Te mau tumu o te haaviiviiraa
PARAU MAU, te fanaˈo nei vetahi pae i te hoê afata teata, te hoê umu uira e te hoê matini roro uira. Tei hea ˈtura râ te mataˈi viivii ore, te maa au maitai e te pape mâ? No te aha te mau ravea apî, tei tauturu hoi i te taata ia haere i nia i te avae, e ore ai e nehenehe e pûpû mai i taua mau mea faufaa roa ra no te oraraa nei? Ei haapoto-noa-raa, no tei hea mau tumu te haaviiviiraa i riro ai ei ati pohe?
“Te maraa nei te mau mea atoa”
Te papai ra o Kurt Hamerak i roto i te hoê vea helemani i te pae no te ite aravihi, e “i te omuaraa iho, no roto mai te mau fifi e roohia ra i nia i te natura, i te hoê tupuraa i te rahi e te maraaraa rahi iho â râ i te pae no te fanau, tei ore hoi i manaˈohia”. I te matahiti 1950 noa ra, te tataipitiraa te huiraatira o te ao nei. Hau atu, ia au i te hoê tuatapaparaa i ravehia e te mau Hau amui, te ora nei tatou i roto i te hoê “ao no te mau oire mai te fee ra te huru”. Mai teie atu nei e tae atu i te matahiti 2000, fatata e 75 % o te feia e ora nei i roto i te mau fenua ona, o te faaea i roto i te mau tuhaa oire. Inaha, ia maraa anaˈe te rahiraa o te taata i te hoê vahi, e maraa atoa ïa te mau fifi i te pae no te haaviiviiraa.
Te ruperupe nei te hamaniraa tauihaa e te tuhaa tapi hooraa tauihaa, no te mea te titau rahi nei te taata i te mau taoˈa o te oraraa e hamanihia maoti te mau ravea aravihi apî. E titauhia ˈtura ïa e ia patuhia te mau fare hamaniraa taoˈa chimiques apî, tei riro hoi ei mau tumu hau atu â o te haaviiviiraa. I te mea e e titau taua mau fare hamaniraa taoˈa ra i te puai rahi, e tia ˈtura ïa ia hamani faahou i te mau pu hamaniraa uira. I roto i te ao nei, fatata e 400 o taua mau pu nei, teie e faaohipa nei i te puai atomi.
Ua hau atoa te tau faafaaearaa a te taata. E faaohipa ratou i teie taime no te haere i te mataeinaa, e e pinepine hoi ratou i te haaviivii i te fenua, te reva e te pape, ma te haafifi atoa ˈtu i te oraora-maitai-raa o te mau raau e te mau animala.
Maoti hoi i te arai i te haaviiviiraa, ua faarahi atu te huru oraraa o teie nei tau i te reira, na roto i te atuaturaa i te hoê feruriraa nounou taoˈa, e ere roa ˈtu hoi i te mea maitai. I teie nei, e rave rahi feia maimi teie e faaara nei i te taata i te na ôraa e: Mai te peu e eita tatou e faaiti mai i te maraaraa rahi, e haere tia ˈtu ïa tatou i to tatou pauraa. I roto i ta ˈna buka Te Haavaraa hopea, te parau ra o G. Taylor e: “E tae roa mai i teie nei, ua manaˈo-noa-hia e, o te feruriraa nounou taoˈa (...) te tia ia haafaufaahia. Ua papu-taue-hia râ i teie nei e, eita te reira e manuïa.”
Oia mau, ia au i te parau a Kurt Hamerak, “te maraa nei te mau mea atoa, e oia atoa hoi te mau fifi”. Te vai atu râ te tahi mau tumu faufaa roa no reira te aroraa i te haaviiviiraa e ore ai e manuïa.
