Te haamaruaraa tamarii: eaha te mau faahopearaa?

I TE HOÊ mahana, ua faaite maira te hoê vea, The Daily Telegraph, e te roohia ra e piti na vahine utuutu maˈi no Glasgow (fenua Ecosse), i te mau “moemoea riaria mau” e aita atoa hoi raua e taoto maitai ra. Eaha hoi te vahi peapea? Ua tauturu raua i te haamarua i te hoê tamaiti iti e 24 hebedoma to ˈna, e, aita hoi i manaˈohia e e tupu mai te reira, ua ora mai oia “maa taime iti”.

I roto i te vahi faataahia no te mau haamaruaraa tamarii no te hoê fare utuuturaa maˈi no Détroit (Etats-Unis), ua vaiihohia i roto i te hoê farii punu, te hoê aiû tei haamaruahia e 29 hebedoma to ˈna, e ua manaˈohia hoi e ua pohe oia i muri aˈe i te hoê patiaraa i ravehia i roto i te opu o to ˈna metua vahine. O te hoê ïa tamahine iti. Teie râ, ua ora mai oia. Ua faaroohia ˈtura ta ˈna mau tuô, e ua hopoi-rû-hia ˈtura oia i te vahi rapaauraa rahi, i te taime tano mau no te faaora mai ia ˈna.

No te maraaraa o te numera o te mau haamaruaraa tamarii, ua riro te mau haamaruaraa i te mau aiû i roto i te opu e oraora maitai ra, ei fifi o te rahi noa ˈtura. I te mea e te maitai noa ˈtura te mau ravea i te pae rapaauraa, ua itehia ïa i teie nei, nafea ia aupuru maitai i te mau aiû tei fanauhia mai na mua ˈˈe i te taime i faaauhia e inaha, e nehenehe atura ïa i teie nei, e faaora mai i te hoê aiû e 26 hebedoma noa to ˈna a fanauhia mai ai — mea fifi roa hoi te reira, a tau matahiti i teie nei. No reira, i roto i te tahi mau fenua, e tiaraa to te mau vahine utuutu maˈi, ia au i to ratou haava manaˈo, no te patoi i te amui atu i roto i te mau haamaruaraa tamarii.

E te mau taote ïa? Eaha to ratou mau manaˈo hohonu?

Te hoê ohipa ona

“Te faaite-tahaa-raa ˈtu ia ˈna mai te hoê taote o te haamarua i te tamarii, o te haere-tia-raa ˈtu ïa i mua i te pohe”, ta te taote ra o Phillip Stubblefield i faaite mai i roto i te hoê titorotororaa manaˈo ta ˈna i faatia ˈtu i te vea ra Newsweek. Inaha, ua turai te faaheporaa a te huiraatira i te mau taote marite e rave rahi, ia faaea roa i te rave i te mau haamaruaraa tamarii. Ua vavahi roa te tahi mau totovaraa na roto i te topita i te mau fare utuuturaa maˈi i reira e ravehia ˈi te mau haamaruaraa tamarii, e “i roto i te fenua taatoa, te itehia nei te tahi mau fare utuuturaa maˈi aita e raatira faahou no te mea te riaria nei te mau taote i te huru o te huiraatira”, ta te taote Stubblefield ïa e faataa ra.

Teie râ, te maraa noa nei â te numera o te mau haamaruaraa tamarii. E ere paha te hoê o te mau tumu no teie tupuraa huru ê, i te mea fifi roa ia ite mai: i roto i te tahi mau hiˈoraa, e noaa mai te moni na roto i te haamarua i te tamarii.

I Paris, a tau matahiti i teie nei, ia au i te hoê vea no te pae rapaauraa, e tae roa te tahi mau metua i te aufau fatata 10000 farane farani (fatata 200 000 farane patitifa) ia nehenehe ta ratou tamahine apî roâ e haamarua i ta ˈna tamarii ma te huna. Ia au i taua iho nei vea, te faaaufau ra te tahi mau fare utuuturaa maˈi no Lonedona tae roa i te 2 000 livres (fatata 400 000 farane patitifa) no te haamaruaraa tamarii tataitahi e ravehia.

