Mbaï ti fini

Mbi hon na yâ tara ti wâ

TËNË TI PERICLES YANNOURIS

Yâ ti kubu so mbi yeke dä adë ngangu, nga a fun nzoni pëpe. A sala si dê alï yâ ti abio ti mbi kue. Mbi yeke gi mbi oko, na oko couverture so mbi yeke na ni, so ane nga pëpe, ni la si mbi bi na ndo ti mbi. Mbi ngbâ ti bâ na li ti mbi ye so asi lango use kozoni, tongana ambeni turugu aga na da ti mbi, ala gbu mbi na ngangu ague na ni. Na ngoi so kue, wali ti mbi ayeke bâ gi mbi na lê bango, lo sala ye oko pëpe. Gi lo na amolenge ti e use, so ayeke na songo tele, si angbâ na da. Na pekoni, wali ti mbi, so atënë ti mabe ti lo ayeke nde na ti mbi, atokua na mbi mbeni ye nga na mbeni kete mbeti so na yâ ni lo tene: “Mbi tokua na mo andulu mapa so. Mbi ku ti tene tele ti mo aso nga tongana ti amolenge ti mo ge.” Fade mbi yeke kiri ande ti bâ lê ti sewa ti mbi la?

SO AYEKE gi mbeni oko ti aye so asi na mbi ândö na yâ ngangu tiri so mbi sala ngbanga ti mabe ti mbi ti Chrétien. Tiri ni so asala si sewa ti mbi ake mbi, azo ti kodoro ni aye tënë ti mbi pëpe, a gue na mbi na gbele ngbanga, nga a sala ye ti ngangu mingi na tele ti mbi. Me mbi so mbi yeke mbeni zo so ayeke kpô na so asala na Nzapa, a sala tongana nyen si mbi si na mara ti sioni ndo tongaso, nga ngbanga ti nyen? Zia mbi fa tënë ni na i.

Kete molenge so aye lani ti sala mbeni kota ye

A dü mbi na 1909 na Stavromeno, Crète. Me na ndembe ni kâ, kodoro ni ayeke na yâ ti bira, azo ayeke na yâ ti nzinga si nzara agbu nga ala ngangu. Na pekoni, a ngbâ kete mbeni sioni kobela (grippe Espagnole) afâ mbi na angambe ti mbi osio kue. Mbi dabe mbi so lani babâ na mama ti e akanga e na yâ ti da teti ayenga mingi, si kobela so agbu e pëpe.

Babâ ayeke lani mbeni senge zo ti fango yaka. Lo yeke nga mbeni zo so aye tënë ti Nzapa mingi, me lo yeke ndulu ti mä lani afini tënë. Teti so lo lango lani na France nga na Madagascar, lo mä mara ti atënë nde nde na ndo lege ti vorongo. Me atâa so kue, sewa ti e angbâ lakue ti gue na Église Orthodoxe ti Grèce. Lakue na dimanche, e yeke gue na Messe. Nga, tongana kota bua ti Église ni aga na yâ kodoro ni ngu oko oko, e si e yamba lo na da ti e. Mbi yeke he lani bia na yâ ti Chorale ti église ni, na mbi ye lani mingi ti ga mbeni lâ prêtre.

Na 1929, mbi lï na yâ ti lapolisi. Babâ ti mbi akui tongana mbi yeke lani na Thessalonique, na banga ti Grèce, ndali ti kua. Teti mbi ye si a dë bê ti mbi nga si a zi lê ti mbi na lege ti yingo, mbi hunda ti tene a tokua mbi na da ti lapolisi ti Hoto ti Athos. A yeke ndulu na bungbi ti amonastère nde nde so ayeke na Hoto ti Athos, hoto so aChrétien Orthodoxe ayeke bâ ni tongana “hoto ti nzoni-kue”. Mbi sala kua kâ teti angu osio, na teti so mbi yeke lani ndulu mingi na ndo ni so, mbi bâ dutingo ti amoine ni nzoni mingi. A hon ti tene a pusu mbi ndulu na Nzapa, ye ti pitan nga na aye ti kirikiri so amoine ni asala na kamene oko pëpe aso bê ti mbi mingi. Bê ti mbi akiri aso ahon ndo ni tongana mbeni oko ti azo so ayeke na li ti amoine ni ahunda na mbi ti bungbi na lo koli na koli. Atâa aye so kue, mbi ye lakue ti sala na Nzapa na bê kue, na ti ga prêtre. Mbi yü même mbeni bongo ti prêtre, si a mû mbi na foto, tongaso si mbi bata ni. Na nda ni, mbi kiri na Crète.