Te hoê ite navai ore
Te haapapu nei te buka ra Te Haavaraa hopea e “aitâ tatou i papu atura i te mau ohipa e faatupuhia e te tahi mau taoˈa rii viivii e vai nei, ia anoˈi-anaˈe-hia ratou”. Aita atoa tatou i ite e eaha te faito taoˈa taero aore ra hihi ino ta te hoê taata e nehenehe e faaoromai hou oia e ite atu ai i te mau faahopearaa iino. Te haapapu ra te taata maimi no nia i te mau mea taero o L. Horst Grimme, no te fare haapiiraa tuatoru no Brême (Helemani) e, “eita roa e nehenehe e faito i te atâata e faatupuhia na roto i te hamaniraa, te faaohiparaa e te faarueraa i te mau taoˈa viivii”. Ia au i ta ˈna parau, aita e ravea no te faataa papu i te otia e riro mai ai te hoê taoˈa viivii tei manaˈohia e ere i te mea ino, ei taoˈa ino roa. “I roto e rave rahi mau tupuraa, ta ˈna ïa e faataa ra, aita te ite o te feia aravihi i navai no te faataa i te mau otia e nehenehe e fariihia.” Hau atu, i te mea hoi e no teie roa nei te mau maimiraa, aita ïa e papuhia ra e eaha te mau faahopearaa ta te hoê raau e faatupu a muri aˈe, noa ˈtu e tei roto oia i te mau “otia e nehenehe e fariihia”.
Te feruri-atoa-hia nei e nafea râ ia faaore i te mau pehu taero. E ere te reira i te fifi nainai, inaha, i Europa tooa o te râ noa, te faaruehia nei tau mirioni tane raau atâata mau i te mau matahiti atoa (a hiˈo i te hohoˈa fenua). Teie na ravea e ono e faaohipa-rahi-hia nei: 1) te faarueraa ˈtu i roto i te miti; 2) te vaiihoraa i nia i te faarueraa pehu; 3) te haaputuraa no te hoê tau roa roa; 4) te tauiraa i taua mau taoˈa ra na roto i te mau ravea parauhia physique, chimique aore ra biologique; 5) te taninaraa i nia i te fenua aore ra i tua mai; 6) te rave-faahou-raa mai e te faaohipa-faahou-raa. Aita hoê aˈe o taua mau ravea ra i riro ei mea maitai aore ra ei mea papu.
Te mau otia o te taata
I te hoê rui vero rahi no mati 1978, ua iri te pahi rahi uta mori arahu ra, o Amoco Cadiz, i te hiti miti farani, i Bretagne, inaha eita te pahi e nehenehe e faatere-faahou-hia. Hau atu i te 200 000 tane mori arahu tei tahe roto i te miti, ma te haapohe fatata 10 000 manu e ma te faaino rahi i te mau faaamuraa tîo. Hau atu i te 160 kilometera hiti miti tei haaviiviihia e te hoê taheraa mori arahu rahi. Ua tupu teie ati no te haapao ore o te tahi mau taata.
Ua riro te ohipa i tupu i te avae eperera 1986 ra ei haapapuraa riaria roa ˈtu â no nia i te mau otia o te taata. Ua haapohe te ati rahi riaria i tupu i te pu hamaniraa uiraa atomi no Tchernobyl, i te fenua rusia, e 30 taata, ua haafifi roa i te oraraa o na tausani taata ê atu, e ua faahepo i na 135000 feia Rusia ia faarue i taua vahi ra. Te na ô ra te vea ra Wall Street Journal e: “Ia au i te feia maimi e rave rahi, e tia ia tiai tau matahiti, hou e itehia ˈi te mau faahopearaa e tupu mai a muri aˈe, ta te mau hihi taero no roto mai i teie fifi e faatupu i nia i te oraora-maitai-raa o te feia Rusia e to Europa ma. (...) Te manaˈo ra [ratou] e e tupu mai te hoê maraaraa o te faito o te mau mariri ai taata o te toto, o te mahaha, o te tîtî e te thyroïde.” Ia au i te La Pravda, o “te haapao ore e te titiaifaro-ore-raa” te tumu o teie mau ohipa atoa nei.
