Mbaï ti Fini

Jéhovah amû “Ngangu so Ahon ti Senge Ni”

TËNË TI HELEN MARKS

A yeke lani mbeni lango ti kota ndowa na ngu 1986. Mbi yeke gi oko zo so ayeke ku na ndo ti douane ti oko ti a-aéroport ti Poto so ayeke kpô mingi. A yeke Tirana, li-kodoro ti Albanie, so abâ tele ti lo tongana “kozo kodoro na ndo sese so atene Nzapa ayeke pëpe.”

BÊ TI mbi agi mbi na mbito asala mbi tongana mbi bâ so mbeni turugu na ngombe ato nda ti bâ yâ ti akungba ti mbi. Tongana mbi sala wala mbi tene mbeni ye so asala si lo dë kite, ye so alingbi ti sala si a tomba mbi na yâ kodoro ni na a bi na da ti kanga wala na yâ kando ti kusala ti sana azo so ayeke ku mbi na gigi. Ye ti nzoni ayeke so mbi wara lege ti pusu turugu ni ti duti na nzobe mingi ahon na mungo na lo ambeni bajoka na akete gato. Me tongana nyen mbi, mbeni wali so ayeke na yâ angu 60 ti lo, mbi si na yâ ye so? Ngbanga ti nyen mbi yeda ti zia mbeni fini so ayeke na kpale pëpe ti tara ti maï aye ti Royaume na yâ oko ti andangba kodoro so Marxisme na Léninisme akomande dä?

Kete Molenge-Wali so Ayeke na Kobela na so Ayeke na Gbâ ti Atënë ti Hunda

Ngu use na peko ti dungo mbi na ngu 1920 na Ierápetra, Crète, babâ ti mbi akui kuâ ti pneumonie. Mama ayeke lani wanzinga na lo hinga ti diko mbeti pëpe. Mbi yeke tanga ti amolenge osio, na teti so kobela ti jaunisse asala mbi, lê ti mbi avulu na mbi yeke lakue na kobela. Avoizin awa mama ti mbi ti bi bê na ti mû akete ye so lo yeke na ni na amolenge ti lo ota so ayeke na nzoni seni na ti zia mbi kui. Mbi yeke na ngia so lo sala ye pëpe alingbi na wango so.

Ti bata si âme ti Babâ ahu tele na yayu, Mama ague fani mingi na cimetière, na mingi ni lo futa mbeni prêtre Orthodoxe ti sala kusala ndali ni. Ye oko, akusala so ahunda nginza mingi. Mbi ngbâ lakue ti dabe mbi na mbeni lango ti Noël so dê asala mingi tongana mbi na lo e londo na cimetière na e tambela tâ gi yeke ti kiri na kodoro. E londo ti mû tanga ti nginza ti e na prêtre ni. Na peko ti so Mama atö ambeni kugbe ti kasa teti e amolenge, lo gue na yâ mbeni kubu nde, na nzala na yâ ti lo nga na angule ti suingo bê na lê ti lo. Ngoi kete na pekoni, na mbito pëpe mbi gue mbi bâ prêtre ni ti hunda na lo ngbanga ti nyen Babâ akui na ngbanga ti nyen a lingbi mama ti mbi afuta nginza na prêtre ni. Na kamela na lê ti lo, lo kiri tënë na kete go: “Nzapa ahiri lo. A yeke tongaso na yâ fini. I yeke sigigi ande na yâ vundu ti i.”

A duti ngangu na mbi ti tingbi kiringo tënë ti lo na sambela ti Seigneur, so mbi manda na ekole. Mbi ngbâ lakue ti dabe mbi na akpengba pendere tënë ti lo ti tongo nda ni: “Babâ ti e so mo yeke na yayu, zia iri ti mo aga nzoni-kue. Zia royaume ti mo aga! Zia a sala na sese ye so bê ti mo aye legeoko tongana a sala ni na yayu.” (Matthieu 6:9, 10, NW) Tongana Nzapa aye ti sala na sese ye so bê ti lo aye, ngbanga ti nyen a lingbi e bâ pasi mingi tongaso?

