Te feia aita e faaearaa to ratou—No te aha?
I TE hoê po toetoe no te tau toetoe, ua faaarahia o Louise e to ˈna utuafare fetii e te tahi mau tuô. Ua tupu hoi te hoê ati auahi i roto i te hoê fare e tapiri noa mai i to ratou. Ua faaoioi hoi te mau mataˈi puai i te auahi, tei parare roa i roto i te fare e pae tahua. I roto i te riaria e te arepurepu hoi a haerehia mai ratou e tii i te maha o te tahua, ua pohe aˈera te mama o Louise inaha ua topa oia i roto i te eˈa e faaohipahia no te mau ohipa rû. Tau taime i muri aˈe, ua pau roa te fare taatoa i te auahi e ua tairi hoi i te mau piha atoa.
Te poheraa to ˈna mama e te ereraahia oia i to ˈna utuafare, e te reira i te hoê noa po, ua tairi papu mau ïa te reira ia Louise. Auaa pai te vai ra te tahi mau metua e te tahi mau hoa no te rave mai ia ˈna i to ratou fare e tae roa i te taime oia i matara mai ai i to ˈna mau fifi. Ta te feia tuatapapa i te huru o te oraraa i te pae totiare ïa e parau ra e te tautururaa te tahi e te tahi i te pae totiare, oia hoi mai te tau mai â, tei riro ei tauturu papu ia tupu noa ˈtu te tahi mau fifi ino roa.
Nafea râ ïa ia faataa i te mea e te itehia ra te mau taata aita e faaearaa to ratou e te mau puhapa fariiraa i roto i te mau oire rarahi atoa? No te aha hoi te mau vahi faaearaa aita e haapaoraa? Oia hoi, eaha hoi te tahi mau tumu e itehia ˈi te mau fifi i te pae no te nohoraa e te mau taata aita e faaearaa to ratou?
Ia mutu te upea o te tauturu papu
I te tau au, e navai noa te mau faanahoraa fetii e tae noa ˈtu hoi te mau hoa no te horoa i te tauturu taatoa e au i te taata e farerei ra i te hoê ati. Teie râ, mea paruparu roa taua mau faanahoraa ra. No te rahi hoi te tahi taime, te tutavaraa e titauhia ra aore ra no te moni hoi, e ore ai ratou e nehenehe e amo i te reira. E riro atoa taua mau faanahoraa ra i te roohia i te hoê tauiraa totiare rahi mau. Eaha ˈtura ïa te tupu i reira? Ia mutu te upea o te tauturu papu, e peapea iho â ïa te itehia i muri iho.
O te mea ïa e itehia ra i teie nei, i roto e rave rahi mau fenua e haere ra i mua i te pae no te faanavairaa faufaa. Ei hiˈoraa, i Inidia noa, tau matahiti i teie nei eita te mau ûa e navai faahou. I te tau veavea o te matahiti 1987, hoê i nia i te toru o te huiraatira aita e pape inu ta ratou. Ua roohia hoi te mau faaapu e tae noa ˈtu te mau animala i taua ati pape ra. I te mea hoi e aita e mea e tupu ra, ua faaea noa maira ïa te mau taata faaapu ma te ohipa ore, aita ˈtura hoi e nehenehe faahou e faaamu i to ratou utuafare. Hoê anaˈe atura ravea e vai ra ia ratou ra: e faarue mai i te oire rii no te haere atu i roto i te oire rahi, i reira e nehenehe â pai ïa e tiaturi e e noaa mai te tahi ohipa.
No te rahi hoi te mau fifi e farereihia na e te mau oire i te pae no te maraa-rahi-raa te huiraatira, ua ino roa ˈtu â ïa te faarueraa te mau taata i to ratou mau oire rii no te haere mai i reira e faaea ˈi. Ma te moni ore e ma te ohipa ore, aita hoi to te feia e tae apî mai e maa moni iti no te tarahu mai i te hoê maa piha i roto i te mau vahi faaearaa aita e haapaoraa. I te mea hoi e tei roto ratou i te hoê ao apî roa, aita ˈtura ïa to te rahiraa o ratou e hoa o ta ratou e nehenehe e fariu tia ˈtu. Tei roto atura ïa ratou i te rahiraa taata e ora ra na nia i te mau vahi haereraa taata, ma te faaino roa ˈtu â ïa i te ati i te pae no te nohoraa.
