Maoto a Gagwe a ne a le Kae?

“MASALEDI a a Epolotsweng a Bontsha Mmolaiwa Mongwe a Tshopilwe mo Sefapaanong.” A o ile wa bona setlhogo se se ntseng jalo ka January 1971? Go ka nna ga diragala, ka gonne go ne go na le ditlhogo di le dintsi tsa makwalo-dikgang tse di neng di le malebana le “bosupi” bongwe jo bosha jo bo mabapi le loso mo sefapaanong.

Morago ga setlhogo se se fa godimo, kgang eo e ne ya simolola jaana: “Jerusalema, Jan. 3 (Reuter)—borathuta-marope ba Iseraele, fa ba sena go bona bosupi jwa ntlha jo bo bonalang jwa go bapolwa, ba ne ba bolela gompieno gore bo ka nna jwa bontsha gore Jesu Keresete a ka ne a ile a bapolwa a emisitswe ka tsela e e farologaneng le eo a bontshiwang ka yone mo sefapaanong se se tlwaelegileng.”

A bosupi jono jo bosha tota bo ile jwa senola ka moo Bajuda ba motlha wa ga Jesu ba neng ba bolaelwa ka gone mo sefapaanong kana mo mokgorong? Ke eng seo borathuta-marope ba ileng ba se fitlhelela malebana le tsela eo mmele wa mmolaiwa o neng o emisitswe ka yone? A seno se ne se nyalana ka mo go rileng le loso lwa ga Jesu? Mme o ka nna wa bofsa gore, bosupi joo bo utlwala go le kana kang?

Lomapo lo lo mo Diretheng

Bogologolo ka 1968 magaga mangwe a go fitlhelwang baswi mo go one a ne a welwa fela gaufi le Jerusalema. Mo teng, mo gare ga marapo ao a fitlhilweng sesha, go ne go na le seo se neng se lebega jaaka sengwe se se tlhomologileng—marapo a direthe ao a thunyeleditsweng ka lomapo lo lotelele-telele lo lo rusitseng. Dr. Nico Haas, eleng moithuta anatomi ebile e le moithuta tlholego ya motho wa University-Hadassah ya Sehebera ya Sekolo sa Bongaka, o ne a etelela go tlhatlhobiwa ga marapo ano a a kgethegileng pele. Lekwalo-Paka la Iseraele leo le tlotliwang la go Dira Dipatlisiso (1970, Bolumo 20, ditsebe 38-59) le ne la gatisa ditshwetso tsa gagwe, tseo di ileng tsa gogela kwa ditlhogong tsele tseo di tsosang maikutlo tsa makwalo-dikgang. Ditshwetso tseo e ne e le dife?

O ne a bega gore seo se neng se bonwe e ne e se sepe fela fa e se masaledi a motho mongwe yoo o neng a bolaetswe mo sefapaanong mo lekgolong la ntlha la dingwaga. Go ne go lebega ekete, tota, direthe tse pedi tsa mmolaiwa di ne di kokothetswe mmogo mo mokgorong o o tlhamaletseng, mme lomapo lo ne lwa kobega kwa ntlheng fa lo ne lo betsa karolo nngwe e e thata mo legonnyeng leo. Fa mmolaiwa yoo wa Mojuda a ne a sena go swa, balosika ba ne ba palelwa ke go somola lomapo loo, jalo lo ne lwa tlogelwa mo diretheng tsa gagwe ka nako eo a neng a fitlhiwa ka yone. Ereka lomapo lo le longwe lo ne lo thunyeleditse marapo a direthe tseo tsoopedi gape ereka go ne go lebega ekete marapo a maoto a ne a kgaogetse mo malokololong, Dr. Haas o ne a bega gore go ka diragala gore mmolaiwa yoo o ne a bolaiwa a eme ka tsela eo e bontshitsweng fa tlase fano ka yone. (Dr. Haas gape o ne a akanya gore go kgoboga goo go leng mo lerapong la letsogo go supa gore matsogo a motho yoo a ne a kokotheletswe mo legonnyeng le le phakelegilweng.) O ka ne o ile wa bona setshwantsho se se ntseng jalo mo setlhogong sengwe sa makwalo-dikgang kana mo go sa makasine mongwe. Ba le bantsi ba ne ba kgatlhiwa thata ke ditshupo tse di malebana le tsela eo Jesu a suleng ka yone.

Lefa go ntse jalo, gape o tlaa bo o dira sentle go bofsa jaana: A bosupi joo bo ne bo ikanyega, a mme tota bo ne bo nyalana le mokgwa oo Jesu a suleng ka one?