I te matahiti 1982, ua roaahia mai i na pû rahi roa ˈˈe no te haamaruaraa tamarii e piti, i Beretane, te hoê tino moni taatoa e 4500000 livres (fatata 900 000 000 farane patitifa). Ma te horoa i to ˈna manaˈo no nia i teie tino moni, te faaite nei te Human Concern e: “E ohipa ona mau te haamaruaraa tamarii.” I Tapone, eita roa ˈtu te faatereraa e hinaaro e faatia e ia hoohia te raau faataimeraa i te fanauraa. Te faataa nei te Sunday Times no Lonedona e: “Te tumu no teie opaniraa, oia hoi te mau faaheporaa a te mau taote, o te noaa rahi hoi i te moni na roto i te haamaruaraa i te mau tamarii.” Noa ˈtu te huru e hiˈopoahia ˈi te parau no te haamaruaraa tamarii, e faahitihia iho â te parau no te moni.

E ere ïa te reira i te mea maere. Ei hiˈoraa, ia roo-taue-hia te mau metua i te hoê tupuraa peapea mau, no te mea ua hapû ta ratou tamahine apî tei ore i faaipoipohia, ua ineine roa ïa te rahiraa i te aufau i te hoê tino moni noa ˈtu te rahi, ia matara teie fifi, mai te peu iho â râ e ravehia te haamaruaraa tamarii i roto i te mau raveraa maitatai i te pae rapaauraa, ma te vitiviti e ma te huna-maitai-hia.

Noa ˈtu râ te reira, te rahi noa ˈtura te mau taote o te haamarirau nei. I te faatiaraahia te haamaruaraa tamarii i Beretane, ua faaite te taote rahi ra, o Ian Morris, i teie parau tei faahitihia i roto i te Daily Mail: “Ahiri au e haamata apî faahou i ta ˈu ohipa e te mau mea atoa ta ˈu e ite no nia i te haamaruaraa tamarii, eita roa ˈtu ïa vau e maiti i te tuhaa o te mau vahine.” Ua parau faahou oia e: “Mea hae roa na ˈu teie ohipa i te pae rapaauraa. Eita roa ˈtu teie ohipa e tuea e tei haapiihia e au ra. Te tapao o te hoê taote, te faaoraraa ïa i te mau taata, eiaha râ te raveraa i teie huru taa ê o te taparahiraa taata.” Parau mau, mea teimaha roa teie mau parau, e inaha, eita te mau taote atoa e farii i te reira; te faaite maira râ teie mau parau e te haafaufau nei te tahi mau taote i roto i te hohonuraa o to ratou mafatu, i mua i te haamaruaraa tamarii.

Na vai e faaoti?

Ia tupu anaˈe te uiraa e, e haamarua anei te hoê vahine i ta ˈna aiû aore ra eita, eita te rahiraa, e tae noa ˈtu hoi te vahine iho, e tǎuˈa rahi nei i te mau manaˈo hohonu o te metua tane o taua aiû ra. Mea pinepine te vahine i te faaoti o ˈna anaˈe iho, ma te faaitoitohia e to ˈna mau hoa piri e to ˈna mau fetii. Teie râ, te tapao ra te New York Times e: “E ite atoa te mau tane i te mauiui e te manaˈo e ua erehia ratou i te hoê mea, e peneiaˈe atoa paha, hoê â to ratou mau peapea rii e to te vahine, ia manaˈo anaˈe ratou e e fanauhia mai te hoê tamarii”.

Te manaˈo nei te tahi mau metua tane e e tia ia haapaohia to ratou mau hinaaro e ia ani-rahi-aˈe-hia to ratou manaˈo na mua ˈˈe te metua vahine e opua ˈi e haamarua i te tamarii. “E hinaaro te mau tane e horoa i to ratou manaˈo, eiaha râ e faahepo i to ratou manaˈo”, ta te taata tuatapapa i te pae totiale o Arthur Shostak ïa i papai i muri aˈe i to ˈna raveraa i te hoê tuatapaparaa ahuru matahiti i te maororaa no nia i teie tumu parau. E ere roa ˈtu teie manaˈo i te mea maamaa.

Te mau faahopearaa teimaha mau

Taa ê atu i te tane, ia haamarua te hoê vahine i ta ˈna tamarii, e roohia oia i te hoê fifi i nia i to ˈna tino taatoa, no te mea ua hope taue noa to ˈna hapûraa. Eaha mau na te auraa?

