Mbaï ti fini

Kota matabisi ti mû mbage na maïngo ti aye na peko ti bira

TËNË TI FILIP S. HOFFMANN

Use Bira so Amû Sese Kue alondo ti hunzi na mai, ngu 1945. Na décembre ti ngu so, Nathan H. Knorr, so abâ lani lege ti kusala ti fango tënë ti aTémoin ti Jéhovah na ndo sese mobimba, nga na Milton G. Henschel, so ayeke na ngu 25, aga na Danemark. Ndali ti vizite so e yeke ku lani kungo na kota nzara ni, e loué mbeni kota da. Ti e, amaseka, diskur ti Ita Henschel ayeke lani pendere mingi, teti so ngu ti lo ayeke oko na ti e. Li ti tënë so lo soro teti diskur ti lo ayeke: “Mo dabe mo na Lo so acréé Mo, na lâ ti pendere ti mo”.​—Zo-ti-fa-tene 12:3.

NA NGOI ti vizite so, e mä so a yeke leke ambeni pendere ye ti pusu na li ni kusala ti fango tënë na ndo sese kue, na so e lingbi peut-être ti mû mbage ti e dä (Matthieu 24:14). Na tapande, na Amerika, a zi lani awe mbeni fini ekole ti fango ye na amaseka-koli na amaseka-wali teti kusala ti missionnaire. Ita Knorr atene na e mingi so tongana a tisa e ti gue kâ, a yeke “futa na e gi lege ti guengo ni” na so e yeke hinga pëpe ndo so a yeke tokua e dä. Me, atâa so kue, ambeni na popo ti e amû iri ti ala.

Kozoni si mbi fa aye so asi na mbi na peko ti Use Bira so Amû Sese Kue, zia mbi kiri na ngoi so a dü na mbi na ngu 1919. Ambeni ye so asi kozoni nga na ngoi ti bira ni asala lani ye mingi na ndo fini ti mbi.

A bâ lo na sioni lê me lo fa tâ tënë ti Bible

Giriri tongana Mama ayeke na ngo ti mbi, kozo molenge ti lo ni, lo sambela ti tene tongana a duti koli, lo ye si molenge ni aga missionnaire. Yaya ti lo ti koli ayeke lani mbeni Wamandango Bible, tongana ti so a hiri lani na aTémoin ti Jéhovah, me tanga ti azo ti sewa ti lo abâ lo na sioni lê. E lango lani ndulu na Copenhague, na tongana aWamandango Bible asala akota bungbi ti ala ti ngu oko oko na ndo so, Mama ayeke hiri ka Koya Thomas ti ga ti ngbâ na ndo ti e teti so lo lango ayo mingi. Ti si na ngu 1930, kota hingango ye so lo yeke na ni na ndo Bible nga fango ye ti lo na lege ni apusu Mama ti ga mbeni Wamandango Bible.

Mama aye lani tënë ti Bible mingi. Na salango ye alingbi na komandema so ayeke na Deutéronome 6:7, lo fa ye na mbi nga na ngambe ti mbi ti wali ‘tongana lo yeke duti na da ti lo, tongana lo yeke tambela na lege, tongana lo gue ti lango, wala tongana lo londo.’ A si na mbeni ngoi, mbi to nda ti fa tënë da na da. Mbi ye lani mingi ti sala lisoro na ndo ti atënë so église ayeke fa, atënë tongana âme so alingbi ti kui pëpe nga na enfer ti wâ. Mbi lingbi nga lani ti fa nzoni, na lege ti Bible, so afango ye so ayeke na lege ni oko pëpe.​—Psaume 146:3, 4; Zo-ti-fa-tene 9:5, 10; Ezéchiel 18:4.

Sewa ti e aduti oko

Na peko ti kota bungbi so a sala na Copenhague na ngu 1937, a bâ so bezoin ayeke dä ti mû maboko na ndo so a yeke bata ambeti ti filiale ti aTémoin ti Jéhovah dä na Danemark. Mbi londo ti hunzi ti manda akode ti dengo buze na ekole na mbi yeke na kungba na ndogo ti mbi pëpe, tongaso mbi yeda ti mû maboko kâ. Tongana kusala ni ahunzi awe, a hunda mbi ti mû maboko na filiale. Kete na pekoni, mbi gue mbi lango na filiale ti Copenhague, atâa so mbi de ti wara batême lani pëpe. Dutingo lâ oko oko ndulu na aChrétien biazo amû lani maboko na mbi ti maï na lege ti yingo. Na ngu ti peko, na 1 janvier 1938, mbi wara batême tongana fä ti mungo tele ti mbi na Jéhovah Nzapa.