“So mbeni zabolo la!”

Na 1942, mbi sala mariage na mbeni pendere molenge ti wali. Iri ti lo ayeke Frosini. Lo londo na yâ ti mbeni sewa so azo ane ni mingi. Mungo tele ti mbi na lo akiri azia kota nzara na bê ti mbi ti ga prêtre. Senge pëpe, ngbanga ti so akogara ti mbi aye tënë ti Nzapa mingi.a Mbi ye lani ti gue gi na Athènes ti sala séminaire kâ. Na hunzingo ti ngu 1943, mbi si na ndo ti lutingo ti amangboko ti Iráklion, Crète, me mbi gue na Athènes ni pëpe ngbanga ti so, kozoni na so, mbi wara mbeni ye nde so adë bê ti mbi na lege ti yingo. Ye nyen asi?

Teti ambeni ngoi so aninga, Emmanuel Lionoudakis, mbeni Témoin ti Jéhovah so ayeke fa tënë na wâ mingi, ayeke fa lani na Crète kue atâ tënë ti Bible so azi lê ti zo. Zingo nda ti Tënë ti Nzapa so aTémoin ayeke zi ni nzoni agboto ambeni zo ti mä tënë ni na ti zia lege ti vorongo ti wataka. Na Sitía a zia na sese gere ti mbeni bungbi ti aTémoin so ayeke fa tënë na wâ mingi. Ye so aso bê ti kota bua ni. Lo yeke lani na Amerika, na lo hinga nzoni mingi tongana nyen fango tënë ti aTémoin ti Jéhovah ayeke lë lengo. Lo ye biani ti kaï biaku biaku “fango ye so ague nde na ti Église” na ndo so lo yeke dä. Lakue, azo ti lapolisi ayeke gue na aTémoin na da ti kanga na ngangu, nga na gbele ngbanga na tenengo atënë ti mvene nde nde na ndo ti ala. So kue gi prêtre ni si ayeke na pekoni.

Mbeni lâ, mbeni Témoin ni atara ti fa tâ tënë ti Bible na mbi, me lo bâ ti lo so mbi sala nzara ni oko pëpe. Tongaso, lo tokua mbeni Témoin so ahinga ti fa tënë mingi ahon lo, si lo sala tënë na mbi. Kiringo tënë ti mbi na lo na ngangu asala si lo kiri na kete groupe ti ala ni, na lo tene: “Pericles alingbi ti ga Témoin pëpe. So mbeni zabolo la!”

Kozo kengo ndo

Mbi yeke na ngia so Nzapa abâ lani mbi tongaso pëpe. Na février 1945, ita ti mbi Demosthenes, so ahinga na bê kue so ye so aTémoin ti Jéhovah afa ayeke tâ tënë, amû na mbi brochure Consolation pour les affligés.b Atënë ti yâ ni agbu bê ti mbi mingi. Hio e zia ti gue na Église Orthodoxe. E gue e bungbi oko na kete groupe ti aTémoin so ayeke na Sitía, si e fa nga na angambe ti e fini mabe so e wara. Ala kue ayeda na tâ tënë ti Bible ni. Me tongana ti so mbi ku ti tene a si, desizion so mbi mû ti zia vorongo ti wataka asala si wali ti mbi abâ mbi na nzoni lê pëpe, nga akogara ti mbi ake ti ga ndulu na mbi. Teti mbeni ngoi, kogara ti mbi ti koli azi même yanga na mbi pëpe. Na yanga-da, mbi na wali ti mbi, mango tele ayeke na popo ti e pëpe, si e duti lakue nzoni pëpe. Atâa so kue, na 21 mai 1945, mbi na Demosthenes e wara batême, na Ita Minos Kokkinakis si ayôro e na yâ ti ngu ni.