Ua tupu ê na te tahi mau ati mai teie te huru i mutaa ihora. Ia au i te vea helemani ra Der Spiegel, “e rave rahi taime to te huitaata fatata-roa-raa i te roohia i te ati”. Te haapapu ra oia e ua ite oia e 48 o na 250 faataaraa parau hau atu i ravehia e te Pu rahi o te puai atomi no nia i te inoraa o te mau matini atomi. Ua tupu taua mau fifi ra i roto i te mau fenua mai ia Argentine, Bulgarie e o Pakistan. O te hape taata te tumu o te rahiraa o taua mau fifi ra, e oia atoa te taheraa te tahi tuhaa o te matini iho o te pu uira atomi no Three Mile Island (Etats-Unis) i te avae mati 1979 ra.
Taa ê atu i te mea e te hape nei te mau taata, aita to ratou e mana i nia i te mau puai o te natura. I te mea hoi e, i Europa no ropu, e puhi mai te mataˈi rahi na te pae tooa o te râ mai, te huti nei ïa te Hau repubilita no Helemani tooa o te râ i te mataˈi viivii no Beretane mai, area te Hau repubilita demotaratia helemani e te fenua Tchécoslovaquie, te huti nei ïa ratou i te mataˈi viivii no Helemani tooa o te râ mai. Tera râ, i te tahi mau taime, e taui te tereraa o te mataˈi. No reira, i te tupuraa te ati rahi no Tchernobyl, ua huri te mataˈi e ua puhi atura te mataˈi taero i nia iho i te fenua Pologne, te mau fenua baltes e te mau fenua Norevegia, Suede e Danemata — ma te ore e faahiti i te fenua rusia.
Te mau hape rahi
Te ite-pinepine-hia nei te hoê ereraa i te pae no te parau-tia e te manaˈo afaro, ia tamata-anaˈe-hia i te numera eaha te faito o te haaviiviiraa. Te feia e aro nei no te paruru i te natura, te faarahi roa nei ïa ratou i te tahi taime i te mau huru iino no te turu i ta ratou mau parau, area to ratou mau taata patoi ra, e haamatara mai ïa ratou i te mau huru maitatai. Ei hiˈoraa, ua parau te hoê taata rahi i roto i taua tuhaa nei, no nia i te mau taheraa pape tei viivii roa e: “Te anavai Elbe, te hoê o te mau anavai pape iˈa roa ˈˈe no Europa i te omuaraa o te senekele, ua pohe roa oia i te pae o te mau mea ora mea maoro i teie nei, i nia i te hoê tuhaa rahi o te anavai.” Ua faahiti-atoa-hia taua mau parau nei no nia i te Rhin, i muri aˈe iho â râ i te ati i tupu i te fare hamaniraa taoˈa Sandoz. Ua haapapu râ te hoê afai parau no taua fare hamaniraa taoˈa chimiques ra e “i muri aˈe atoa i te paapaaraa o Sandoz, ua hau aˈe te Rhin i te maitai ia faaauhia a tahi ahuru matahiti i mahemo.”
E parau mau paha i nia i te hoê tuhaa, no te mea, te faaite nei te mau tapaoraa i horoahia mai i te matahiti 1983 ra e, e mau faahopearaa maitai te itehia ra maoti te mau ture no te arai i te haaviiviiraa e te maitai noa ˈtura te mau pape o te Rhin. No nia i te Tamise, i te fenua Beretane, ua papai te vea National Geographic e: “I roto i na matahiti 30 i mairi aˈenei, ua iti mai te viiviiraa i nia i te faito ra e 90 %.” Ua manuïa teie ohipa maoti te tahoêraahia te mau tutavaraa atoa. Ia au i te taata papai vea ra o Thomas Netter, tera mau hoi te erehia ra i roto e rave rahi mau fenua i reira “e manaˈo-pinepine-noa-hia ˈi e, te hoê ati e tupu i nia i te natura, e fifi ïa no vetahi ê”.