Mbi ga lani ndulu ti wara kiringo tënë na hundango tënë so tongana, na ngu 1929, Emmanuel Lionoudakis, mbeni wakua Témoin ti Jéhovah ti ngoi kue, aga na da ti e.a Tongana mama ti mbi ahunda na lo ye so lo ye, Emmanuel azi yanga pëpe me lo mû na lo mbeni kete mbeti ti fango tënë. Lo mû mbeti ni na mbi ti diko. Teti so mbi yeke lani gi na ngu gumbaya, mbi gbu nda ni kue pëpe. Na bingo bê so wafango tënë ni ayeke mbeni wabuburu, mama ti mbi atene: “So tâ ye ti mawa! Mo sala tënë pëpe, na mbi hinga ti diko mbeti pëpe.” Na pekoni na nzobe lo fa na lo lege ti sigigi.

Ngu kete na pekoni, mbi wara kiringo tënë ni. Yaya ti mbi ti koli, Emmanuel Paterakis, awara na tïtî oko wakua ti ngoi kue so brochure Où sont les morts?, so aTémoin ti Jéhovah asala.b Na dikongo ni, bê ti mbi adë ti hinga so a yeke pëpe Nzapa si ahiri babâ ti mbi. Mbi ga ti hinga so kui ayeke gi ye so aga na peko ti dutingo mbilimbili-kue pëpe ti azo na so babâ ti mbi ayeke ku mbeni londongo ti awakinda ti kiri ti duti na fini na ndo sese so ayeke ga paradis.

“Buku so Afuti Mo Awe!”

Tâ tënë ti Bible azi lê ti e. E wara mbeni ngbele Bible ti Babâ na e to nda ti manda ni, mingi ni na gbe ti wâ ti a-bougie na tele ti mbeni ndo so a tingo wâ dä. Teti so mbi yeke lani oko maseka wali na yâ kodoro ni so asala nzala ti Bible, a yôro mbi pëpe na yâ akusala ti kete bungbi ti aTémoin ti ndo ni. Teti mbeni ngoi, mbi tene na bê ti mbi biani so lege ti vorongo so ayeke gi ti akoli, me bibe so ayeke lani na lege ni pëpe.

Wâ so ita ti mbi ti koli ayeke na ni teti kusala ti fango tënë aduti mbeni lingu ti mungo ngangu na mbi. A ninga pëpe lapolisi ato nda ti bâ ndo mbilimbili na mbage ti sewa ti e; ala sala vizite lakue na e na angoi kirikiri na kota lâ nga na bï ti gi Emmanuel nga na ambeti. Mbi dabe mbi nzoni na ngoi so mbeni prêtre aga ti tene na e ti kiri na église. Tongana Emmanuel afa na lo na yâ Bible so iri ti Nzapa ayeke Jéhovah, prêtre ni agboto Bible ni, nga na ngonzo lo yengi ni na lê ti ita ti mbi, na lo dë kongo, “Buku so afuti mo awe!”

Na ngu 1940 tongana Emmanuel ake ti sala kusala ti turugu, a gbu lo na a tokua lo na Albanie, ndo so bira ayeke kporo dä ngangu. E wara sango na ndo ti lo mbeni pëpe na e tene so lo kui awe. Ye oko, ngu use na pekoni, e wara mbeni mbeti so e ku pëpe, so alondo na lo tongana lo de na da ti kanga. Lo ngbâ na fini! Mbeni oko ti aversê so lo fa pekoni na yâ mbeti so angbâ biaku na li ti mbi: “Lê ti L’Eternel akpe na ndo nde nde na lê ti sese kue ti fa ngangu ti Lo teti ala so bê ti ala ayeke mbilimbili na Lo.” (2 Chronique 16:9) Biani e yeke lani na kota bezoin ti mungo maboko tongaso!