Noa ˈtu e e haamarua oioi oia i te tamarii, mea pinepine te vahine i te ite mai i te paruparu e te rohirohi, e pipii to ˈna mau uaua e e pihae oia, e e tahe atoa to ˈna toto. Mai te peu mea maoro aˈe te raveraahia te haamaruaraa tamarii, e ite oia i te mau tapao no to ˈna faahoperaa i to ˈna hapûraa i roto i te hoê roaraa e hoê hebedoma aore ra hau atu, ia nehenehe to ˈna faito oromona e topa. E mauiui atoa to ˈna titi e e roohia oia i te paruparu i te pae feruriraa. Oia mau, mai ta te mau vahine anaˈe tei haamarua i te tamarii i ite, e nehenehe te reira e riro ei ohipa mauiui mau. Mea varavara roa teie opuaraa i te mea ohie ia rave.

Te mea ino roa ˈtu â, i te tahi taime, mea ino roa te mau faahopearaa o te haamaruaraa tamarii i te pae no te here e no te feruriraa. Inaha, mea pinepine te mauiui i te pae tino i te tupu oioi mai e ma te tiai-mau-hia, area te mau mauiui i te pae feruriraa e i te pae no te here, e faura mai ïa i muri iho roa, e e maoro aˈe i te ora mai, mai te peu noa ˈtu e e ora mai. “I te mea e i roto i ta ˈu ohipa, te farerei nei au i te mau vahine o te haamarua nei i ta ratou tamarii, e nehenehe vau e parau atu ia outou e, mea pinepine roa ratou i te faaoromai â i te mauiui e rave rahi matahiti i muri aˈe”, ta te hoê taata papai i te Times no Lonedona ïa i papai. Eaha te aanoraa o te fifi?

Teie tei taiohia i roto i te Sunday Times: “Mai te mea ra i teie nei, mea ino roa ˈtu â teie fifi huna ia faaauhia i ta matou i manaˈo noa na”. No te huru ino o te paruparu i te pae feruriraa e te mau fifi i te pae no te here e ite-pinepine-hia, “e hinaaro roa te afaraa o te mau vahine faaipoipo-ore-hia o te haamarua nei i ta ratou tamarii no te hoê tumu i te pae rapaauraa, i te pae hopea, i te hoê tauturu i te pae feruriraa”. Ua itehia mai teie mau mea auaa te hoê tuatapaparaa i ravehia i te King’s College Hospital no Lonedona. Ia au i te Times, te faaite nei teie tuatapaparaa e “e nehenehe te mau metua o te faaoti e haamarua i te tamarii, e ite atu i muri iho i te hoê oto rahi” e “e fifihia no te faaruru atu i teie oto”.

Te faatitiaifaro nei te mau Tapone i teie fifi e au noa i te taata nei, na roto i te hoê ravea huru ê. E tuu atu ratou i roto i te mau fare pure, te tahi mau tii iti nainai roa hamanihia e te plastique, te pate aore ra te ofai, e te faahohoˈa ra i te mau tamarii tei haamaruahia ta ratou e horoa ˈtu ia haapaohia ratou e Jizo, te atua haapao i te mau tamarii ia au i te peu a te mau bouddhistes. Ma te pure atu i taua atua ra ia farii mai oia i to ratou tatarahapa, e nehenehe te mau metua e faaite tahaa roa ˈtu i te tapao no to ratou haamâ, to ratou mauiui e to ratou hape. E ere râ o ratou anaˈe teie e hinaaro nei ia na reira. Teie te tahi mau faataaraa no te haapapu i te reira.

