“Leke bê ti mo”

AWANGURU so ayeke na yâ akodoro ti Grèce na ti Rome ti giriri ayeke gi lani ti sala ye alingbi na atënë so: Citius, altius, fortius, so aye ti tene: ‘na loro, na nduzu, na ngangu ahon’! Teti asiècle mingi, na yâ agbata ti Olympie, ti Delphes, na ti Nemea na ndo sese ti Corinthe, akota mandako ti awanguru ayeke tambela na gbe ti “deba nzoni” ti anzapa nga na gbele azo saki mingi so ayeke bâ ni. A yeke ala so aleke tele ti ala ngangu teti angu mingi si ayeke wara kpengba matabisi ti mû mbage na angia ti awanguru so. Ala so asö benda ayeke ga na gloire na ndo ala mveni nga na ndo gbata ti ala.

A yeke ye ti dongo bê pëpe so, na yâ ngobo ti salango ye tongaso, aChrétien so asû Mbeti ti Nzapa na yanga ti Grec ahaka mandako ti loro ti aChrétien na lege ti yingo, na amandako ti awanguru. Ti sigigi na ambeni nene tënë ti fango ye, abazengele Pierre na Paul asala kusala na kode na atapande so aluti na ndo angia ti awanguru so. Na ngoi ti e, ngangu mandako ti loro ti aChrétien angbâ ti gue. A yeke lani ti aChrétien ti kozo siècle ti luti na gbele bungbi ti aye ti aJuif; e kue laso a lingbi e “tiri” na mbeni bungbi ti aye ti sese so ayeke ndulu ti wara futingo (2 Timothée 2:5, NW; 3:1-5). Ambeni zo alingbi peut-être ti bâ so “mandako ti mabe” so ala yeke dä ayeke hunzi pëpe na ayeke nze ala mingi (1 Timothée 6:12, The New English Bible). Tongana e bâ ambeni tapande ti aye ti awanguru so a haka ni na mandako ti loro ti aChrétien so a fa na yâ Bible, fade e yeke wara ye ti nzoni dä mingi.

Mbeni kota zo ti lekengo awanguru

Songo benda ti mbeni wanguru aluti mingi na ndo zo so ayeke leke lo. Na ndo angia ti awanguru so a yeke sala giriri, mbeni buku (Archaeologia Graeca) atene: “A hunda na awanguru ni ti deba yanga ti ala so ala leke tele ti ala kozoni awe teti anze bale-oko.” A hunda na aChrétien nga ti leke tele ti ala ngangu. Paul amû wango so na Timothée, mbeni Chrétien so ayeke ancien: “Leke bê ti mo ti bata tënë ti Nzapa”. (1 Timothée 4:7). Zo wa ayeke leke mbeni “wanguru” Chrétien? A yeke gi Jéhovah Nzapa lo mveni! Bazengele Pierre asû na mbeti: “Fade Lo [Nzapa ti grâce] mveni asala si i lingbi kue [“lo mveni ayeke hunzi ti leke i”, NW], i kpengba, na i wara ngangu.”​—1 Pierre 5:10.

Tënë ‘sala si i lingbi kue’ wala ‘hunzi ti leke i’ alondo na mbeni tënë ti Grec so, na lege ti mbeni kota bakari (Theological Lexicon of the New Testament), aye mbilimbili ti tene ‘ti sala si mbeni ye [wala mbeni zo] alingbi na ye so a leke lo ndali ni, ti leke ni na ti sala si alingbi na kusala so a leke lo ndali ni.” Legeoko nga, kota bakari ti Liddell na Scott atene so a lingbi ti fa peko ti tënë ni tongaso: ‘ti leke, wala ti mû aye so alingbi nzoni’. Na yâ alege wa Jéhovah ‘ayeke leke, wala ayeke mû ye so alingbi nzoni na e’ teti mandako ti aChrétien so a hunda ngangu mingi? Ti tene e gbu nda ti hakango ye ni, zia e bâ ambeni kode so azo ti lekengo awanguru ayeke sala na kusala.

Buku The Olympic Games in Ancient Greece atene: “Ala so abi bê ti leke mbeni pendere ayeke sala lani kusala na aye use mbilimbili: oko ye ni ayeke ti wa wanguru ni ti mû ngangu ti lo kue ti sala ye kue so lo lingbi ti sala, na use ni ayeke ti maï kode ti lo.”

