Te omaharaa i nia i te roi—A tauturu i ta oe tamarii no te reira
Mai te peu e ua roohia outou e teie ati, o outou aore ra te hoê o to outou fetii, e iti mai ïa to outou peapea ia ite outou e ere o outou anaˈe mai te reira e e nehenehe hoi e rapaauhia te omaharaa i nia i te roi.
“UA faaino oia i to ˈu taurearearaa!” ‘Te puaraa e te pua-faahou-raa i te mau tapoi roi e te mau piripau taotoraa rari omaha!’ Te “haama”, e te “au ore”.
Teie te tahi mau autaraa ta te metua e te mau tamarii e roohia i teie fifi peapea mau, oia hoi te omaharaa i nia i te roi. Te hoê teie maˈi au ore mau, e ore roa te feia i roohia i taua ati ra e hinaaro e faaite tahaahia te reira.
Tera râ, te omaharaa i nia i te roi o te hoê ïa maˈi tupu pinepine roa — hau atu i te pae milioni tamarii o tei roohia i te reira i te mau Etats-Unis anaˈe — e, no te reira, ua riro oia ei tumu no te mau tuatapaparaa e te mau maimiraa e rave rahi. Eaha mau na te mau tumu no te reira?
“Omaha-noa-raa ma te hinaaro-ore-hia i te po” te iˈoa ïa ta te mau taote e parau i te omaharaa i nia i te roi. Te faataa ra teie parau i te hoê tahaeraa manaˈo-ore-hia o te omaha i te po i te hoê matahiti e tia ia ˈna ia tapea i te reira. E fea matahiti to te tamarii e nehenehe ai oia e tapea i te reira? I te hoê pae, tei te huru ïa o te oraraa totiale, tera râ, i te faito au noa, 1 tamarii i nia i te 5 o te omaha nei i te roi hau atu i te hoê taime i te hebedoma i te 3 raa o to ˈna matahiti, 1 i nia i te 10 i te 5 matahiti e 1 anaˈe iho i nia i te 35 i te 14 matahiti.
Te faaite maira teie mau numera e te omaharaa i nia i te roi o te hoê ïa fifi o te nehenehe e ore ia tae i te hoê taime. No reira, te faaite ra te hoê taata maimi e e ora e 75 % i muri aˈe i te pae matahiti. Mea tupu rahi aˈe teie maˈi i nia i te tamaroa i te tamahine. E au atoa ra hoi e e maˈi fetii teie, no te mea te tupuhia ra te hoê fetii, te hoê taeae aore ra te hoê tuahine i te reira atoa huru fifi.
Te mau tumu
I te tahi taime, e mea varavara ra, e maˈi te tumu o te omaharaa i nia i te roi, mai te hoê maˈi i roto i te vairaa omaha, te omaha tihota, te hoê tomea maa, aore ra te hoê vahi ino o te vairaa omaha, te mau mape aore ra te faanahonahoraa o te mau uaua. Mai te peu e tahe atoa te omaha i te ao, e maˈi iho â te tumu o te reira. Mai te peu e e tamau noa te omaharaa i nia i te roi hau atu i te pae aore ra i te ono matahiti, e tia iho â ïa ia faatupuhia te hoê hiˈopoaraa na te taote ia itehia te maˈi, mai te peu iho â ra e e tupu atoa te reira i te ao e mai te peu e e omaha faahou oia i muri aˈe i te tamâraahia o ˈna.
Mai te peu e, i mutaa ihora, ua faariro vetahi i te omaharaa i nia i te roi ei tapao no te fifi i te pae feruriraa, i teie râ mahana, ua tahoê te feia maimi no te faaiteraa e ere oia i te mea hinaarohia e ere atoa oia i te hoê tapao no te inoraa i te pae feruriraa. I muri aˈe i teie mau parau, te ite ra ïa tatou e te omaharaa i nia i te roi aita ïa i itehia te tumu noa ˈtu e e rave rahi te mau manaˈo e rave rau i horoahia — te paruparu o te vairaa omaha, te taereraa i te tapearaa i to ˈna iho omaha, maˈi no roto i te fetii, te fifi i te pae taotoraa. E nehenehe e ite i nia iho i te hoê noa tamarii e rave rahi o taua mau tapao ra.
Mai te peu ua vai mâ te hoê tamarii e ono avae te maoro e a haamata faahou ai oia i te faarari i te roi, e nehenehe iho â ïa e manaˈohia, ma te tia mau, e ua tupuhia o ˈna i te hoê maˈi i te pae tino aore ra i te pae no te manaˈo hohonu. E nehenehe te mau tupuraa mai te taeraa mai te hoê pepe apî, te hoê papa apî, aore ra mama apî, te tauiraa i te utuafare aore ra te tahi atu â mau tauiuiraa i roto i te utuafare e faatupu faahou mai i te omaharaa i nia i te roi. Tera râ, te mea pinepine na te omaharaa i nia i te roi iho e faatupu i te mau fifi i te pae feruriraa, e itehia ˈtu ai na roto i te manaˈo faahapa ia ˈna iho e te faahaehaaraa, te oreraa e tiaturi ia ˈna iho e te mǎtaˈu.