“Aita i maoro roa, ua haamata aˈera vau i te faahapa ia ˈu iho”

Mai te 20raa e tae atu i te 22raa o to ˈna matahiti, e toru taime to Hélène haamaruaraa i te tamarii. Te haamanaˈo ra oia e: “Ua parau-noa-hia mai ia ˈu e e ere i te mea ino e ere atoa te taparahiraa taata te haamaruaraa i te tamarii i roto i te onoraa noa o te hebedoma no te hapûraa, no te mea aitâ te tamarii i hope i te hamanihia, e ohipa ino râ te reira ia rave-anaˈe-hia i te toru o te avae aora ra hau atu. I muri aˈe, ua faaroo atura vau i te tahi mau taata i te parauraa i te tahi mau parau rii iino no nia i te mau vahine e tamarii ta ratou aita râ ratou i faaipoipohia, e oaoa roa aˈera vau i te mea e ua haamarua vau i ta ˈu tamarii. E piti matahiti i muri iho, ua haamarua faahou aˈera vau i te tamarii e piti â taime, ma te oaoa roa hoi i te mea e ua itehia mai ia ˈu te ravea ia ore au e fanau mai i te tamarii i roto i teie nei ao.”

I muri noa iho, ua haamata ihora o Hélène i te rave i te ohipa ei vahine haafanau i roto i te hoê fare fanauraa. Te haamanaˈo ra oia e: “Mea faahiahia roa ia ite i te fanauraahia mai te hoê aiû iti e ia ite i te oaoa ta te reira e faatupu mai no te mau taote, te mau vahine haafanau e no te mau metua. Aita râ i maoro roa, ua haamata aˈera vau i te faahapa ia ˈu iho no to ˈu haapoheraa i na aiû e toru ra aita hoi ratou i hara. Ua haamata ihora vau i te aro atu i te hoê manaˈo hepohepo e te haamâ. Aita vau i faaea i te manaˈonaˈo noa i te ohipa i tupu na, i te taio no te faataa e hia ˈtura ïa matahiti to to ˈu mau tamarii, i te aniani noa ia ˈu iho mai te peu e e tamaroa anei aore ra e tamahine e e hohoˈa ˈtu râ ratou ia vai. Mea riaria roa ia roohia outou i teie huru tupuraa.”

Teie te faataaraa a Jeanne, te hoê metua vahine e 39 matahiti to ˈna i teie nei, no nia i te mau manaˈo hohonu ta ˈna i ite i muri iho i te hoê haamaruaraa tamarii: “Hoê noa mea tei tauturu mai ia ˈu ia faaruru i to ˈu hepohepo, oia hoi te tamau-noa-raa i te parau ia ˈu iho e, aita vau i roo-mau-hia i teie ohipa. Ua tamata noa na vau i te haapapu ia ˈu iho, e rave rahi matahiti i te maororaa e, aita roa ˈtu vau i rave aˈe i te reira, e e moemoea ino noa te reira.”

Teie ta Carine, 19 matahiti, e faaite nei: “Ua faaitoito noa na vau i te haamoe i te ohipa ta ˈu i rave, no to ˈu râ paruparu rahi i te pae feruriraa, eita roa vau e nehenehe e tapea i te taˈi ia ite anaˈe au i te hoê pepe aore ra te hoê vahine hapû. I muri iho, i te taheraa mai to ˈu û, ua manaˈo faahou atura vau i to ˈu haamaruaraa i te tamarii. No te ino o ta ˈu mau moemoea o vau i ara noa mai ai na roto i te taˈi, ma te faaroo i te mau aiû e taˈi noa ra. Ua faatupu mai teie mau mea atoa nei i te inoino i roto ia ˈu.”

E hape rahi roa ïa te manaˈoraa e e tâpûraa ohie noa e te nahonaho maitai hoi, te haamaruaraa tamarii. Ia ravehia te reira, eita ïa e nehenehe e otohe faahou i muri. Oia mau, e nehenehe te reira e haamoe i te fifi i te reira iho taime, area râ, mai ta tatou i ite iho nei, e nehenehe te reira e faatupu mai i te mau faahopearaa ino mau i muri iho roa. Tera râ, eaha ˈtura ïa mai te peu e, na te hoê taote e parau mai e e haamarua i te tamarii?

“E tia ia haamarua oe i ta oe tamarii”

Tera ta te taote a Suzanne i parau tahaa roa ˈtu ia ˈna. No te aha râ hoi? E piti ta ˈna tamarii apî, e i to ˈna iho iteraa e ua hapû oia, ua roohia ˈtura te hoê o ta ˈna nau tamarii i te maˈi rubéole. “I te mea aitâ vau i roohia ˈtura i teie maˈi, e peehia mai iho â ïa vau i te reira”, ta ˈna ïa i parau. E oia mau, i muri noa iho, ua pohehia ˈtura oia atoa i te maˈi e mea ino roa.