Legeoko nga, Jéhovah awa e na akpengba e ti mû ngangu ti e ti sala ye kue so e lingbi ti sala, nga ti maï akode ti e na yâ kusala ti lo. Nzapa ti e ayeke mû ngangu na e na lege ti Bible, ti bungbi ti lo na sese, nga na ti aita ti e so ayeke aChrétien biazo. Ngoi na ngoi, lo yeke leke e na lege ti sengo ndo (aHébreu 12:6). Na ambeni ngoi nde, lo lingbi peut-être ti zia si atara na akpale nde nde asi na e si e lingbi lë bê so azia pëpe (Jacques 1:2-4). Nga lo yeke mû ngangu so e yeke na bezoin ni. Prophète Esaïe atene: “Azo so aku L’Eternel, fade ala kiri ala wara ngangu; fade ala ma na nduzu na kpangbi tongana angualo; fade ala kpe, me ala nze pëpe; fade ala tambela, me ngangu ti ala awe pëpe.”​—Esaïe 40:31.

Kozoni kue, Nzapa ayeke mû na e yingo vulu ti lo mingi, na ye so ayeke kpengba e ti ngbâ lakue ti sala na lo na mbeni lege so lo yeda na ni (Luc 11:13). Na yâ aye mingi, awakua ti Nzapa aluti na gbele angangu tara ti mabe so aninga. Mingi ti ala so agbu ngangu na gbele atara so ayeke asenge koli na wali tongana e. Me ziango bê ti ala kue na Nzapa amû lege na ala ti gbu ngangu. Teti biani, “kota ngangu alondo na Nzapa, a londo na e pëpe.”​—2 aCorinthien 4:7.

Mbeni zo ti lekengo awanguru so abi bê na ala

Mbeni wagingo nda ti ye atene so mbeni oko kusala ti azo ti lekengo awanguru ti giriri ayeke “ti gi ti bâ teti wanguru ni nga na ye so lo yeke sala, mara ti afango lege wa a lingbi a mû ni, nga lege oke.” Tongana Nzapa ayeke leke e, lo yeke bi bê na aye so asi na zo oko oko, angangu ti zo ni, lege so a leke na lo, nga na akatikati ti lo. Fani mingi na ngoi so Jéhovah ayeke leke e, e yeke toto na lo tongana ti so Job asala: “Mo dabe Mo, Mo leke mbi legeoko tongana zo aleke ndô”. (Job 10:9). Tongana nyen zo ti lekengo e so ayeke bi bê na e akiri tënë? David asû tënë so na ndo Jéhovah: “Lo hinga tele ti e, Lo dabe Lo na lege so e yeke pupu-sese.”​—Psaume 103:14.

Peut-être mo yeke na mbeni ngangu kpale ti seni so azia akatikati na ye so mo lingbi ti sala na yâ kusala ti fango tënë, wala kpale ti mo ayeke ti bâ tele ti mo so mo lingbi pëpe. Mo yeke tiri peut-être ti hon ndo ti mbeni sioni salango ye, wala mo bâ so mo lingbi pëpe ti luti na gbele ngangu so azo ti tele ti mo, ti place ti kua ti mo wala ti ekole ti mo ayeke sala na ndo mo. Atâa akpale ti mo ayeke so wa, girisa lâ oko pëpe so Jéhovah ahinga akpale ti mo nzoni ahon zo kue, na même ahon mo mveni! Teti so lo yeke mbeni walekengo wanguru so ayeke bi bê na ndo zo so lo yeke leke, Jéhovah ayeke lakue dä ti mû maboko na mo tongana mo ga ndulu na lo.​—Jacques 4:8.

Azo ti giriri so ayeke leke awanguru “alingbi ti zia kangbi na popo ti ye so anze zo wala so a sala si lo woko, me so gunda ni ayeke pëpe alege so lo yeke tara na tele ti lo, me ambeni ye nde tongana akpale ti bibe, tele ti lo so anzere pëpe, suingo bê na ambeni. . . . Ngangu ti kusala so azo ti lekengo awanguru ayeke na ni akono biani mingi, a sala si ala yeke gi ti hinga même ye so awanguru ni oko oko ayeke sala na yâ fini ti ala, na ala yeke ndulu ti sala ye tongana mbeni ye alingbi na lê ti ala pëpe.”

Ngoi na ngoi, mo bâ so mo nze wala mo woko ngbanga ti angangu na atara so sese ayeke sala na so aye ti hunzi pëpe? Teti so a yeke lo si ayeke leke mo, Jéhovah ayeke bi bê mingi na ndo mo (1 Pierre 5:7). Lo yeke ndulu ti bâ na yâ mo fä kue ti wokongo wala so afa so mo nze na lege ti yingo. Atâa so Jéhovah ayeke gi pëpe ti doro droit ti e ti soro ye so e ye, bingo bê ti lo na ndo nzoni duti ti e ti lakue lakue apusu lo ti mû ye kue so alingbi, ti mû maboko na e nga ti se e tongana bezoin ni ayeke dä (Esaïe 30:1). Lo yeke sala ni tongana nyen? Lo sala ni na lege ti Bible nga na ambeti so aluti na ndo ni, a-ancien na yâ kongregation, nga na sewa ti aita ti e ti ndoye.