E tia atoa i te tahi atu mau fenua e haere ra i mua i te pae no te faanavairaa faufaa, ia faaruru i te hoê tupuraa mai te reira te huru. “I te matahiti 1950 ra, ua taiohia i roto i te hoê noa oire no Afirika hau atu i te hoê mirioni taata: Le Caire, ta te buka ra ïa Afirika i roto i te ati (beretane) e haapapu ra. I te matahiti 1980, 19 ïa oire. Mai teie atu nei e tae atu i te matahiti 2000, te manaˈohia ra e e taeahia te faito e 60 oire.” Te haere rahi mai nei te mau huiraatira e faaea na i roto i te mau mataeinaa i roto i te mau oire ma te tiaturi e e maitai atu â to ratou faito oraraa; e ite atu hoi ratou i reira te mau vahi faaearaa aita e haapaoraa, te veve e te hoê huru oraraa ino roa ˈtu â ia faaauhia i to ratou oraraa na mua ˈtu.
Te hoo rahi e te toparaa mai te moni e noaa mai
I roto i te mau fenua ona roa ˈˈe aore ra maona, te mau tumu o te fifi no te feia aita e faaearaa to ratou, mea taa ê roa ïa. Ia au i te manaˈo o te feia e tauturu ra i te mau taata e hinaaro mau ra i te tauturu, o te tuhaa i te pae faanavairaa faufaa te tumu matamua o taua ati ra. Ei hiˈoraa, i Canada, ia au i te vea ra Maclean’s, “mai te peu e ua ohipa te maraaraa te moni hoo i te pae no te paturaa i te fare i roto i na matahiti piti ahuru i mairi aˈenei i nia i te moni hoo o te mau fare apî, ua haamaraa ˈtu â ïa te taeraa mai te mau utuafare fetii e piti na taata rave ohipa, i te moni hoo i nia i te matete o te mau fare — e tae roa ˈtu hoi i te 50 % maraaraa i roto i te tahi mau tuhaa oire i te matahiti 1986 noa”.
Te faaapî-faahou-raahia te tahi mau mataeinaa, ua riro atoa ïa ei haamaraaraa i te moni hoo i te pae no te nohoraa i roto e rave rahi mau oire. Te rahi noa ˈtura te mau fare tahito moni raro roa i ropu i te oire, teie e faaapîhia nei ei vahi nohoraa au maitai e mau mea atoa to roto, e inaha, e faaauhia ˈtu i te mau taata moni apî aore ra i te feia toroa teitei apî mea au aˈe na ratou e faaea i roto i te oire maoti hoi i roto i te mataeinaa. Taa ê aˈe hoi oia i te faatupu i te hoê maraaraa i te pae no te moni hoo, e faaiti rahi mai taua huru tupuraa nei i te rahiraa o te mau vahi faaearaa e nehenehe e faaeahia e te mau utuafare fetii mea haihai roa ta ratou moni ohipa, aore ra tei nia noa i te faito au noa.
Ei hiˈoraa, i New York, ua faaite mai te hoê titorotororaa i ravehia e no te aufau i te moni au noa o te fare apî e piti piha, ia noaa ïa i te hoê utuafare fetii i te hoê faito moni matahiti oia hoi 320 000 farane farani (fatata 6 400 000 farane). Ia au i te hoê titorotororaa i ravehia i te mau Etats-Unis, i Manhattan e itehia ˈi te mau moni fare teitei roa ˈˈe. Fatata te moni avae o te hoê fare 130 metera tuea, i te hoê vahi maitai roa, i te taeahia i te 14 000 farane farani (fatata 280 000 farane). Ei hiˈoraa, mai te peu e ua ineine te hoê utuafare fetii i te horoa hau atu i te 40 % o te moni e noaa ia ˈna no te aufau i te nohoraa, e tia ïa ia noaa mai ia ˈna fatata 400 000 farane farani (fatata 8 000 000 farane) i te matahiti hoê e noaa mai ai ia ˈna i te hoê fare mai teie te huru.