Ma te papu maitai, o te hoê hoi teie o te mau tumu e fifi ai te mau faatereraa hau no te faaoti i te hoê faatureraa no te ao taatoa nei no te arai i te haaviiviiraa. No reira, i roto e rave rahi mau matahiti, aita te fenua Canada e te mau Etats-Unis, i nehenehe e rave i te hoê faaauraa parau no te arai i te mau ûa taero. I te pae hopea, ua ite-rii-hia mai te tahi mau vahi maitai i te matahiti 1986 ra. Mai ta te hoê tia no Canada, i faataa, e tae roa mai i teie nei “ua tamau noa te mau ûa taero i te topa e te mau iˈa i te pohe”. I te tahi aˈe pae, ua faaoti 31 nunaa i te matahiti 1987 ra, i te faaiti mai i nia i te 50 % te hamaniraa o te mau mohina raau pâmu, inaha, o te reira paha te tumu o te inoraa te hatua ozone; te tapao râ ta ratou i faaoti e faatupu, e ore roa ïa e raeahia na mua ˈˈe teie senekele e hope ai. Hau atu, ei faaitoitoraa i te rave-amui-raa o te mau nunaa atoa, ua faariro te Taatiraa i te pae faanavairaa faufaa no Europa, i te matahiti 1987 ei “matahiti parururaa i te natura”.
Teie râ, eiaha tatou e manaˈo e e tupu mai te mau faahopearaa maere mau mai te peu e e tamau noâ te tahi mau taata nounou i te haaviivii i te fenua ma te opua maite, no to ratou hinaaro i te moni aore ra ia maiti te tahi mau taata miimii i te eˈa ohie noa. Te manuïaraa o te aroraa i te haaviiviiraa, tei te anaanatae ïa ta te taata tataitahi e faaite no te maitai o vetahi ê e te farii-ohie-raa i te amo i ta ˈna iho hopoia. “Ua papu roa vau e te faaitiraa mai i te haaviiviiraa, e haamata ïa te reira i te fare”, ta Klaus Töpfer, faatere hau helemani no te Parururaa i te natura, ïa i parau. No reira, e tia i te melo huiraatira tataitahi ia rave i ta ˈna iho tuhaa. E nehenehe anei te taata riirii e faahapa i te mau fatu fare hamaniraa taoˈa chimiques e te tahi atu â, mai te peu e e faarue haere noa oia i ta ˈna iho mau pehu i te mau vahi atoa?
Ua tohu mai te Bibilia e, i “te mau mahana hopea ra” e riro te taata ei “miimii, e nounou moni, (...) e tahemo parau au, (...) e te au ore i te taata maitatai ra”. (Timoteo 2, 3:1-5.) I te mea hoi e na teie mau huru e faatupu i te viiviiraa o te fenua, mai te huru ra ïa e e mea papu ore roa te mau tau i muri nei. Teie râ, te vai ra te mau tumu e nehenehe ai tatou e tiaturi e e faaore-roa-hia te mau fifi e tapea nei i te haamauraahia o te hoê ao viivii ore — e fatata roa hoi te reira i te tupu!
[Tumu parau tarenihia i te api 6]
Te mau ohipa e haafifi nei i te arairaa i te viiviiraa o te fenua
◼ Te hoê maraaraa rahi huenane noa
◼ Te hoê ite navai ore
◼ Te mau otia o te taata nei
◼ Aita to te taata e mana i nia i te mau puai o te natura
◼ Aita te taata e tâuˈa nei i te mau maitai o vetahi ê
[Hohoˈa fenua/Tapura i te api 7]
(Hiˈo i te papai)
Mau pehu taero: faito au noa i te matahiti (tane)
Firilane 87 000
Suede 550 000
Helevetia 100 000
Beretane 1 500 000
Norevegia 120 000
Farani 2 000 000
Pays-Bas 280 000
Helemani 4 892 000