Nafea ia faaruru atu i te reira
“Te ohipa ino roa o te ore e tia ia rave, maoti ra te haamǎtaˈuraa [i te tamarii]. E faarahi roa te mau haamǎtaˈuraa i te fifi, e ore hoi te reira e faaafaro”, ta Lorraine ïa i parau, te hoê potii tei omaha noa i nia i te roi e tae noa ˈtura i te 19 raa o to ˈna matahiti. “Aita e faufaa ia riri i te tamarii”, te haapapuraa ïa a te metua vahine o Julien e 8 matahiti, ua tupu-atoa-hia oia i taua maˈi.
Aita e faufaa ia faautua e ia faahaama i te tamarii, no te mea e ore ta ˈna e nehenehe e tapea i to ˈna omaha. Na teie mau ohipa e faarahi roa ˈtu â i to ˈna manaˈo faahapa ia ˈna iho e to ˈna haama, eita roa ˈtu te reira e haamaitai i to ˈna huru. E tia râ i te mau metua ia tamata i te faaiti mai i te mau fifi i te pae feruriraa o te tamarii e omaha ra i nia i te roi. “Eiaha roa ˈtu e faahaama [i te tamarii], ia taa ia outou to ˈna huru, te faaararaa ïa a Lorraine. A tamata eiaha e tamaˈi atu — ua navai noa oia i te faahaparaa ia ˈna iho.”
E rave rahi te mau ravea no te rapaau, tera râ, e mea fifi roa ia ite eaha râ te mea tano no te hoê tamarii, peneiaˈe e tamata te fetii e rave rahi mau ravea te tahi i muri iho i te tahi. I te tahi taime, e maitihia te tahi ravea no te rapaau ia au i te matahiti o te tamarii. No te mea hoi e i roto i te taatoaraa e ore noa iho â teie omaharaa i nia i te roi na roto i te roaraa o te matahiti, ua manaˈo te tahi mau metua e e tiai noâ ratou. Mai te peu e aita e fifi no nia i te pae tino e i te pae feruriraa, o tera iho â paha ïa te ohipa maitai aˈe ia rave, no te mea e nehenehe te mau hiˈopoaraa e te mau rapaauraa e haapeapea i te tamarii.
Te feia atoa râ e roohia i teie maˈi, e faarahi roa ˈtu â te reira i te ohipa, te peapea i te pae o te manaˈo hohonu e te haama. E faaiti atoa oia i te tahi mau ohipa mai te haereraa e faaea te tahi tau mahana i ǒ te mau hoa aore ra i roto i te fetii. Te parau atoa o Lorraine e: “No te mea e faatupu oia i te mau fifi rahi i te pae totiale, e taui roa ïa oia i te huru o te taata.”
No reira, e ere roa ˈtu i te mea tia ia faanuu-noa-hia te rapaauraa. Te aˈo papu mai nei o Lorraine e: “Eiaha roa ˈtu e haaparuparu i to outou manaˈo. E nehenehe outou e ino roa i te pae o te manaˈo hohonu e a manaˈo atu ai outou e mai tera noa iho â.” “Te parau atoa ra te metua vahine o Julien e: “E nehenehe tatou e matau roa i te reira peu.”
Te ohipa e nehenehe e rave
Hou a rave ai i te hoê rapaauraa, e mea maitai ia haapapu e aita anei te reira e faatupu mai hau atu â i te mau fifi i te maˈi iho. Ua tuea te manaˈo o te mau taote no taua maˈi ra e e tano ia tiaihia ia naeahia to te tamarii e ono e aore e vau matahiti na mua ˈˈe a rave atu ai i te hoê rapaauraa. Oia mau, aita te mau tamarii, i te rahiraa o te taime, e haafifi-rahi-hia ra e taua maˈi ra hou taua mau matahiti ra. Na nia aˈe, e faarii maitai aˈe ratou i te hoê rapaauraa ia paarii rii anaˈe ratou.