Na septembre 1939, Use Bira so Amû Sese Kue asungba. Na pekoni, na 9 avril 1940, aturugu ti Zamani amû Danemark na ngangu. Me teti so a zia liberté mingi na aDanois, lege azi na e ti ngbâ lakue ti sala kusala ti e ti fango tënë.

Na ngoi ni so, mbeni pendere ye asi na e. Babâ aga mbeni Témoin be-ta-zo so ayeke fa tënë mingi. Ye so asala si sewa ti e kue aduti na ngia. Tongaso, tongana a tisa mbi na ambeni aita ti mbi aDanois osio ti gue na klase miombe ni ti Ekole ti Guiléad, sewa ti mbi kue apusu mbi ti gue. Ekole ni akomanse na septembre 1946 na a ninga anze oku. E sala ni na yâ ti mbeni pendere ndo gi na tele ti gbata ti South Lansing na kodoro ti New York.

Mandango ye na Guiléad nga na pekoni

Guiléad ayeke mbeni ndo so zo alingbi ti wara anzoni fini kamarade dä. Na mbeni lakui, tongana mbi na Harold King, so alondo na Angleterre, e yeke fono na tele ti ada ni, e sala lani lisoro na ndo kodoro so peut-être a lingbi ti tokua e dä tongana e hunzi mandango ye ti e ni. Harold atene: “Mbi pensé so mbi yeke kiri ande ti bâ vulu yanga ti sese ti Douvres so [na mbongo ti Angleterre].” Lo tene tâ tënë, teti na peko ti angu 17 lo kiri lo bâ ndo so na Angleterre. Me, na yâ ti angu 17 so, lo sala angu osio na ndambo lo oko na yâ da ti kanga na Chine.a

Na peko ti so e wara diplôme ti e awe, a tokua mbi na Texas, Amerika, ti sala kua kâ tongana surveillant so ague na ndo nde nde. Mbi yeke gue na yâ ti akongregation ti aTémoin ti Jéhovah ti mû maboko na ala na lege ti yingo. A yamba mbi lani nzoni mingi. Ti aita ti Texas, a yeke lani ye ti dongo bê ti wara mbeni maseka-koli so alondo na Poto na so asigigi na Ekole ti Guiléad fini fini. Me gi anze mbasambala na peko ti so mbi si na Texas, a hiri mbi na kota ndokua ti aTémoin ti Jéhovah na Brooklyn, New York. Kâ, Ita Knorr atokua mbi ti sala kua na yâ ti biröo ti manda tongana nyen akusala ayeke tambela na yâ ti abiröo ti Béthel ni kue. Na pekoni, tongana mbi kiri na Danemark, a lingbi mbi sala kusala na aye so mbi manda, ti bâ nzoni si a sala ye kue tongana ti so a sala na Brooklyn. Nda ni ayeke ti sala si akua kue so a yeke sala lani na yâ ti afiliale nde nde na ndo sese mobimba aduti oko, tongaso si a lë lengo nzoni ahon ti kozo. Na pekoni, Ita Knorr atokua mbi na Zamani.

Fango akode so na ambeni filiale

Na ngoi so mbi si lani na Wiesbaden, Zamani, na juillet 1949, mingi ti agbata ti Zamani angbâ na bubango ni. Azo so amû li ni na yâ kusala ti fango tënë ayeke lani akoli so a sala ândö ngangu na ala ngbele ye na ngoi so Hitler amû komandema na ngu 1933. Ambeni na popo ti ala asala lani angu miombe ti si na bale-oko wala ahon so na yâ ada ti kanga nga na akando ti sana! Mbi sala kua na tele ti awakua ti Jéhovah tongaso teti angu ota na ndambo. Tapande ti ala so ayeke nde adabe mbi na mbeni tënë so wasungo-mbaï ti Zamani, Gabriele Yonan, atene: “Tongana fade tapande ti aChrétien so aluti ngangu ayeke dä pëpe, ka peut-être, na peko ti kota fango zo na mbilimbili aJuif na gbe ti azo ti Hitler nga na kando ti sana so a leke ni na Auschwitz, e yeke hunda tele ti e wala azo alingbi ti bata biani fango ye ti Jésus.”

Kua ti mbi na Béthel ni ayeke lani oko na ti so mbi sala kozoni na Danemark: ti ga na fini kode ti kua so ayeke sala si tambelango ti aye na yâ ti afiliale kue aduti legeoko. Gi na ngoi so aita ti Zamani ahinga so aye so a hunda na ala ti leke ayeke kasango pëpe kua so ala sala kozo, me so a yeke ngoi ti tene afiliale nde nde asala kusala ndulu ndulu na kota ndokua ni, tele ti ala anzere na ala yeda na ni.

Na ngu 1952, mbi wara mbeni mbeti so alondo na biröo ti Ita Knorr, so na yâ ni a tokua mbi na filiale ti Berne, Suisse. A tokua mbi kâ ti sala kua tongana surveillant ti filiale, a komanse na 1 janvier 1953.