Fadeso mbi wara lege awe ti sala ye so mbi ye ândö ti sala. Mbi ga tâ wakua ti Nzapa! Mbi ngbâ lakue ti dabe ti mbi na kozo ngoi so mbi fa tënë da na da. Mbi zia abrochure 35 na yâ bozo ti mbi na mbi oko mbi mû bus mbi gue na mbeni kete kodoro. Na kamene, mbi to nda ti gue da na da. Me tongana mbi yeke sala ada na peko ti tele, bê ti mbi ayeke fâ tongana ti kozo mbeni pëpe. Tongana mbeni prêtre, na kota ngonzo, aga, mbi luti na lo, atâa so lo hunda mbi mingi ti gue legeoko na lo na lapolisi, tongana ti so lo hunda na mbi. Mbi tene na lo so mbi yeke hon gi tongana mbi hunzi ti tambela na yâ ti kete kodoro ni kue si, na a yeke ye so mbi sala biani. Teti so tele ti mbi anzere mingi, mbi ku nga gango ti bus ni pëpe, me mbi tambela akilomètre 15 na gere ti kiri na kodoro.

Na tïtî asioni zo

Na septembre 1945, mbi wara ambeni fini kungba na yâ ti fini kongregation ti e ti Sitía. A ninga pëpe, bira na popo ti azo ti kodoro ni asungba na Grèce. Azo ti ambage nde nde atiri ngangu mingi na popo ti ala. Na yâ ye so asi, kota bua ni ahunda na mbeni bungbi ti aturugu ti bingo kpale ti ndo ni ti hunzi biaku aTémoin, na lege kue so ala bâ a yeke nzoni (Jean 16:2). Ala mû bus ala gue na kete kodoro ti e. Me na ndembe ni so, mbeni wali na yâ ti bus ni amä tënë ti ye so ala yeke gue ti sala, so na lê ti ala a yeke mbeni ye so “alondo na Nzapa”, lo gue lo sala tënë ni na e. E gue e honde tele ti e, na mbeni songo ti e amû maboko na e. E sigigi tâ na yâ ti kuâ.

Ye so azi lege na ambeni pasi ti ga. Lakue a yeke pika e nga a yeke gi lege ti zia mbito na bê ti e. Awato ti e asala kue ti forcé e ti kiri na église, ti batize amolenge ti e, na ti sala signe ti croix. Mbeni lâ, ala pika ita ti mbi ngbii ala bâ atene lo kui awe. Bê ti mbi aso nga ti bâ so a suru bongo na tele ti aita ti mbi ti wali use na a pika ala. Na ngoi ni so, église abatize na ngangu amolenge ti aTémoin ti Jéhovah miombe.

Na 1949 mama ti mbi akui. Prêtre ni akiri aga na tele ti e. Lo tene so e ke ti lu kuâ ti mama ti e tongana ti so ndia ti kodoro ni ahunda teti e wara pëpe mbeti ti lungo na lo. A gue na mbi na gbele ngbanga, me a zi tënë na li ti mbi. Ye so amû lege ti sala tënë ti témoin mingi, teti so na ngoi ti akozo tënë ti azo ti ngbanga ni, a mä iri ti Jéhovah dä. Oko ye so angbâ tâ na awato ti e ti “sala si li ti e aga dä” ayeke ti gbu e na ti tokua e na mbeni ndo ti kanga yongoro. Ala sala ni na avril 1949.

Na yâ ti kota wâ

A gbu ândö aita-koli ota, mbi yeke lani na popo ti ala. Wali ti mbi aga même ti bâ mbi pëpe na da ti lapolisi na kodoro ti e. Kozo ndo so e luti dä ayeke na da ti kanga ti Iráklion. Tongana ti so mbi fa fade na tongo nda ni, mbi yeke lani gi mbi oko, nga vundu agbu mbi mingi. Mbi zia na peko ti mbi wali ti mbi so ade maseka, nga so atënë ti mabe ti lo ayeke nde na ti mbi, mbi zia nga akete molenge use. Mbi sambela Jéhovah ngangu ti mû maboko na mbi. Tënë ti Nzapa so ayeke na aHébreu 13:5 akiri na li ti mbi, a tene: “Fade Mbi zia ti sala na mo pëpe, na Mbi zia mo lâ oko pëpe.” Mbi bâ so ziango bê kue na Jéhovah ayeke biani salango ye na ndara.​—aProverbe 3:5.

