Qullaawu Maxaafi Ninkewa Iillino Gara

Umo angatenni borreessinoonniti Ibiraawootunna Aramayikete Afiiti Qullaawa Borroa woy Girikete Afiiti Qullaawa Borro yannanke geeshsha keeshshitinokkiha ikkirono, tini yaatto halaaleho. Ikkina xaa yannara noohu Qullaawu Maxaafi, umo qullaawu ayyaaninni borreessinoonni borrora noo hedo garunni sayisannota addaxxa dandiineemmohu mayiraati?

QULLAAWA MAXAAFA GALCHITURI MAGANU QAALI BAIKKINNI KEESHSHANNO GEDE ASSITINO

Hunda Maganu fushshinoti mitte wodho, Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borro daafira kaꞌanno xaꞌmora dawaro ikkitanno; hattino Maganu Qullaawa Borro galchinanni gede hajajino hajajooti.b Lawishshaho, Yihowa Israeelete mootoollara borreessine worroonni Seera galchidhanno gede biddishsha uyino. (Marro 17:18) Qoleno Maganu Leewaawootaho, borreessine worroonni Seeri baꞌꞌannokki gede agaranna mannaho rosiisa insa laꞌannota kulinonsa. (Marro 31:26; Nehimiya 8:7) Ayihudootu qafadante Baabiloone hadhuhu gedensaanni, borro galchitannori woy borreessaanote (Soferiimi) gaamo kalaqantu. (Izira 7:6, lekkaalliidi qaagishsha) Galte hossanni kuri borreessaano 39 Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borro maxaaffanni lowota galchitino.

Borreessaano kuri maxaaffa lowo diro qorophite galchitanni keeshshitino. Mereerimu Diri yannara Maasooreetootaho yinanniti Ayihudenniti borreessaanote gaamo konne rosicho suffino. Maasooreetootu qixxeessitinota hundita woꞌma angatenni galchinoonni borro Leningiraadi Koodeksi yinanni; tini borro 1008 woy 1009 M.D. balla borreessinoonnite. Ikkollana 20^ki sani mereedhe heeꞌreenna Reyote Baari Xaaxo mereero 220 meddi yitannota angatenni galchinoonnita Qullaawu Maxaafi borro woy tattao anfoonni. Tenne Qullaawu Maxaafi borro galchinoonnihu Leningiraadi Koodeksi qixxeessinara mitto kume saꞌꞌanno diri albaanniiti. Reyote Baari Xaaxonna Leningiraadi Koodekse taashshine laꞌnummoro mitto coye huwanteemmo. Reyote Baari Xaaxonna Leningiraadi Koodekse mereero mitu qaallate badooshshi heeꞌrirono, kuni badooshshi kayinni sokka soorrannoha diꞌꞌikkino.

Girikete Afiite Qullaawa Borroti 27 maxaaffana? Kuri maxaaffa umo borreessitinori mite Yesuusi Kiristoosi soqqamaasineetinna boode albi rosaanosiiti. Hundi Kiristaani Ayihudete borreessaano rosicho haꞌrunse tenne maxaaffa galchino. (Qolaasiyaasi 4:16) Roomu Moote Dayikilishiyaninna wolu manni hundita Kiristaanu borro baala hunate woꞌnaalinoha ikkirono, kumunni kiirrannihu hundite Qullaawa Borro tattainna angatenni borreessinoonni borro yannanke geeshsha baꞌukkinni keeshshitino.

Kiristaanu borro wolu addi addi qaalinnino tirroonni. Albite Qullaawu Maxaafi tiro giddo mite hundi afiinni lawishshaho Armeeniyu, Kopitiki, Giꞌꞌiizete, Joorjiyu, Laatinetenna Siiriyaki Afiinni qixxeessinoonnite.

TIRRANNITA IBIRAAWOOTUNNA GIRIKETE AFII BORRO DOORA

Angatenni borreessinoonniti hunditi Qullaawu Maxaafi borro mitte hedo xawissanno gari babbaxxinoho. Ikkina umo borreessinoonni borro yitannore afa dandiineemmohu hiittoonniiti?

Hanni konne coye mittu lawishshi ledo heewisiinso: Mittu rosiisaanchi 100 rosaano mittu maxaafita mitte fooliishsho galchitanno gede hajajino yine hendo. Yannate gedensaanni hatti maxaafu fooliishsho baꞌuro nafa, galchinoonnita xibbenta fooliishshuwa taashshine laꞌne umiti mayitannoro afa dandiinanni. Mittu mittunku rosaanchi galchanno woyite mitore soꞌrara dandaannoha ikkirono, baalanti rosaano mittu gari soꞌro loossanno yee heda ikkannokkireeti. Hatteente gede, fullahaano angansara noota kumunni kiirrannita hundita Qullaawu Maxaafi borronna tattao taashshite laꞌe, galchituri loossino soꞌro bade afanna umi borrora noo hedo mayitannoro mura dandiitanno.

Umo Qullaawa Maxaafa borreessini woyite noo hedo garunni ninkewa iillitinota huluullammeemmokkihu mayiraati? Wiiliyami Henirii Giriini yinanni fullahaanchi Ibiraawootu Afiita Qullaawa Borro lainohunni, “Sokkase soorrantukkinni yannanke geeshsha iillitinoti togooti wole hundi borro dino yaa dandiinanni” yiino. Firederiki Fayivii Biruusi yinannihu Qullaawu Maxaafi fullahaanchi Girikete Afiita Qullaawa Borro woy mannu “Haaro Gondooro” yaanno maxaaffa daafira togo yee borreessino: “Hundi waro heedhino borreessaano qixxeessitino borro taje hendiro, Haaru Gondoori taje lowo geeshsha roortanno; ikkirono tenne [hundi borreessaano qixxeessitino borro] halaale ikkase huluullamannohu dino.” Isi lede togo yiino: “Haaru Gondoori alamete borro gamba assine qixxeessinoonniha ikkoommero, halaale ikkasi huluullamannohu diheeꞌranno.”