Afini ye so amû ngia na mbi na Suisse

Kete na peko ti so mbi si na Suisse, na ngoi ti mbeni assemblée, mbi tingbi na Esther, nga a ninga pëpe e to nda ti bâ tele ndali ti mariage. Na août 1954, Ita Knorr ahiri mbi na Brooklyn. Kâ lo fa na mbi tënë ti mbeni fini kua so ayeke pendere ti sala. Teti so wungo na konongo ti afiliale na ndo sese kue ayeke gue gi na li ni, a sigigi na mbeni fini ye. A kangbi yâ ti sese kue na aterritoire so a hiri ni azone, na mbeni surveillant ti zone ayeke sala kua na yâ ti azone oko oko so. A mû na mbi azone use ti sala kua dä: Poto nga na akodoro so ayeke na tele ti Ngu ti Méditerranée.

Ngoi kete na peko ti so mbi gue na Brooklyn, mbi kiri na Suisse na mbi leke tele ti mbi ti sala kua ti zone. Mbi na Esther e mû tele, na lo bungbi legeoko na mbi na yâ salango kusala na filiale ti Suisse. Kozo ndo so mbi gue dä ayeke na yâ ada ti amissionnaire nga na afiliale na Italie, Grèce, Chypre, akodoro ti Proche-Orient na ti Afrika ti Banga, so ayeke na yanga ti ngu-ingo, nga Espagne na Portugal. Wungo ti akodoro ni kue ayeke 13. Tongana mbi kiri mbi duti na Berne kete, mbi gue na tanga ti akodoro ti Poto kue nde na Union Soviétique. Na kozo ngu ti mariage ti e, teti anze omene, mbi hon na ambeni kodoro ti mû maboko na aita ti e aChrétien.

Aye achangé

Na ngu 1957, Esther abâ so lo yeke na ngo, na teti so a leke Béthel pëpe ndali ti azo so ayeke na amolenge, e bâ so a yeke nzoni e gue na Danemark. Kâ, Babâ ayamba e na da ti lo. Na ngoi so mbi yeke mû lani maboko na yâ kusala so asala na yâ fini Béthel, Esther ayeke bâ lege ti molenge ti e, Rakel, nga na ti babâ ti mbi. Mbi sala lani kusala tongana wafango ye na Ekole ti kusala ti Royaume teti asurveillant ti kongregation na mbi ngbâ nga ti sala kusala tongana surveillant ti zone.

Kua ti zone ni ahunda mbi ti sala avoyage so aninga mingi, na ye so asala si mbi ngbâ na tele ti molenge ti e mingi pëpe. Mbi ko lengo ni. Na tapande, mbeni lâ mbi gue na Paris ti leke gere ti mbeni kete ndo ti petengo ambeti na mbi ninga kâ. Na pekoni Esther na Rakel amû train ti ga ti bâ mbi. Tongaso ala si na Gare du Nord. Mbi na Léopold Jontès so asala kua na Béthel ni, e gue kâ ti ku ala. Tongana ala si awe, Rakel aluti na yanga-da ti train ni, lo bâ Léopold, na pekoni lo bâ mbi, lo kiri lo bâ Léopold, na pekoni lo gue lo gbu Léopold, me mbi pëpe, na kate ti lo!

Mbeni ye ti dongo bê nde so achangé asi na ngoi so, tongana mbi yeke na ngu 45, mbi zia kusala ti ngoi kue ti sala kua ti nginza ti mû maboko na sewa ti mbi. Na lege ti ye so mbi manda tongana wakua Témoin ti Jéhovah, mbi wara lege ti sala kua tongana wayinda ti mbeni ndokua so a tokua akungba na ambeni kodoro nde. Na peko ti so mbi sala kua na yâ oko ndokua so teti angu gumbaya tongaso nga so Rakel ahunzi ekole ti lo awe, e bâ so a yeke nzoni e sala ye alingbi na wango so a mû ti gue na ndo so a hunda awafango tënë ti Royaume dä mingi.

Tongana mbi yeke gi ti bâ lani alege so azi na mbi na Norvège, mbi hunda mbeni ndokua so abâ tënë ti ando ti kusala ti wara na mbi mbeni oko. Mbi wara nzoni kiringo tënë pëpe. A yeke lani ngangu na mbeni koli ti ngu 55 ti wara kua. Atâa so kue, mbi sû mbeti na filiale ti Oslo, nga na pekoni e loué mbeni da ndulu na gbata ti Drøbak, na bingo bê so mbi yeke wara ande mbeni kua kâ. Biani, mbi wara mbeni kua nga mbeni pendere kusala so andu Royaume na Norvège aga na peko.