A tene na e so a yeke tokua e ande na Makrónisos, mbeni zoa so ayeke ndulu na yanga ti sese ti Attica, na Grèce. Ye oko apusu na ndo ti zoa so pëpe. Tongana azo amä gi tënë ti Makrónisos, bê ti ala ayeke fâ ngangu, ngbanga ti so na da ti kanga kâ, a yeke sala sana na azo ti kanga ni, nga ala yeke sala kua tongana angbâa. Na lege ti guengo ti e na da ti kanga kâ, e luti kete na Pirée. Atâa so amaboko ti e angbâ na kangango ni, bê ti e awara ngangu tongana ambeni mba ti e awamabe ama na ndo ti bateau ni na ala gbu e na yâ maboko ti ala.​—Kusala 28:14, 15.

Dutingo ti zo na Makrónisos ayeke mbeni ye so zo alingbi ti sala tënë ni pëpe. Ti londo na ndapelele ngbii asi na bï, aturugu ayeke sala sana na azo ti kanga ni. Mingi ti azo ti kanga so ayeke aTémoin pëpe aga azo ti fou. Ambeni akui, nga mbage ti tele ti ambeni mingi abuba. Na bï, e yeke mä dekongo nga na demango tele ti azo so a yeke sala sana na tele ti ala. Dê aya ngangu, na a yeke couverture ti mbi so ane pëpe si ayeke mû wâ kete na mbi.

Yeke na yeke, a ga ti hinga aTémoin ti Jéhovah nzoni mingi na yâ da ti kanga ni, ngbanga ti so tongana a yeke hiri azo lakue na ndapelele, a yeke di iri ti e. Ye so asala si e wara alege mingi ti fa na tënë. Mbi wara même matabisi ti batize mbeni zo so akanga lo tënë ti poroso, so ague na li ni si lo mû fini ti lo na Jéhovah.

Na ndembe so mbi yeke na Makrónisos, mbi yeke sû lakue mbeti na wali ti mbi so mbi ye lo mingi. Me lâ oko pëpe, mbi wara mbeni mbeti ti lo. Ye so akanga lege na mbi pëpe ti ngbâ ti sû mbeti na lo na nzobe. Mbi dë bê ti lo, mbi tene na lo so aye ti sioni so ayeke gi teti kete ngoi, na fade e yeke kiri ti duti na ngia.

Me ti ku na ngoi ni so, li ti e akiri awu mingi tongana ambeni ita asi. Teti so mbi yeke sala kua na biröo, mbi wara lege ti hinga kota zo ti da ti kanga ni. Lo ne aTémoin mingi. Ndali ni, mbi kanga bê mbi gue mbi hunda lo wala lo lingbi ti yeda ti tene biröo ti e na Athènes atokua na e ambeni mbeti so aluti na ndo Bible. Lo tene: “A yeke ngangu. Me tene na azo ti ala ti zia ambeti ni na yâ ti akungba ti mo, na ala zia iri ti mbi na ndo ni, si ala tokua ni na mbi.” Li ti mbi akpe na mango tënë ni so! Alango kete na pekoni, na ngoi so e yeke zi akungba na yâ ti mbeni bateau so aga, mbeni zo ti lapolisi adë na kota zo ni, lo tene na lo: “Patron, kungba ti ala asi awe.” Lo hunda: “Kungba wa?” Me tâ na ndembe ni so, mbi yeke gi ndulu na tele ti lo si mbi mä tënë ni. Tongaso, mbi tene na yâ ti mê ti lo: “Peut-être a yeke ti e la, so a tokua ni na iri ti mo, tongana ti so mo mû yanga kozoni.” A duti mbeni oko ti alege so Jéhovah asala kue ti tene e wara kobe ti yingo.

