AMAGEZI AGASOBORA KUKOONYERA EKA | KUKUZA ABAANA
Omulingo Osobora Kubaza n’Omwana Waawe ha Kusoroora
Kurugira kimu omu buto, omwana waawe naasobora kurora abantu nibatwazibwa kubi abandi nibasigikirra ha rangi rundi ha ihanga eribakurugamu. Noosobora ota kukoonyera omwana waawe kwetantara kusoroora abandi habw’erangi rundi habw’ekiikaro nambere barukuruga? Noosobora kukora ki kakuba omwana waawe atwazibwa kubi habw’erangi ye rundi habw’ekiikaro nambere arukuruga?
Ebiri omu kicweka kinu
Omulingo osobora kubaza n’abaana baawe habw’enyahukana omu rangi
Omulingo osobora kusoborra abaana baawe ebirukukwata ha kusoroora
Kiki eki osobora kukora kakuba omwana waawe atwazibwa kubi habw’erangi ye?
Omulingo osobora kubaza n’abaana baawe ha kwahukana omu rangi
Ebintu ebi osobora kumugambira. Haroho ebintu bingi omu nsi ebirukwahukana nibisigikirra ha mulingo birukusisana, rundi nibisigikirra ha nganda rundi emigenzo y’abantu omu nsi yoona. Kinu kireetiire abantu abamu kutwaza kubi abantu abandi nibasigikirra ha nzooka yabo rundi habw’omulingo beetwazaamu.
Baitu, Baibuli eyegesa ngu abantu boona bakaruga omu muntu omu. Ekirukumanyisa ngu itwena twinehongana obuzaale.
“[Ruhanga] akakora kuruga omu muntu omu abantu ab’amahanga goona.”—Ebikorwa 17:26.
“Tukyetegeriize ngu abaana baitu obu bamara hamu obwire n’abantu abarukwahukana na bo omu rangi, bakyerorra ngu tusemeriire kugonza abantu boona kandi tubatemu ekitiinisa.”—Karen.
Omulingo osobora kusoborra abaana baawe ebirukukwata ha kusoroora
Obwire nibwija kuhika omwana waawe ahurre amakuru agarukukwata h’abantu abarukutwaza kubi abandi habw’okwahukana omu rangi. Noosobora ota kumukoonyera kumanya ekirukuba kibaireho? Noosobora kumusoborra kusigikirra ha myaka ye.
Omwana w’emyaka Etaano nookugenda eruguru. Omu magaziini emu erukumanywa nka Parents magazine, Dr. Allison Briscoe-Smit akagamba ati: “Abaana banu abato kibanguhira kurora omuntu ow’atwaziibwe kubi rundi kurungi. Kandi eki nikisobora kukuha omugisa ogw’okubaza na uwe ha butalibwinganiza.”
“Ruhanga tasoroora, baitu omu ihanga lyona omuntu ow’amutiina kandi akakora ebihikire, nuwe asiimwa omu maiso ge.”—Ebikorwa 10:34, 35.
Abatakafookere nsinganto. Abaana ab’emyaka 6-12, bagonza muno kumanya, kandi obwire obumu bakaguza ebikaguzo ebigumire. Lengaho kugarukamu ebikaguzo byabo nkooku orukusobora. Baza n’abaana baawe ha bintu ebi barukurora ha isomero n’omu makuru, kandi kozesa obwire obu kubasoborra ngu kusoroora abantu kibi kandi tikihikire.
“Inywena mube n’enteekereza emu, musaalirirwangane, mugonzangane nk’ab’oruganda.”—1 Petero 3:8.
Ensiganto. Ensinganto baba nibasobora kwetegereza kurungi ensonga ezigumire. Nahabweki omwana obu afooka nsinganto, guba mugisa murungi muno kubazaaho n’omwana waawe h’amakuru agarukukwata ha kusoroora omu rangi agaasobora kuba naarora.
“Abakuzire nibo abatungire amagezi obwokwemanyiza okubaganizamu ebirungi nebibi.”—Abaheburaniya 5:14.
“Tubaza n’abaana baitu ha kusoroora omu rangi habwokuba nikisobora kubahikaho, n’obu baraaba nibaikara nkaha. Kakuba tutabazaaho ha nsonga enu omu ka nibasobora kutunga entekereza y’abantu abarukusoroora abandi. Abantu nibasobora kugambira abaana baitu ebintu ebitahikire kandi nibabagambira ngu bihikire.”—Tanya.