Angoi so anzere lani na mbi mingi ayeke angoi so mingi ti aita ti kongregation ti e ague afa tënë na yâ territoire na mbage ti banga so ade a mû na mbeni kongregation pëpe. E loué akete da na mbeni kota ndo, na lâ oko oko e gue e bâ azo ti fango yaka so akangbi na ndo nde nde na yâ ti apendere hoto ni. E yeke lani na ngia mingi ti sala tënë ti Royaume ti Nzapa na anzoni zo so. E zia gbâ ti ambeti na ala, me a lingbi e ku ngu ti pekoni si e kiri e bâ ala. Ye oko, azo so agirisa e pëpe! Esther na Rakel angbâ ti dabe ti ala lakue na ngoi so tongana e kiri kâ, azo ni ayamba e mo bâ mo tene afami so a ninga mingi ala bâ tele pëpe. Na peko ti so e sala angu ota na Norvège, e kiri na Danemark.

Angia ti dutingo na sewa

A ninga pëpe Niels Højer, mbeni ngangu wakua ti ngoi kue, aga na peko ti Rakel. Na peko ti so ala sala mariage awe, Niels na Rakel asala kusala ti pionnier juska ala dü amolenge ti ala. Niels ayeke mbeni nzoni koli nga na nzoni babâ, lo yeke bi bê mingi na sewa ti lo. Mbeni lâ, na yanga ti ndapelele, lo yô molenge ti lo ti koli na ndo ti velo, na ala gue na yanga ti ngu ti bâ londongo ti lâ. Na pekoni, mbeni voizin ti ala ahunda na molenge ni ye so ala sala kâ. Lo kiri tene: “E sambela Jéhovah.”

Ngu kete na pekoni, mbi na Esther e bâ batême ti akozo tarä ti e use, Benjamin na Nadja. Niels nga kue ayeke lani dä. Mo ye ti bâ lo ga lo luti na gbele mbi. Lo bâ yâ ti lê ti mbi na lo tene: “Koli ayeke toto ka pëpe!” Me, hio na pekoni, e use kue e tï na maboko ti mba na e toto. A yeke ye ti ngia mingi ti wara mbeni kogara ti koli so mo na lo alingbi ti he ngia na ti toto nga!

Aye angbâ ti changé

Mbeni deba nzoni so e kiri e wara ayeke na ngoi so a hunda na mbi nga na Esther ti kiri ti sala kua na filiale ti Danemark. Me, na ngoi ni kâ, a yeke bâ lani lege ti leke mbeni kota filiale na Holbæk. Mbi wara matabisi ti bâ lege ti tambela ti kusala ni, so gi awakua so ayeda na bê ti ala mveni si asala ni, na so kue gi senge senge. Na hunzingo ti ngu 1982, atâa so dê aya ngangu, a ngbâ gi kete ti tene a hunzi da ni, na e kue e duti na ngia ti gue na yâ ada ni so akono na so ayeke pendere mingi ahon ti akozo ni!

A ninga pëpe mbi sala kua na yâ ti biröo, na mbi wara ngia dä mingi. Ti Esther, lo yeke bâ lani lege ti pikango singa. Me, tongana angoi ahon, a lingbi a-opéré lo ti changé mbeni ye na yâ gere ti lo. Ngu oko na ndambo na pekoni a kiri a-opéré lo, me ti so a yeke na yâ ti lo. Atâa so azo ti Béthel abi bê lani mingi na e, e bâ so a yeke duti ande nzoni teti azo kue tongana e sigigi na Béthel. Tongaso, e gue na kongregation so molenge ti e ti wali nga na afami ti e ayeke dä.

Laso seni ti Esther ayeke nzoni pëpe. Me, mbi lingbi biani ti tene so na yâ ti angu ti kusala kue so e sala legeoko, so aye mingi achangé dä, lo duti nzoni wali nga nzoni zo ti mungo maboko. Atâa so seni ti e ayeke kiri gi na peko, e use kue e ngbâ ti fa tënë. Tongana mbi gbu li ti mbi na ndo gigi ti mbi, na bê ti kiri singila, mbi dabe mbi na atënë ti wasungo psaume so atene: “O Nzapa, a komanse tongana mbi de molenge, Mo fa lege na mbi”.​—Psaume 71:17.

[Kete Tene na Gbe Ni]

[Foto na lembeti 24]

Sigingo na ambeti na Béthel ti Zamani so angbâ na lekengo ni na 1949

[Foto na lembeti 25]

Afon mbi na yâ kusala ayeke nga aTémoin tongana ala so ge so alondo na akando ti sana

[Afoto na lembeti 26]

Mbi na Esther laso nga na lango ti mariage ti e na Béthel ti Berne, octobre 1955