Na da ti kanga ti lo, Emmanuel awara lege ti hunda na ambeni ita ti sala vizite na mbi. Fade fade, a leke ti sala abungbi ti Chrétien na hondengo ni na yâ mbeni da ti yaka na gigi ti gbata ni. E hinga pëpe so a yeke bembe e! Na mbeni dimanche, aturugu na angombe na tïtî ala angoro e. Ala zia e na yâ mbeni kota kutukutu so a bi ye na ndo ni pëpe na ala fono na e na yâ gbata ni kue. Mbi ngbâ ti dabe mbi na dekongo ti azo so ayeke zonga e na ayeke he e, me Jéhovah na lege ti yingo ti lo amû na e siriri ti bibe.

A gue na e na mbeni gbata nde, na ndo so a bi e na yâ ti ambeni saleté sululu so yâ ni avuko pitipiti. Kabine ti sululu ti mbi ayeke lani mbeni rambai so yanga ni ayeke dä pëpe na so a tuku asaleté ni gi fani oko na yâ lango oko. A dë ngbanga ti kanga teti anze miombe na li ti mbi teti so a bâ mbi tongana “wafango ye” ti bungbi ni. Ye oko, mbeni ita-koli so ayeke na da ti kanga na ndo so amä tele na wagbungo koko ti lo ti bâ lege ti e, na lo wara lege ti sigigi na e na da ti kanga ni.

Mbeni Fini Nde

Tongana Emmanuel asigigi na da ti kanga ni, lo to nda ti sala vizite na akongregation na Athènes tongana surveillant so ague na ndo nde nde. Mbi gue kâ na ngu 1947. Mbi tingbi fadeso na mbeni kota bungbi ti aTémoin, gi pëpe akoli me nga awali na amolenge. Na nda ni, na juillet ngu 1947, mbi mû tele ti mbi na Jéhovah na lege ti batême ti ngu. Fani mingi mbi bi bê ti mbi ti ga missionnaire na tongaso mbi to nda ti sala ekole ti bï ti manda yanga ti Anglais. Na ngu 1950, mbi ga pionnier. Mama aga alango na da ti mbi, na lo nga kue lo yeda na tâ tënë ti Bible. Lo ngbâ Témoin ti Jéhovah juska na kui ti lo angu 34 na pekoni.

Na oko ngu so, mbi tingbi na John Marks (Markopoulos), mbeni zo so abi bê na ye ti yingo so a yekia lo mingi na so alondo na États-Unis. A dü John na Albanie ti mbongo, nga na peko ti so lo gue na États-Unis, lo ga Témoin ti Jéhovah. Na ngu 1950 lo gue na Grèce ti tara ti wara visa ti gue na Albanie, so na ngoi ni kâ a yeke mbeni kodoro so a yeke ngangu ti lï dä na so a yeke na gbe ti ngangu komandema ahon ti aCommuniste. Atâa so John abâ sewa ti lo pëpe ngbele ye na ngu 1936, a mû lege na lo pëpe ti lï na Albanie. Kota wâ ti lo teti kusala ti Jéhovah nga kota ndoye ti lo teti aita andu bê ti mbi mingi. E mû tele na lango 3 ti avril ngu 1953. Na pekoni e gue na yâ fini da ti e na New Jersey, U.S.A.

Ti mû aye so atia e na ngoi so e yeke fa tënë na ngoi kue, mbi na John e dë mbeni kete buze na yanga ti ngu ti New Jersey, e tö kawa teti azo ti gbungo susu. E sala kusala gi na angoi ti juin ti si na août, a to nda ni na kota ndapelele ti si na ngbonga 9 ti ndapelele. Na batango si aye mingi aduti na yâ fini ti e pëpe nga si aye so e zia na kozo ndo aluti na ndo akusala ti yingo, e lingbi lani ti mû ngoi ti e mingi na yâ kusala ti fango tënë. Teti angu mingi, a hunda na e ti gue na agbata nde nde so a hunda ti wara awafango tënë dä mingi. Na ando so, na ngangu ti Jéhovah, e mû maboko na azo so asala nzala ti tënë ni, e leke gere ti akongregation, na e mû maboko na yâ lekengo aDa ti Royaume.