Noa ˈtu â ïa e mea haihai roa te moni fare i roto i te tahi atu mau oire, mea haihai atoa te moni ohipa. I te mea hoi e te rave rahi nei te moni fare i te hoê tuhaa faufaa roa o te moni a te utuafare, e riro ïa te tahi noa maa fifi i te pae moni i te faatupu mai i te ati rahi. O te ohipa ïa i farereihia e John, oia hoi tau matahiti i teie nei, tei faarue ia Chicago e tei haere mai e faaea i Houston (Etats-Unis) e ta ˈna vahine e ta ˈna na tamarii tootoru, no te imi i te tahi ohipa na ˈna. I te tahi noa area tau, ua nehenehe oia e faaamu i to ˈna utuafare maoti te tahi mau tuhaa moni e noaa mai ia ˈna i to ˈna hooraa i te tahi mau pereoo no te mau ratere. E i muri iho, no te fifi i te pae faanavairaa faufaa, ua faaea noa ˈtura o ˈna e piti avae aita hoê aˈe ta ˈna e pereoo i nehenehe e hoo. Ma te ore atura e nehenehe faahou e aufau i te moni fare oia hoi, e 595 dala marite i te avae, ua tiavaruhia ˈtura o John e to ˈna utuafare fetii mai roto atu i te fare ta ratou e faaea ra. I te mea hoi e aita e taata ta ratou e nehenehe e fariu tia ˈtu no te tauturu mai ia ratou, ua haere atura ratou i roto i te hoê pû e farii i te mau utuafare aita e faaearaa to ratou. Noa ˈtu â ïa e ua itehia mai ia ˈna i te hoê vahi faaearaa, te aniani ra o John e nafea râ o ˈna e nehenehe ai e matara mai i taua huru tupuraa no ˈna ra mai te peu e aita i rahi te mau paoti ohipa e farii ra i te hoê taata e faaea ohipa ore noa ra e aita atoa to ˈna e nohoraa papu.
Noa ˈtu â ïa e e fare to te rahiraa o te mau taata o te mau oire rarahi, e ere râ hoi to ratou oraraa i te mea faahiahia roa. Ia au i te hoê titorotororaa i ravehia, i roto atoa i te hoê oire apî mai ia New York, 10 % o te mau fare o tei riro ïa ei tuhaa o te parauhia ra e “te mau fare i raro aˈe i te ture tahito”, mau fare e faarirohia ei mau fare aita roa ˈtu e haapaoraa i te omuaraa o te senekele no te mea aita e mataˈi, aita e mori e aita atoa e vahi haumitiraa. Mea maitai aˈe iho â ïa “te mau fare i raro aˈe i te ture apî”, oia hoi e 30 % rahiraa, tera râ, aita e tuati ra i te mau titauraa i haamauhia i te matahiti 1929 ra. I te mau matahiti atoa, 30 000 taata teie e tiavaruhia nei no te mea te fare aita e haapaoraa ta ratou e faaearaa, e fare e tupararihia aore ra e faaruehia ïa.
Te hoê tumu i te pae feruriraa
No te faaino roa ˈtu â i te mau mea, e rave rahi mau taata aravihi teie e manaˈo nei e ua riro noa te mau tumu i te pae faanavairaa faufaa ei hoê noa tuhaa no te fifi o te feia aita e faaearaa to ratou. Te parau nei ratou e te roohia nei te hoê tuhaa rahi o te feia aita e faaearaa to ratou i teie fifi no te mea te fifi ra ratou i te pae feruriraa e aita ˈtura ta ratou e nehenehe faahou e feruri e nafea râ ratou.