Go Tlhatlhobiwa Sesha ga Direthe Tseo

Mo dingwageng di sekae tse di neng tsa latela morago ga moo, bakanoki bangwe ba ba tumileng, ba ba ntseng jaaka Moperofesara Yigal Yadin, ba ne ba simolola go belaela ditshwetso tseo Haas a neng a di fitlheletse. Kgabagare, Lekwalo-Paka la Iseraele la go Dira Dipatlisiso (1985, Bolumo 35, ditsebe 22-7) le ne la gatisa “Go Tlhatlhobiwa Sesha,” ka moithuta tlholego ya motho ebong Joseph Zias (wa Lefapha la Iseraele la Dilo tsa Bogologolo le Dimusiamo) le Eliezer Sekeles (wa University-Hadassah ya Sebehera ya Sekolo sa Bongaka). Ba ne ba ile ba ithuta bosupi joo jwa pele jwa marapo ao, ditshwantsho tsa one, dipopego tsa one, le di-radiograph tsa one. O ka nna wa gakgamadiwa ke dingwe tsa diphitlhelelo tseno tsa bone:

Lomapo loo lo ne lo le lokhutshwane go feta ka moo Haas a neng a begile ka gone mme jalo lo ne lo se kake lwa bo lo ne lo le lotelele ka mo go lekaneng go ka phunyeletsa marapo a direthe di le pedi le logong. Manathwana mangwe a lerapo e ne e se a lone. Go ne go sena lerapo lepe mo seretheng sa bobedi; lomapo loo lo ne lo thunyeleditse serethe se le sengwe fela. Manathwana mangwe a lerapo a ne a tswa kwa mothong yo o farologaneng gotlhelele. Lerapo le le kgobogileng la letsogo e ne e se bosupi “jo bo tlhatswang pelo” jwa go kokothelwa mo legonnyeng le le phakelegilweng; ‘tota, go kgoboga go go tshwanang le goo go ne ga bonwa le mo lerapong la leoto; ga go na gope ga gone goo go amanang le go bapolwa.’

Tlhatlhobo eno e ntšha e ile ya gogela kwa ditshwetsong dife? “Tsela ya ntlha le ya bofelo eo a [ebong Haas] bolelang gore papolo e ne e ntse ka yone ga di kgonagale go ya ka tsela ya kitso e e kgethegileng le ka tsela ya tsa anatomi fa motho a sekaseka bosupi jo bosha jono . . . Ga re a bona bosupi bope jwa lerapo la serethe sa molema mme ra swetsa ka gore lomapo loo lo ne lo lekane go kokothela lorapo lwa serethe se le sengwe fela . . . Go tlhaela ga kgobalo e e masisi mo letsogong le mo maratswaneng a seatla go lebega go akantsha gore matsogo a mmolaiwa a ne a bofilwe go na le go kokothelwa.” O ka bona mo tsebeng eno ka moo Zias le Sekeles ba akanyang gore motho yoo o ne a emisitswe ka gone fa a bolawa.

Go Tweng ka Jesu?

Jalo, seno se supang malebana le ka moo Jesu a bolailweng ka gone? Tota, eseng go le kalokalo le eseng! Ka sekai, jaaka re tlotlile mo tsebeng 23, go ka diragala thata gore Jesu a bo a ile a bolaelwa mo mokgorong o o tlhamaletseng o o senang legong lepe le le phakelegilweng. Ga go na motho ope gompieno yo o ka itseng ka tlhomamo le eleng gore go ne ga dirisiwa dimapo di le kae mo kgannyeng ya ga Jesu. The International Standard Bible Encyclopedia (1979, Bolumo 1, tsebe 826) e tlhalosa jaana: “Palo e e nepagetseng ya dimapo tseo di dirisitsweng . . . e ile ya nna kgang e e phopholediwang fela thata. Mo ditshwantshong tsa pele pele tsa papolo dinao tsa ga Jesu di bontshiwa di kokothetswe di sa pataganngwa, mme mo go tsa moragonyana jaana di patagantswe di bo di kokothelwa di tlhamaletse ka lomapo lo le longwe.”

Re a itse gore diatla tsa gagwe kana matsogo a gagwe a ne a sa bofiwa fela, ka gonne Tomase e ne ya re moragonyana ga moo a bolela jaana: “Ha ke sa bone dinthō tsa dimapō mo diatleñ tsa gagwè.” (Yohane 20:25) Seo se ne se ka kaya lomapo mo seatleng se sengwe le se sengwe, kana “dimapō” mo bontsing di ka nna tsa lebisa go dintho tsa dimapo mo ‘diatleng tsa gagwe le mo dinaong tsa gagwe.’ (Bona Luke 24:39.) Ga re kake ra itse ka mo go tlhomameng gore dimapo tseo di ne di mo tlhabile kae, lemororo go sena pelaelo ya gore e ne e le felo gongwe mo diatleng. Pego ya Dikwalo ga e neele dintlha ka botlalo ka tlhomamo, kana gone gore e tshwanetse go dira jalo. Mme fa e le gore bakanoki bao ba ileng ba tlhatlhoba marapo ao a bonweng go bapa le Jerusalema ka 1968 ka tlhamalalo le bone ga ba kgone le eleng go tlhomamisa ka moo setopo seo se neng se emisitswe ka gone, kwantle ga pelaelo ga go supe ka moo Jesu a neng a emisitswe ka gone.

Ka gone re lemoga gore ditshwantsho tsa loso lwa ga Jesu tse di mo dikgatisong tsa rona, tse di ntseng jaaka se o se bonang mo tsebeng 24 fano, ke tsela fela e e utlwalang eo bataki ba tshwantshang tiragalo eo ka yone, ga go bolele ka moo tota mmele wa gagwe o neng o lebega ka gone. Ga go tlhokafale gore ditshwantsho tse di ntseng jalo di bontshe dikgopolo tsa bakanoki tse di fetogang ebile di lwantshana, gape ditshwantsho tseno di tila ditshwantsho tsa bodumedi tseo di simologileng kwa boheitaneng jwa bogologolo ka tlhomamo.