Mungo Maboko na Aita ti E so Ye Atia Ala

Ye oko, a ninga pëpe mbeni pendere lege azi na e. Aita so amû li ni aye ti kiri ti wara asango ti afon e Chrétien so ayeke na akodoro ti Balkans so a kanga lege na akusala ti e dä. Teti angu mingi a kangbi aTémoin ti Jéhovah ti akodoro so na songo ti aita na ndo sese kue, na tongaso ala wara kobe ti yingo gi kete wala pëpe, na ala luti na gbele ngangu kangango lege. A yeke bembe lakue mingi ti ala, na mingi ni ayeke na da ti kanga wala na akando ti kusala ti sana. A lingbi ala wara hio ambeti ti manda na Bible, fango lege, nga wango. Na tapande, mbeni mbeti so asala na mayele alondo na Albanie atene tongaso: “I sambela Seigneur teti e. A yeke gue da na da ti gbu ambeti ti e. Ala zi lege na e pëpe ti manda ye. A bi na kanga azo ota.”

Tongaso, na novembre ti ngu 1960 e to nda ti mbeni tambela ti nze omene ti gue na ambeni kodoro so. A yeke polele so a lingbi e wara “ngangu so ahon ti senge ni,” kpengba-be so alondo na Nzapa, mbito pëpe, na ndara ti sala kusala ti e so. (2 aCorinthien 4:7, NW) Kozo kodoro so e gue dä ayeke Albanie. E vo mbeni kutukutu na Paris na e to nda ti tambela ti e. Na peko ti so e si na Rome, gi John oko si awara visa ti gue na Albanie. A lingbi mbi gue na Athènes, Grèce, ti ku lo kâ.

John alï na Albanie na nda ti février ngu 1961 na lo ngbâ dä juska na nda ti mars. Na Tirana lo tingbi tele na aita 30. Tele ti ala anzere mingi ti wara ambeti nga maboko so ala toto ni mingi! Ala wara pëpe vizite ti mbeni ita ti kodoro-wande a sala angu 24.

Bê ti John adö na bango be-biani nga na kpengba bê ti aita so. Lo mä so mingi ti ala aglisa akua ti nginza ti ala na a kanga ala teti so ala ye pëpe ti yôro tele ti ala na yâ akusala ti kodoro so ayeke na gbe ti aCommuniste. Mbilimbili bê ti lo adö tongana aita use so ayeke na yâ ti angu 80 ti ala amû na lo pata 70 000 F CFA tongana mbeni matabisi teti kusala ti fango tënë. Ala zia ni nde teti angu mingi na lege ti kete nginza ti pension ti ala.

Tanga ti lango ti John na Albanie ayeke lango 30 ti mars ngu 1961, lango ti Mémorial ti kuâ ti Jésus. John amû diskur ti Mémorial ni na azo 37 so aga. Na nda ti diskur ni, na loro aita ni asigigi na John na peko ti da ni na ala gue na lo na ndo ti lutingo ti amangboko ti Durrës, ndo so lo mû mbeni mangboko ti kango ye ti Turquie so ayeke gue na Pirée, Grèce.

Tele ti mbi anzere ti kiri ti wara lo na nzoni tele. Fadeso e lingbi ti gue na tanga ti tambela ti e so akpale alingbi ti duti dä. Tambela ti e ague na e na ambeni kodoro ota ti Balkans so a kanga lege na akusala ti e dä, mbeni tambela so alingbi ti ga na e akpale, teti so e yeke na ambeti ti manda na Bible, amasini ti pikango na mbeti, nga na ambeni gbakuru nde. E wara matabisi so ayeke nde ti tingbi na ambeni ita-koli na ita-wali so ayeke biani be-ta-zo na so ayeke ndulu ti glisa akua ti ala, liberté ti ala, na même fini ti ala teti Jéhovah. Wâ na tâ ndoye ti ala amû ngangu na e. Bê ti e adö nga ti bâ so Jéhovah amû “ngangu so ahon ti senge ni.”

Na peko ti so e hunzi tambela ti e nzoni, e kiri na États-Unis. Na yâ angu so aga na pekoni, e ngbâ ti mû alege nde nde ti tara ti tokua ambeti na Albanie na ti wara atondo ti akusala ti aita ti e.