Mai te ropuraa mai o te mau matahiti 60, no te faaiti mai i to ratou mau haamauˈaraa, e rave rahi mau fare e rapaau i te maˈi upoo na te hau, tei farii i tei parauhia e te fatataraa ˈtu i te nunaa. E rapaauhia te feia maˈi e te tahi mau raau e parauhia antipsychotiques, e ia oti e vaiihohia ˈtu ïa ratou. Te tumu e titauhia ra oia ïa, i te mea hoi e te tupuraa ino roa o te maˈi e mǎrû mai ïa maoti te mau raau, e nehenehe te feia maˈi e faaô faahou ia ratou i roto i te totaiete e e ora ˈtu i roto e ia roaa mai ia ratou i te turu a te nunaa. Ei hiˈoraa, i te fenua Canada, ua nehenehe taua faanahoraa e faaiti mai i te rahiraa o te mau roi o te mau fare e farii i te feia maˈi upoo mai te 47 600 i te matahiti 1960 ra i raro mai i te 10 000 i teie mahana; i te mau Etats-Unis, e tuati taua faito nei i te 25 % o te faito rahi ra oia hoi 559 000 i tapaohia mai i te matahiti 1955.
“Teie râ, te matararaa mai te mau taata i roohia i te tahi fifi i te pae no te feruriraa, ua riro ïa ei ati mau no te mea aita te mau mataeinaa e nehenehe e haamau i te tahi mau taatiraa totiare tano maitai, e tauturu i te mau taata tahito o te mau fare maˈi e rapaau i te feia i roohia i te fifi i te pae no te feruriraa, ia ora maitai”, ta te vea ra Maclean’s ïa e haapapu ra. E rave rahi o ratou o te tia hoi ia faaea i roto i te mau vahi puhaparaa aore ra i roto i te tahi mau vahi faaearaa aita e haapaoraa. Vetahi atu, o te ore hoi i ite e nafea râ ratou, teie e itehia nei i roto i te mau pû puhaparaa aore ra i nia i te purumu. Te tapao nei te feia rave ohipa o te mau taatiraa totiare i roto i te mau oire e rave rahi i te fenua Canada e, fatata hoê i nia i te toru o te feia aita e faaearaa to ratou, teie e fifi nei i te pae no te feruriraa. Ua faaite mai te hoê tuatapaparaa i ravehia e Ellen Bassuk, no te Haapiiraa tuatoru i te pae rapaauraa no Harvard, e 90 % o te mau taata e faaea ra i roto i te hoê puhaparaa no Boston (Etats-Unis) tei roohia i te fifi i te pae no te feruriraa.
E ere roa ˈtu atoa te huru tupuraa e farereihia nei e te mau utuafare aita e faaearaa to ratou e tei roto hoi i te mau faaearaa totiare, i te mea au roa. Noa ˈtu â ïa e te hoê tuhaa haihai roa o taua mau taata ra teie e fifi nei i te pae no te feruriraa, e pinepine te rahi-roa-raa te taata e te ereraa i te mau mea e hinaarohia no te vai-mâ-raa e amui-atoa-hia mai i te haumani e te tiaturi-ore-raa, i te faatupu mai i te haavîraa uˈana i roto i te utuafare fetii e te tahi mau fifi i te pae feruriraa, i roto iho â râ i te mau tamarii.
Te hoê ati e titau i te mau ravea
A tuati ore noa ˈi te manaˈo o te mau taata aravihi no te iteraa e na te fifi i te pae faanavairaa faufaa anei e faatupu mai i te fifi o te feia aita e faaearaa to ratou, na te moni hoo teitei anei o te nohoraa, na te tahi mau tumu i te pae no te feruriraa aore ra te tahi atu â mau tumu, e riro e rave rahi tuhaa o taua tumu parau nei i te haapeapea i te manaˈo. Na mua roa ˈˈe, eita ta tatou e nehenehe e parau e aita te fifi i te pae no te nohoraa e ino roa ˈtura. I muri iho, e ere noa ˈtura ïa te mau taata noa iho, o te mau utuafare fetii taatoa râ teie e faaea nohoraa ore nei. E oia hoi, te apî noa ˈtura te huiraatira o te feia aita e faaearaa to ratou. E titau mau â teie huru tupuraa fifi roa i te tahi mau ravea. Eaha tei ravehia i roto i taua tuhaa ra? Eaha te aravihi o te mau ravea i faaohipahia? Aita anei e nohoraa no te taatoaraa?
[Hohoˈa i te api 8]
Mau faaearaa veve roa i pihai noa iho i te hoê nohoraa nehenehe roa.
[Faaiteraa i te tumu]
Mark Edwards/UNCHS