”! (Habakuka 2:3.) — Faatiahia e Konstantin Weigand.
[Hohoˈa i te api 18]
Konstantin Weigand, i ǒ nei e to ˈna utuafare fetii, tei ora mai i te hamani-ino-raa nazi i nia i te mau Ite o Iehova i Helemani.
[Hohoˈa i te api 21]
Te faatura nei te mau nazis ia Hitler i Nuremberg i te matahiti 1937. I te matahiti 1946, ua tairuru te mau Ite o Iehova i taua iho vahi ra, i te taime e faautuahia ˈi te mau raatira nazis.
[Faaiteraa i te tumu]
Vairaa parau tahito marite