E Tambela Mingi, E Wara nga Akpale

Angu mingi ahon, na kuâ ti John na ngu 1981, tongana lo yeke na ngu 76, azia mbi oko. Evangelia, molenge ti ita ti mbi, na koli ti lo, George Orphanidis, ayeda na nzobe ti mû mbi na da ti ala, na ala mû maboko na mbi na lege ti bibe na ti mitele so ayeke ti ngele mingi. Ala mveni abâ mungo maboko ti Jéhovah na ngoi so ala yeke sala lani kusala na gbe ti kangango lege na Soudan.c

Na nda ni, a lingbi a tara mbeni ti wara sango ti aita ti e na Albanie. Teti so asongo ti koli ti mbi alango na kodoro so, a hunda na mbi wala mbi yeke duti ndulu ti gue na kodoro so. Biani mbi yeke gue!

Na peko ti anze mingi ti salango ngangu ti wara visa, na mai ngu 1986, da-lembe ti Albanie so ayeke na Athènes amû na mbi mbeni visa. Akota zo ti kusala ti da-lembe ni agboto mê ti mbi ngangu so tongana mbeni ye atambela nzoni pëpe teti mbi, a lingbi mbi ku pëpe ti tene ambeni da-lembe nde so ayeke na akodoro-wande aga amû maboko na mbi. Tongana mbi ga ndulu na mbeni zo so abâ lege ti voyage ni ti vo a-billet ti gue na Albanie, bê ti lo adö. Na ziango si mbito akanga lege na mbi pëpe, mbi ko fade fade na yâ oko lapara so ayeke hon yenga oko oko, so alondo na Athènes ti gue na Tirana. Gi ambakoro ota ti Albanie si ayeke na yâ lapara ni; ala gue fade na Grèce ti kaï kobela ti ala.

Gi na ngoi so lapara ni azu na sese, a lï na mbi na yâ mbeni kubu so yâ ni ayeke senge na so ayeke ti douane. Aita ti koli ti mbi ti koli na ti wali, atâa so ala yeke pëpe aTémoin ti Jéhovah, ayeke lani ndulu ti mû maboko na mbi ti wara ambeni ita ti ndo ni. Na lege ti ndia, a lingbi ala fa singo ti mbi na mokonzi ti gba-vaka ni. Na ye so asala si lapolisi abembe mbi mingi. Tongaso, asongo ti mbi ahunda na mbi ti ngbâ na da ti ala na ngoi so ala yeke gi aita use so alango na Tirana na ti ga na ala na mbage ti mbi.

Na ngoi ni kâ, a hinga aita gumbaya na yâ Albanie kue. Angu ti kangango lege, ti salango ngangu, na ti ngangu bembengo ndo asala si ala duti na donzi mingi. Ala yeke na akota kamba na ndole ti ala. Na peko ti so mbi sala si aita use ni azia bê ti ala kue na mbi, kozo ye so ala hunda ayeke: “Anuméro ti Tour ti Ba Ndo ni ayeke na ndo wa?” Teti angu mingi ala yeke gi na angbele buku use, ala yeke nga même na Bible pëpe.

Ala sala tënë aninga na ndo angangu ye so ngorogbia ni asala na ala. Ala fa tapande ti mbeni ita-koli so aleke na bê ti lo ti ngbâ nde na aye ti poroso na ngoi so vote aga ndulu. Teti so Letäa ni abâ tambelango ti aye kue, ye so aye ti tene so sewa ti lo ayeke wara kobe pëpe. A yeke bi na kanga amolenge ti lo so asala mariage awe nga na asewa ti lo, atâa so ala kangbi pëpe atënë ti mabe ti lege ti vorongo ti lo. A tene so, teti mbito asala ala, azo ti sewa ti ita ni afâ lo na bï ti vote ni, na ala bi lo na yâ mbeni dungu, nga na pekoni ala tene so mbito asala lo mingi na tongaso lo fâ tele ti lo mveni.