Ua haapapu mai te tahi mau tamatamataraa i te pae rapaauraa e, ia roohia te hoê vahine i te maˈi rubéole i te omuaraa o to ˈna hapûraa, e nehenehe teie maˈi e faatupu i te mau hape ino mau i nia i te aiû e tupu ra i te rahi i roto i to ˈna opu. No reira te taote i faaitoito ai ia haamarua o Suzanne i ta ˈna tamarii. Te haamanaˈo ra oia e: “Ua parau mai oia ma te haavarevare ore e e roohia te tamarii i te hapepa e eita roa ˈtu vau e nehenehe e faaruru i te reira. I te fare utuuturaa maˈi, ua parau faahou mai oia ma te onoono e mai te peu e eita vau e faaroo i ta ˈna parau, e tia ïa ia tarima vau i te hoê parau no te faataa maite e na ˈu e amo i te hopoia taatoa o ta ˈu opuaraa, e eiaha roa oia ia parihia i muri iho.” Ua tarima ˈtura o Suzanne i teie parau. “No te faaite i te parau tano, e tia ia ˈu ia parau no te parururaa ia ˈna e, ua haapeapea mau â oia no ˈu, no te mea e maˈi hopii to ˈu”, ta ˈna ïa e faataa faahou ra.

Noa ˈtu to ˈna haapeapea rahi, ua vaiiho atura te tane a Suzanne ia ˈna ia rave i ta ˈna opuaraa, e ua faaineine ihora o Suzanne ia ˈna no te fanauraa. Ua fanau ihora oia i te hoê tamahine. Ua rave-oioi-hia ˈtura te tahi mau hiˈopoaraa i nia ia ˈna, teie râ, taa ê atu i te hoê paruparu iti i roto i te toto, aita te hoê aˈe vahi ino i itehia mai. Tera râ, ua maere roa te mau taote i to ratou iteraa i roto i te toto o te aiû i te tahi mau taoˈa aro i te maˈi aita e vai ra i roto i te metua vahine, e tapao faaite ïa te reira e ua roohia te aiû i te maˈi rubéole i roto i to ˈna tupuraa i te rahi.

Mai te peu e e te vai ra te hape

E hopea maitai roa to teie hiˈoraa, teie râ, eita e nehenehe e haamoe e e rave rahi mau tamarii teie e fanauhia mai nei ma te mau hape e teie e titau nei i te mau rapaauraa taa ê. Mea ohie roa ia parau e e manaˈo maitai te opaniraa eiaha te mau tamarii hapepa ia fanauhia mai, tera râ, to vai te tiaraa no te horoa i te manaˈo no nia i te maitairaa o te ora o te hoê taata? Aita anei e vai ra i roto i te mau huru nunaa atoa, te tahi mau taata o te oaoa nei i te oraraa ma te faaohipa i to ratou mau aravihi tei taotiahia hoi e o te faaoaoa atoa nei ia vetahi ê, noa ˈtu e ua roohia ratou i te mau hapepa huru raua?

Te reira atoa te manaˈo o Suzanne. Ua nehenehe atoa râ oia e huti mai i te puai no roto mai i te tahi â tumu: to ˈna faaroo. I te taime a faaite mai ai ta ˈna taote e te vai ra te hoê vahi hape i nia i ta ˈna tamarii, ua parau atura oia ia ˈna e noa ˈtu e e tano iho â oia, te tiaturi mau ra oia e e horoa mai te Atua i te puai no ˈna ia nehenehe oia e faaruru i teie tupuraa. Ua parau â oia e aita to ˈna e tiaraa no te faaere i te hoê tamarii hapepa i te “tiaturiraa faahiahia roa ia ite atu i te mau maˈi atoa ia faaorehia i roto i te faanahonahoraa apî o te mau mea ta te Atua i tǎpǔ mai”, i raro aˈe i te faatereraa a ta ˈna Basileia (Apokalupo 21:1-4). E faatupu mai teie huru faaroo i te mau haamaitairaa.

Te hoê maitiraa faufaa roa

“Fanauraa aore ra haamaruaraa i te tamarii?” I mua i teie maitiraa, eaha te tia ia faaoti?