Mbeni deba nzoni so mbi ku pëpe, me mbi kiri mbi wara kpale

Na hunzingo ti ngu 1950, a zi mbi na kanga. Mbi kiri na kodoro. Mbi woko kue, lê ti mbi avulu vulungo, mbi ngen kue, na mbi hinga pëpe tongana nyen si wali ti mbi ayeke yamba mbi ande. So tâ nzerengo tele si mbi duti na ni ti kiri ti bâ lê ti wali ti mbi nga na ti amolenge ti mbi! Mbeni ye ni so akiri amû ngia na mbi mingi ayeke ti bâ tongana nyen kengo ndo ti Frosini akiri na peko. Ambeti so mbi tokua na lo na ngoi so mbi de na kanga asala biani kua ti ala. Gbungo ngangu ti mbi nga na sungo mbeti na lo lakue apika bê ti lo mingi. Ngoi kete na pekoni, mbi na lo e duti e use, e sala lisoro na ndo ni na yâ ti siriri. Lo yeda ti manda Bible, na lo mä na bê na Jéhovah nga na azendo ti lo. Mbeni lango so azia ngia na bê ti mbi mingi aduti na ngu 1952, ngoi so mbi batize lo tongana mbeni wakua ti Jéhovah!

Na 1955, e sala mbeni kapa ti kangbingo na aprêtre kue brochure Qui est “la lumière du monde”, la chrétienté ou le christianisme? A gbu mbi na a gbu nga gbâ ti amba ti mbi aTémoin, a gue na e na gbele ngbanga. Teti so atënë so a bi na li ti aTémoin ti Jéhovah ayeke gbâ ni gbâ ni, da-ngbanga ni aleke mbeni lango nde ti mä ala kue. Na lango ni so, azo ti fango ngbanga ti kota kodoro-komanda ni kue aga, nga yâ ti da-ngbanga ni asi na aprêtre mingi mingi. Kota-bua ni ayeke tambela na nduzu, lo yeke hon lo yeke ga. Mbeni oko ti aprêtre ni asala plainte na tele ti mbi, lo tene so mbi yeke ga na azo ti changé lege ti vorongo ti ala. Wafango ngbanga ni ahunda na lo: “Mabe ti mo ni ayeke kete mingi si tâ gi na dikongo brochure oko, mo yeke changé lege ti vorongo ti mo?” Prêtre ni ahinga tënë so lo lingbi ti tënë pëpe. A zi tënë na li ti mbi, me a fâ ngbanga ti kanga ti nze omene na li ti ambeni ita ni.

Na angu so aga na pekoni, a gbu e fani mingi, nga atënë so ague na ni na gbele ngbanga ahon ndo ni. A sala si azo ti gbungo koko ti e ayeke lani na aye mingi ti sala. A gue na mbi na gbele ngbanga fani 17. Atâa so a kanga lege na e, e ngbâ ti e lakue ti fa tënë. A yeke na ngia si e yeda na ye so asi na e, nga kota wâ ti tara so asi na e akiri akpengba mabe ti e.​—Jacques 1:2, 3.

Afini kungba nga ambeni kpale

Na 1957 e gue na Athènes. Kete na pekoni, a tokua mbi na yâ mbeni kongregation so abâ gigi fini fini. Wali ti mbi amû maboko na mbi na bê kue, ye so asala si e duti na aye mingi pëpe na fini ti e, nga lê ti e aluti kozoni kue na ndo ti aye ti yingo. Salango tongaso amû lege na e ti mû ngoi ti e mingi ti fa na tënë. Tongana angu ayeke hon, a hunda na e ti gue na akongregation nde nde, ando so a hunda ti mû maboko dä.

Na 1963, molenge ti mbi ti koli awara ngu 21. A hiri lo ti sala kua ti turugu. Teti so ala ke ti sala kua ni, a pika aTémoin kue so a hiri ala ti sala kua ti turugu, a he ala na ngia, nga a sala aye ti kamene na tele ti ala. A yeke ye so asi nga lani na molenge ti mbi la. Tongaso, mbi mû na lo couverture ti mbi ti Makrónisos tongana mbeni fä ti mû ngangu na lo. A lingbi ti mû maboko na lo ti mû peko ti azo ti giriri so abata be-biani ti ala. A hiri aita ni na gbele ngbanga ti aturugu, na a dë ngbanga ti kanga ti ngu use ti si na ngu osio na li ti mingi na popo ti ala. Tongana a zi ala, a kiri a hiri ala, na a kiri a dë ngbanga na li ti ala. Teti so mbi yeke mbeni wakua Chrétien, a mû lege na mbi ti gue ti bâ ada ti kanga nde nde, na mbi bâ ngoi na ngoi lê ti molenge ti mbi nga na ti ambeni Témoin be-ta-zo. Molenge ti mbi angbâ na kanga teti ngu omene.