“Kanga nzara nde nde ti tele”

Biani, ti mbeni wanguru, ti sö benda ahunda pëpe gi ti tene lo duti na mbeni nzoni zo ti lekengo lo. Ye ni mingi aluti na ndo wanguru ni mveni nga na mungo tele ti lo kue na ngangu kode so a yeke leke na lo. Kode so a hunda na lo teti tengo kobe na hungo tele ti lo ayeke tâ ngangu, ngbanga ti so fango lege so lo wara ahunda na lo ti zia samba na wali na ti soro yâ ti akobe so lo yeke te. Horace, mbeni wandara ti siècle oko K.N.E., atene so awanguru ni “ayeke ndu wali na samba pëpe” si ala wara lege ti “si na ye so agbu bê ti ala ngangu.” Nga F. C. Cook, mbeni wagingo nda ti ye na ndo Bible, atene so a hunda na awanguru ni ti “gbanzi tele ti ala na ambeni ye [na] ti ke ti te ambeni kobe . . . teti anze bale-oko.”

Paul asala kusala na tapande so tongana lo sû mbeti na aChrétien ti Corinthe, mbeni gbata so azo ni ahinga nzoni mingi angia ti awanguru so ayeke tambela ndulu na ni; lo tene: “Azo kue so abangbi [‘aleke tele ti ala ndali ti mbeni mandako’, Buku ti Nzapa, Fini Mbuki], ala kanga nzara nde nde ti tele ti ala”. (1 aCorinthien 9:25). Atâ Chrétien ayeke kpe asalango ye so andu tombango peko ti mosoro, ye ti pitan, na sioye ti sese (aEphésien 5:3-5; 1 Jean 2:15-17). Asalango ye so abele Nzapa na so ague nde na Bible ayeke nga aye so a lingbi a lungula ni kue na a zia na place ni alengo ti Christ.​—aColossien 3:9, 10, 12.

Tongana nyen ti sala tongaso? Kozoni kue, bâ kiringo tënë so Paul amû na lege ti mbeni ngangu tapande: “Mbi pika tele ti mbi, na mbi sala si a ga ngbâa ti mbi; wala peut-être tongana mbi fa tënë na ambeni zo awe, fade A ke mbi mveni.”​—1 aCorinthien 9:27.

Tënë so Paul amû ge ayeke tâ ngangu tënë biani! Lo wa zo pëpe ti sala pasi na tele ti lo mveni. Nde na so, lo yeda so bira ayeke tambela nga na yâ tele ti lo mveni. Ngoi na ngoi, aye so lo ye ti sala pëpe lo yeke sala ni, na aye so lo ye ti sala lo yeke sala ni pëpe. Me lo tiri ti zia lâ oko pëpe si awokongo ti lo ahon ndo ti lo. Lo yeke ‘pika tele ti lo’ lani, na salango ngangu kue ti hon ndo ti anzara na asalango ye ti lo ti mitele.​—aRomain 7:21-25.

A yeke ti aChrétien kue ti sala tongaso nga. Paul asala tënë ti agbiango ye so asi na yâ fini ti ambeni zo ti Corinthe so giriri abi tele ti ala ti sala pitan, ti voro ayanda, ti bungbi koli na koli wala wali na wali, ti sala nzi, na ti sala ambeni ye ti sioni nde nga. Ye nyen amû lege lani na ala ti gbian? A yeke ngangu ti Tënë ti Nzapa na ti yingo vulu so ala zia na tele ti nzara ti ala ti ngbâ lakue ti sala ye alingbi na ni. Paul atene: “Me A sukula i awe, Nzapa abata i nde teti Lo mveni, A diko i azo ti mbilimbili na lege ti iri ti Seigneur Jésus Christ, na A diko i azo ti mbilimbili na lege ti Yingo ti Nzapa ti e.” (1 aCorinthien 6:9-11). Legeoko nga, Pierre asû mbeti na ala so azia mara ti asioni salango ye tongaso. Teti ala yeke aChrétien, ala kue agbian aye biani na yâ fini ti ala.​—1 Pierre 4:3, 4.