Teie te manaˈo o Suzanne: “Aita ta ˈu aiû i ani mai ia hamanihia oia; e tiaraa anei ïa to ˈu no te faahope i te oraraa o teie taata iti nainai na mua ˈˈe oia e nehenehe ai e ora mai?”

Mea ohie roa teie uiraa. Nafea outou ia pahono?

[Nota i raro i te api]

[Tumu parau tarenihia i te api 5]

E mau faataaraa taa ê te tahi e te tahi?

Ua fariihia te Parau no Genève i roto i te oire helevetia hoê â hoi iˈoa, e te Apooraa rahi a te Taatiraa o te ao nei i te pae rapaauraa, i te avae setepa 1948. Ua niuhia teie parau i nia i te parau horeo tahito a Hippocrate. Teie te tahi tuhaa:

“I te taime a fariihia ˈi au ei melo no te pupu taote: Te tǎpǔ nei au e pûpû i to ˈu oraraa no te tavini i te huitaata nei. (...) E rave au i ta ˈu ohipa ma te manaˈo haava tia e te tura. (...) E tamau noa vau i te faaite i te faatura rahi roa ˈˈe no te ora o te taata, mai te taime iho a opuahia ˈi te ora; e tae roa ˈtu i raro aˈe i te haamataˈuraa, eita vau e faaohipa i to ˈu ite i te pae rapaauraa no te patoi atu i te mau ture a te huitaata nei.”

Mea nafea te mau taote i te faataaraa i teie parau horeo? Te faahohoˈa nei teie na faaiteraa i muri nei, e piti na faataaraa tei taa ê roa te tahi e te tahi. Tei hea faataaraa ta outou e turu?

TAOTE I. M.

“Eita roa ˈtu ta ˈu e nehenehe e hiˈo ma te ore e haafaufau i te mau uaua ta ˈu i tatara mai na roto i te hoê haamaruaraa tamarii. Peneiaˈe e e haapueraa rarerare noa te reira, teie râ hoi, o te ora ïa o te hoê taata ta ˈu i faaore.”

TAOTE V. A.

“Aita vau e manaˈo e e nehenehe te haamaruaraa tamarii e faahapahia, noa ˈtu eaha te taime e ravehia ˈi te reira. A taai-noa-hia ˈi te ora o te hoê aiû i to ˈna metua vahine, e ere oia i te hoê taata.”

[Tumu parau tarenihia i te api 27]

Mau ravea no te haamarua i te tamarii

No te metua vahine, e au te mau fifi tei taaihia i te hoê haamaruaraa tamarii i te paariraa o te aiû i roto i te opu. Eita e tia ia haafaufaa-ore-hia teie mau fifi.

I roto i na toru avae matamua o te hapûraa, e mea pinepine roa, e iritihia mai te aiû i roto i te opu, na roto i te ravea o te hoê pâmû o te huti mai ia ˈna. Mea pinepine teie ohipa, o te oti oioi hoi, i te ravehia i roto i te hoê fare utuuturaa maˈi. Mai te toruraa e tae atu i te onoraa o te avae, te pâmûraa ˈtu i te hoê pape no te haamarua i te tamarii, o te hoê ïa o te mau ravea faaohipa-pinepine-roa ˈˈe-hia. E titauhia ïa te hoê taime poto e tapeahia ˈi i te fare utuuturaa maˈi. Mai te onoraa e tae atu i te ivaraa o te avae, e tia ia rave i te hoê tâpûraa rahi aˈe, ei hiˈoraa, te hoê hystérotomieb.

[Nota i raro i te api]

[Hohoˈa i te api 24]

I teie nei, e nehenehe e faaorahia te mau tamarii tei fanauhia mai na mua ˈˈe i te taime faataahia auaa te mau ravea apî roa i te pae rapaauraa.

[Faaiteraa i te tumu]

Justitz/Zefa/H. Armstrong Roberts

[Hohoˈa i te api 26]

Eita te rahiraa e tâuˈa rahi nei i te mau manaˈo hohonu o te metua tane o taua aiû ra.

[Hohoˈa i te api 28]

Mea ino roa te mau faahopearaa o te haamaruaraa tamarii i te pae no te here e no te feruriraa.