Omulingo osobora kubateeraho eky’okurorraho ekirungi
Abaana beegera ha bintu ebi barukurora, nahabweki kikuru muno iwe nk’omuzaire kuteekerezaaho eby’orukubaza n’ebi orukukora. Ekyokurorraho:
Obu oba noobazaaho abantu ab’erangi ezindi oyoleka ngu noobajooga rundi obabazaaho kubi? Ekitabu American Academy of Child and Adolescent Psychiatry kigamba kiti: “Abaana baawe nibahurra kandi nibarora omulingo orukwetwaza, kandi na bo nukwo barukwija kwetwaza.”
Ogonza kumara obwire hamu n’abantu abarukuruga omu mahanga agarukwahukana? Dakitaali w’abaana arukwetwa Alanna Nzoma naagamba ati: “Kakuba oba noogonza abaana baawe . . . babe n’enkoragana [enungi] n’abantu abandi, na iwe nikyo basemeriire kurora nookora.”
“Mutemuga ekitiinisa abantu aba buli mulingo.”—1 Petero 2:17.
“Kumara emyaka nyingi, eka yaitu ebungisize abagenyi kuruga omu bicweka by’ensi ebirukwahukana. Tukeega ebirukukwata ha byokulya byabo, ebizina hamu n’enjwara yabo ey’obuhangwa. Obu twabazaaga n’abaana baitu h’abantu, titwabazaahoga erangi yabo. Kandi twetantara kuhaisaniza muno obuhangwa bwaitu.”—Katarina.
Kiki eki osobora kukora kakuba omwana waawe atwazibwa kubi habw’erangi Ye?
N’obu kiraaba ngu abantu balengereho muno kubazaaho obwinganiza omu bantu, kusoroora omu rangi kweyongiire. Eki nikimanyisa ngu omwana waawe naasobora kutwazibwa kubi kukira muno kakuba aba naarorwa nk’omu h’abantu aba guruupu entaito. Kakuba eki kibaho . . .
Manya amananu gonyini. Omuntu ogu akigenderiire kutwaza kubi omwana waawe rundi abalize kwonka atabandize kuteekereza? (Yakobbo 3:2) Nikyetaagisa omuntu ondi kubazaaho n’omuntu ogu ow’atwaize kubi omwana waawe rundi noosobora kucwamu kweganyira ekibaireho?
Kikuru muno kuba n’enteekereza ey’ehikire. Baibuli eha obuhabuzi bunu oburungi: “Otanguhiriza omutima gwawe okubihirwa.” (Omugambizi 7:9) Kusoroora kizibu ky’amaani baitu eki tikirukumanyisa ngu buli murundi omuntu akutwaza rundi akubaliza kubi kiba nikimanyisa ngu tarukukugonza habw’erangi yaawe.
Ky’amananu ngu buli nyikara n’eyahukana, nahabweki manya kiki kyonyini ekibaireho otakacwiremu kugira ekiwakoraho.
“Anyakugarukamu atakahuliire, buba budomadoma namberali.”—Enfumo 18:13.
Hanyuma y’okumanya kiki kyonyini ekibaireho wekaguze:
‘Kirakoonyera omwana wange kakuba ateekereza ngu buli muntu naasoroora kandi ngu buli murundi omuntu amubaliza kubi aba akikozere habw’erangi ye?’
‘Omwana wange naasobora kugasirwa kakuba ahondera obuhabuzi bwa Baibuli bunu: “Otataho mutima ha bigambo byona ebigambwa”?’—Omugambizi 7:21.
“Okwetegereza kwanyu kumanywe abantu boona.”—Abafiripi 4:5.
Kiki eki osobora kukora kakuba omuntu aba akigenderiire kutwaza kubi omwana waawe? Koonyera omwana waawe kwetegereza ngu enyikara neesobora kusemera rundi kusiisikarra kimu kusigikirra ha mulingo ayetwazaamu hanyuma y’okutwaziibwa kubi. Obwire obumu omuntu ow’asekeereza rundi ow’abaliza kubi abandi aba naagonza ngu omuntu ogu agire eki yakoraho. Omu nyikara nk’ezi, encwamu ey’amagezi nukwo kutagira ekiwakoraho rundi kweganyira ekibaireho.
“Enku obuzibura, omurro gurara.”—Enfumo 26:20.
Ha rubaju orundi, obu kiraaba kitali ky’akabi ha mwana waawe, naasobora kubaza n’omuntu ogu ow’amutwaize kubi. Obundi omwana waawe naasobora kugamba ati (omu mulingo ogw’obusinge), “Tindukuteekereza ngu eki okozere (rundi eki obalize) kibaire kiri ky’embabazi.”
Noosobora kukora ki kakuba oba noogonza kulega eki baireho? Kakuba omwana waawe aba ataine bulinzi kandi nooyehurra ngu torukugonza kweganyira ekibaireho, bazaaho n’abakuru b’isomero rundi na poliisi obu kiraaba nikyetaagisa.