Ala leke angangu ti ala nzoni

Paul afa na lege ti tapande tongana nyen si lo yeke zia lê ti lo gi na ndo aye ti yingo so lo yeke tomba pekoni tongana lo tene: “Mbi pika boxe na lege ni, mbi pika pupu senge pëpe.” (1 aCorinthien 9:26). Tongana nyen mbeni zo ti pikango boxe wala gobo ayeke kpo gobo ti lo? Mbeni buku (The Life of the Greeks and Romans) akiri tënë: “A hunda gi pëpe ti kpo gobo ni tâ ngangu biani, me a hunda nga ti gi ti bâ nzoni ando ti wokongo ti zo so mo yeke tiri na lo. Mbeni ye ni ayeke nga ambeni lege ti kpongo gobo so zo ni amanda na angoi so a yeke leke lo, nga ti sala ye hio ti handa lê ti zo so lo yeke tiri na lo.”

Mbeni oko ti aye so e yeke tiri na ni ayeke mitele ti e so ayeke mbilimbili-kue pëpe. E hinga awe ‘ando so e woko dä’? E yeke ndulu ti bâ e mveni tongana ti so ambeni zo nde ayeke bâ e, na mbilimbili tongana ti so Satan alingbi ti bâ e? Ye so ahunda ti bâ tele ti e mveni nzoni nga ti duti ndulu ti gbian aye. A yeke ngangu pëpe na zo ti tene lo handa tele ti lo mveni (Jacques 1:22). A yeke biani ngangu pëpe ti sala mbeni ye so akpa lege ti ndara pëpe, na ti tene so a yeke na lege ni ti sala tongaso! (1 Samuel 15:13-15, 20, 21). A yeke tongana ‘pikango pupu senge’.

Na yâ angoi ti nda ni so, a lingbi ala so aye ti nzere na Jéhovah na ti wara fini ti lakue lakue aku kete pëpe na yâ sorongo na popo ti nzoni na sioni, na popo ti bungbi ti Nzapa na sioni sese so. A lingbi ala yengi pëpe, ala kpe ti duti na ‘bê use, na kirikiri na yâ lege ti ala’. (Jacques 1:8). A lingbi ala buba ngangu ti ala pëpe ti tomba peko ti aye so lengo ti pekoni ayeke dä pëpe. Tongana mbeni zo amû lege so na ziango bê ti lo kue ti si na nda ni, fade lo yeke wara ngia na ‘azo kue alingbi ti bâ guengo na li ni ti lo.’​—1 Timothée 4:15.

Biani, mandako ti loro ti aChrétien angbâ ti gue. Jéhovah, Kota Zo ti Lekengo e, na lege ti ndoye ti lo ayeke mû fango lege nga na maboko so alingbi, ti tene e gbu ngangu si na nda ni e sö benda (Esaïe 48:17). Legeoko na awanguru ti giriri, a lingbi e se tele ti e mveni, e kanga nzara ti tele ti e, na e zia lê ti e kue gi na ndo ye so e ye ti si dä na yâ bira ti e ti mabe. Fade e yeke wara aye ti nzoni mingi na peko ti angangu ti e so e leke ni nzoni.​—aHébreu 11:6.

[Encadré na lembeti 31]

‘Sa mafuta na ndo lo’

Mbeni zo so ayeke sala nga mbage ti kusala ti lekengo awanguru na kodoro ti Grèce ti giriri ayeke zo ti sango mafuta na tele. Kusala ti lo ayeke ti sa mafuta na tele ti akoli so ayeke gue ti gboto yâ ti tele ti ala. Mbeni buku (The Olympic Games in Ancient Greece) afa so azo ti lekengo awanguru ni “abâ so ti pete na mafuta yâ ti anyama ti tele ti awanguru ni kozoni si ala gue ti tene a leke ala ayeke sala nzoni mingi, na ala bâ nga so ti sala ni nzoni nga yeke yeke ayeke mû maboko ti zi yâ ti tele ti mbeni wanguru nga ti kiri ngangu na lo na pekoni so a leke lo aninga.”

Legeoko tongana ti so salango mafuta alingbi ti dë yâ ti tele ti zo ni nga ti sala si lo kiri lo duti nzoni, salango kusala na Mbeti ti Nzapa na ndo mbeni “wanguru” Chrétien so anze alingbi ti leke lo nzoni, ti dë bê ti lo, na ti sala si lo wara nzoni seni. Tongaso, na gbele fango lege so a londo na Jéhovah, a wa a-ancien ti kongregation ti sambela na ndo mara ti zo tongaso, so akpa ‘sango mafuta na ndo lo na iri ti Jéhovah’, mbeni kota ye so amû lege na zo ti kiri ti ga nzoni na lege ti yingo.​—Jacques 5:13-15; Psaume 141:5.

[Foto na lembeti 31]

Na peko ti mbeni sandaga, awanguru adeba yanga ti ala so ala leke tele ti ala kozoni awe teti anze bale-oko

[Lingu ti foto]

Musée ti Louvre na Paris

[Lingu ti foto na lembeti 29]

Copyright British Museum