Jéhovah amû maboko na e

Na peko ti so a zi lege na azo ti Grèce ti voro nzapa ti bê ti ala, mbi wara matabisi ti sala kusala tongana pionnier spécial teti kete ngoi na zoa ti Rhodes. Na pekoni, na 1986, a bâ so bezoin ayeke na Sitía, Crète. A yeke kâ si mbi to nda ti sala kusala ti mbi ti Chrétien. Tele ti mbi anzere mingi ti sala kusala so, so ayeke ti kiri ti sala kusala na tele ti amba ti mbi awamabe, ala so mbi na ala e hinga tele ngbele ye so mbi de lani pendere.

Teti so mbi yeke kangba na popo ti azo ti sewa ti mbi ni kue, mbi yeke na ngia ti bâ afami ti mbi ndulu na 70 na salango na Jéhovah na be-biani. Wungo ni angbâ lakue ti gue na li ni. Ambeni asala kua tongana a-ancien, aserviteur ti mungo maboko, apionnier, aBéthelite, nga tongana asurveillant so ague na ndo nde nde. Teti angu ahon 58, mabe ti mbi ahon na yâ atara ti wâ. Mbi yeke fadeso na ngu 93, na tongana mbi bi lê ti mbi na peko ti bâ aye so asi, vundu asala mbi oko pëpe teti so mbi sala na Nzapa. Lo mû na mbi ngangu ti yeda na hiringo ndo so lo mû na ndoye: “Molenge ti mbi, mo zia bê ti mo na mbi, na zia lê ti mo awara ngia na lege ti mbi.”—aProverbe 23:26.

[Akete tënë na gbe ni]

[Kete tënë na lembeti 27]

Makrónisos: Mbeni zoa so azia mbito na bê

Teti angu bale-oko, ti londo na 1947 ti si na 1957, na zoa ti Makrónisos, mbeni sese so ayeke yangbato nga so ahule, a wara azo ti kanga dä ahon 100 000. Na popo ti azo ni so, a wara gbâ ti aTémoin be-ta-zo so a tokua ala kâ ngbanga ti dutingo ti ala nde ti Chrétien. Mingi ni, a duti amokonzi ti vorongo ti Orthodoxe Grec si ayeke na gunda ni. Ala bi atënë ti mvene na li ti aTémoin na tenengo so ala yeke aCommuniste.

Na ndo tënë ti “sengo ndo” so a sala ni na Makrónisos, mbeni bakari ti yanga ti Grec (Papyros Larousse Britannica) atene: “Kode ti salango sana ti mbana na tele ti azo, . . . dutingo ti azo ni kâ, so alingbi pëpe na mbeni kodoro so amaï, nga asioni ye so azo ti batango azo ti kanga ni asala na tele ti azo ti kanga ni . . . ayeke mbeni ye ti kamene teti mbaï ti Grèce.”

A tene na ambeni Témoin so tongana ala zia atënë ti mabe ti ala pëpe, a yeke zi ande ala lâ oko pëpe. Me atâa so kue, aTémoin ni angbâ lakue be-ta-zo na Nzapa. Nga, ambeni zo so akanga ala ndali ti poroso ayeda na tâ tënë ti Bible ngbanga ti so ala duti ndulu na aTémoin.

[Foto na lembeti 27]

(Ti londo na gati), ota zo ni ayeke Minos Kokkinakis; (ti londo na koti), osio zo ni ayeke mbi; e yeke na da ti kanga na zoa ti Makrónisos

[Foto na lembeti 29]

Mbi na mbeni mba ti mbi Témoin na fango tënë na Sitía, Crète, ndo so mbi sala kusala dä tongana mbi de maseka