Ibiraawootu Afii Borro: Ingilizete Afiinni qixxeessinoonniti Ibiraawootu Afiiti Qullaawa Borro Haaro Alame Tiro (1953-1960) Rudolfi Kiiteli qixxeessinote Biibiliya Hibirayika yinanni tiro aana xintantinote. Hakkunni kawa woyyeessine qixxeessinoonniti Ibiraawootu Afii borro yaano Biibiliya Hibirayika Istuutigartensiyanna Biibiliya Hibirayika Kuwinta, muli yannara Reyote Baari Xaaxonna wole angatenni borreessinoonnita hundi borro xiinxalline anfoonnire amaddino. Tenne seekkine xiinxalline qixxeessinoonni borrora aleenni Leningiraadi Koodekse horoonsiꞌne, Samaarootu Pentaatuke, Reyote Baari Xaaxo, Girikete Septujente, Aramayikete Targume, Laatinete Vulgeetenna Siiriyake Peshita hattono woluwiinni anfoonnita wolu gari yaatto lekkaalliidi qaagishshira worroonni. Haaro Alame Tiro qixxeessini woyite, Biibiliya Hibirayika Istuutigartensiyanna Biibiliya Hibirayika Kuwinta taashshe laꞌꞌate horoonsiꞌnoonni.

Girikete Afii Borro: Biruki Foosi Westikotinna Fentini Jooni Antoonii Hort yinanni fullahaano 19^ki sani jeefora, umo borreessini woyite noo sokka woyyino garinni sayissanno yite heddinota qara Girikete Afii borro qixxeessitu woyite, angansa noota hundita angatenni borreessinoonnita Qullaawu Maxaafi borronna tattao taashshite laꞌino. Qullaawu Maxaafi Haaro Alame Tiro Komite 20^ki sani mereedhe heeꞌreenna Haaro Alame Tiro qixxeessitu woyite, hattenne qara borro kaima assite horoonsidhino. Paapiresete aana borreessinoonnitanna layinkinna sayikki sani M.D. qixxeessinoonni yine hendannita wole hundi borrono horoonsidhino. Hakkunni kawa paapiresete aana borreessinoonnita wole haammata hundi borro anfoonni. Qoleno Nesilinna Alaandi hattono Halantinoti Qullaawu Maxaafi Gaamo qixxeessitinoti qara borro, muli yannara assinoonni xiinxallonni anfoonni guma amaddino. Tenne xiinxallonni anfoonniha mito coye Haaro Alame Tiro giddorano eessinoonni.

Kuri qara borro kaima assine mite albi tirora lawishshaho, Kingi Jeemsi Verzhini tirora nooti mite Girikete Afiiti Qullaawa Borro qummeeshshuwa, yannate gedensaanni galchituri leddinota ikkinnina qullaawu ayyaaninni borreessinoonnite Qullaawa Borro giddo noota ikkitinokkita buunxoonni. Ikkollana qummeeshshuwate kiiro 16^ki saninni hananfe qixxeessinoonnite Qullaawu Maxaafi tiro giddo horoonsiꞌnanni keeshshinoonni daafira, kuri kiiro fushshine hoolliro, duucha Qullaawu Maxaafi tiro giddo babbadooshshu kalaqamanno. Tini qummeeshshuwa aante noote: Maatewoosi 17:21; 18:11; 23:14; Maarqoosi 7:16; 9:44, 46; 11:26; 15:28; Luqaasi 17:36; 23:17; Yohaannisi 5:4; Soqqamaasinete Looso 8:37; 15:34; 24:7; 28:29; Rooma 16:24. Tenne tirora kuri qummeeshshuwa hoolloonnita lekkaalliidi qaagishshira xawinsoonni.

Maarqoosi 16 noohu seedu gumulshinna (kiiro 9-20) Maarqoosi 16 noohu haranchu gumulshi hattono Yohaannisi 7:53–8:11 noo hedo, angatenni borreessinoonnite hundi borrora nookkita taje leellishshanno. Hakko daafira, kuri gara ikkitinokki qummeeshshuwa tenne tiro giddora dieessinoonni.c

Fullahaano umo borreessinoonni borro amaddino sokka garunni xawissanno yite sumuu yitinota mite yaatto tenne tirora eessinoonni. Lawishshaho, angatenni borreessinoonnite mite hundi borrora Maatewoosi 7:13 togo yitanno: “Ruukkashshu waalchi widoonni higgine eꞌe; baote widira massanno waalchi halaꞌladoho, doogono halaꞌladote.” Konni albaanni qixxeessinoonnite Haaro Alame Tirora ‘waalcho’ yaanno qaali dino. Ikkollana angatenni borreessinoonnita hundi borro lende xiinxallini woyite, ‘waalcho’ yaanno qaali umo borreessinoonni borrora noota huwantoonni. Hakko daafira xa tenne tirora konne qaale lendoonni. Biddi assinoonnihu woluno togoohu haammatu coyi no. Ikkollana biddi assinoonniri shiimmaaddare ikkino daafira, Maganu Qaaliti qara sokka disoorrantanno.