No te tautururaa i te mau metua, te titau nei te tahi mau ravea rapaauraa ia ravehia te hoê poreni aore ra te mau piripau e tapea i te omaha e ia rave atoa te tamarii i te ohipa no te tamâraa eiaha te roi ia rari. Te omonoraa i te mau piripau meumeu na roto mai i te piripau taotoraa eita ïa te mau tapoi roi e rari rahi roa. E nehenehe te mau tamarii paari aˈe e faatai i te hora no te faaara ia ratou i te po no te haere i te vahi haumitiraa. E nehenehe atoa e noaa mai te mau faahopearaa maitai na roto noa i te mau aˈoraa e i te mau paraparauraa tamahanahana. E rahi atu â te manuïaraa na roto i te tautururaa i te tamarii ia taa oia i to ˈna iho maˈi. E na roto atoa i te faaiteraa ia ˈna i ta ˈna iho hopoia i mua i te rapaauraa.
E nehenehe atoa te tahi mau ravea ohie noa e faaiti mai aore ra e faaora roa i te omaharaa i nia i te roi: faaiti te inu i muri aˈe i te tamaraa i te ahiahi (te mau inu iho â ra e te vai ra i roto te caféine, mai te mau colas), a haapapu e ua haere anei te tamarii e omaha hou a haere atu ai e taoto, faaara ia ˈna i te po no te haere e omaha, haapoupou ia ˈna mai te peu e aita oia i faarari i to ˈna mau vauvau roi. No te mau tamarii, na roto noa i te papai i te hoê tabula no te mau po aore oia i faarari i to ˈna roi e nehenehe te reira e faaitoito ia ˈna e e faatupu atoa i te tahi mau haamaitairaa. Ua ite-atoa-hia te maitai na roto i te haapiiraa i te tamarii ia tapea maoro i to ˈna omaha i te ao.
Te hoê ravea faahiahia roa ˈˈe, maoti ra te hoê taoˈa uiraa no te faaara. E faaarahia te tamarii na te hoê taˈi i te taime iho â e topatapata ˈi te omaha i nia iho i te hoê vavai o tei tuuhia ˈtu i nia ia ˈna i te po. Ua nehenehe teie ravea e faaora i te hoê rahiraa e 60 e tae atu i te 90 %, tera râ 10 e tae atu i te 45 % o tei hamata faahou i te omaha i nia i te roi. Te feia o te na reira faahou e nehenehe â e faaora ia ratou na roro i te rave-faahou-raa i taua rapaauraa ra.
Na roto i te faohiparaa i teie mau ravea taa ê no te rapaauraa — tei parauhia “te haapiiraa i te vai-mâ-raa” —, ua nehenehe e faaore roa i te omaharaa i nia i te roi i roto fatata i te mau tupuraa atoa. Mai te peu ra e roo-faahou-hia e 20 e tae atu 30 % o teie mau tamarii i teie maˈi i muri aˈe i te faaearaa te rapaauraa, e nehenehe â te haamata-faahou-raa i teie rapaauraa e faaora roa i te reira.
Ua itehia te maitai o te hoê raau te vai ra i roto te imipramine, tera râ, na roto i te raveraa i taua raau ra, e faatupu pinepine oia i te mau ohipa au ore e e rave rahi te mau feia i omaha faahou i nia i te roi. E haapao maitai ia rave anaˈe i taua raau ra no te mea ua faatupu aˈenei oia i te mau ati na roto i te horoa-rahi-raahia e ua pohe atoa te tahi pae. No reira, e mea titauhia ia ravehia teie raau i raro aˈe iho â i te hiˈopoaraa a te taote.
Te rave nei te tahi pae i te tahi atu â mau huru rapaauraa mai ta te metua vahine o Julien i ite: “Te aˈo atu nei au ia haere i te hoê taote haapaaina ivi tua ra, o ta ˈna ïa i parau. Ua ite au i te maitairaa o te huru o ta ˈu tamaiti i roto noa e piti avae e te afa.” Te faaite ra te mau tuatapaparaa i ravehia no nia i te mau ohipa a te patia uira i nia i te omaharaa i nia i te roi i te hoê manuïaraa rahi e 40 %.I to ratou aˈe pae, te faahiti ra te feia hoo raau i te tahi mau raau tupu te nehenehe e faaora i te omaharaa i nia i te roi. I roto i te tahi mau vahi, te vai nei te mau fare maˈi taa ê no te rapaauraa i te omaharaa i nia i te roi.
I roto i te rahiraa o te mau tupuraa, e ore noa iho â teie maˈi aore ra i muri aˈe i te rapaauraahia. Taa ê atu i te reira, mai ta Lorraine e faaite ra, “e mama-roa-hia te feruriraa ia ite anaˈe tatou e e mea na reira atoa mai te tahi pae”. E nehenehe teie manaˈo tamahanahana, apitihia ˈtu e te hoê rapaauraa tano maitai, e tauturu i ta outou tamarii ia faaruru i te omaharaa i nia i te roi. — Na te hoê o to matou mau taata taio e taote oia.