Nzinga ti afon e Chrétien so amû vundu na bê mingi. Me, tongana mbi tara ti mû na ala oko oko pata 14 000 CFA, ala ke, ala tene, “E ye gi kobe ti yingo.” Aita so aduti teti angu mingi na gbe ti mbeni ngangu komandema so awara lege ti ga na azo ti kodoro ni ti bi bê so Nzapa ayeke pëpe. Me mabe ti ala nga lekengo ye na bê ti ala ayeke ngangu tongana ti aTémoin so ayeke na ambeni ndo nde. Ngangu ti Jéhovah ti mû “ngangu so ahon ti senge ni,” même na gbe ti aye ti ngangu mingi ahon, asala biani ye na ndo ti mbi na ngoi so mbi zia Albanie yenga use na pekoni.

Mbi wara nga lege ti gue na Albanie na ngu 1989 nga na ngu 1991. Na ngoi so liberté ti salango tënë na ti lege ti vorongo ato nda ti ga polele yeke yeke na yâ kodoro so, wungo ti awakua ti Jéhovah ague na li ni hio. Kete wungo ti aChrétien so amû tele ti ala kue na Nzapa na ngu 1986 ague na li ni fadeso ti si na azo ahon 2 200 so afa tënë na wâ. Melpo, ngambe ti koli ti mbi ti wali ayeke na popo ti ala. Tâ tënë, deba nzoni ti Jéhovah ayeke lani biani na ndo abe-ta-zo so!

Na Ngangu ti Jéhovah, Fini ti Mbi Alingbi Kue

Tongana mbi bi lê na peko, mbi hinga biani so kusala ti e, ti mbi na ti John, ayeke senge pëpe. E sala kusala na ngangu ti pendere ti e na lege so ayeke nzoni ahon. Kusala ti e ti ngoi kue ayeke ti ngele mingi ahon tanga ti kusala kue so e lingbi ti sala. Mbi yeke na ngia na bango afon mbi mingi so mbi ndoye ala, so e mû maboko na ala ti manda tâ tënë ti Bible. Teti mbi ga mbakoro fadeso, mbi lingbi na bê kue ti wa apendere ti ‘dabe ala na Kota Wasalango ala na lâ ti pendere ti ala.’​—Zo-ti-fa-tene 12:1, NW (12:3, Bible ti Sango).

Atâa so mbi yeke na ngu 81, mbi ngbâ lakue ti sala kusala tongana mbeni wafango nzo tënë ti ngoi kue. Mbi londo na kota ndapelele na mbi fa tënë na azo na ando ti kungo abus, ando so akutukutu aluti dä, na lege, na yâ ti a-magasin, wala na yâ ti a-parc. Akpale ti mbakoro asala si fini ti mbi ayeke ngangu fadeso, me aita ti mbi ti yingo ti koli na ti wali so ayeke na ndoye, kota sewa ti mbi ti yingo, nga na sewa ti molenge ti ita ti mbi, amû tâ maboko. Ahon kue, mbi manda so “ngangu so ahon ti senge ni [ayeke] ti Nzapa me ti e mveni pëpe.”​—2 aCorinthien 4:7, NW.

[Akete Tene na Gbe Ni]

[Foto na lembeti 25]

Na nduzu: John (kâ na gati), mbi (na bê ni), na ita ti mbi Emmanuel na gati ti mbi nga na mama ti e na gati ti lo, nga na ambeni ita ti Béthel, na Athènes, ngu 1950

[Foto na lembeti 25]

Na gati: Mbi na John na ndo ti kango ye ti e na yanga ti ngu ti New Jersey, ngu 1956

[Foto na lembeti 26]

Kota Bungbi ti District na Tirana, Albanie, ngu 1995

[Foto na lembeti 26]

Da ti Béthel na Tirana, Albanie, so a hunzi ni na ngu 1996

[Foto na lembeti 26]

Na nduzu: article ti “Tour ti Ba Ndo” ti ngu 1940 so a kiri pekoni na hondengo ni na yanga ti Albanie

[Foto na lembeti 26]

Na molenge ti ita ti mbi, Evangelia Orfanidis (na koti) nga na koli ti lo, George