Imanoen so Propesiya nen Daniel!
Kapitulo Dos
Daniel—Libron Uusayen
1, 2. Diad anton pantalos ya inakusa so libro na Daniel, tan akin et ipasen yon importantin konsideraen so ebidensia bilang pangidepensa ed satan?
ISIPEN yo pan wala kayo ed korte, ya ondengel ed importantin bista. Walay sakey a toon akusado lapud panamalikdo. Ipipilit na piskal a nankasalanan itan a too. Balet, say akusado so abayag lan kabat lapud katooran to. Agkayo kasi interesado a dengelen so ebidensia na panangidepensa to?
2 Mipadpara so situasyon yo no nipaakar ed say libro na Biblia a Daniel. Say nansulat ed satan et sakey a lakin kabkabat a matoor. Say libron ningaran ed sikato so rerespetoen a maong ed loob la na nilibon taon. Inggapon mismo na libro so napanmatalkan ya awaran, ya insulat nen Daniel, sakey a Hebreon propeta a nambilay legan na komapito tan komanem a siglo K.K.P. Ipapanengneng na suston kronolohiya ed Biblia a say libro to et saknapen toy panat na panaon a manlapud ngalngali 618 K.K.P. ya anggad inkakompleto na satan nen 536 K.K.P. Balet siansian inakusa so libro. Prangkaan ya ibabaga tan ipipilit na pigaran encyclopedia tan libro a satan et panamalikdo.
3. Antoy ibabaga na The New Encyclopædia Britannica nipaakar ed autentisidad na libro na Daniel?
3 Alimbawa, binidbir na The New Encyclopædia Britannica a say libro na Daniel so datin “inkalapagan ya impasen a tuan awaran, a lugan na satan so tuan propesiya.” Balet diad tua, ibabaga na Britannica a say Daniel “et nisulat ed mangunor-unor lan panaon nen nagagawa so krisis ed intiron nasyon—sanen saray Judio so manasagmak na pirmin panamasegsegang ed silong na [Ari Sirya] si Antiochus IV Epiphanes.” Say impanpetsa na encyclopedia ed libro so diad baetan na 167 tan 164 K.K.P. Ibabaga na saya met lanlamang a reperensia a say nansulat ed libro na Daniel et agto ipropropesiya so arapen noagta ipaparungtal to labat “iray ebento ya apalabas to lan awaran bilang saray propesiya ed arapen iran nagawa.”
4. Kapigay inggapo na impankritiko ed libro na Daniel, tan antoy amaloor ed mipadparan impankritiko ed agano niran siglo?
4 Iner so nanlapuan na saratan ya ideya? Abayag lan krikritikoen so libro na Daniel. Ginmapo la itan nen komatlon siglo K.P. ed sakey a pilosopon manngaran na Porphyry. Singa ed dakel diad Empiryo na Roma, liknaen ton sikatoy napapagyaw lapud impluensia na Inkakristiano. Sikatoy nansulat na 15 libro pian buyaken iyan “balon” relihyon. Say koma-12 et direktan sumpad libro na Daniel. Imbalikas nen Porphyry a say libro et panamalsipika, ya insulat na sakey a Judio nen komaduan siglo K.K.P. Agawa met iray mipadparan panangataki nen koma-18 tan koma-19 siglo. Lapud saray managsuri ed inkisulat na Biblia tan rasyonalista, say propesiya bilang say panangipasakbay ed arapen iran ebento et imposibli. Nagmaliw a labalabay dan puntiryaen si Daniel. Bilang resulta, sikato tan say libro to so inusay. Ibabaga na saray kritiko a walay malaem a paneknek ya aliwan si Daniel so angisulat ed libro, legan na panaoy inkibantak na Judio diad Babilonia, noagta insulat itan na sananey a too ed saginonor iran siglo.a Lalon dinmakel so ontan iran panangataki, kanian insulat na sakey ya autor so panangidepensa ya atawag a Daniel in the Critics’ Den.
5. Akin ya importanti so impanuppiat ed autentisidad na Daniel?
5 Wala kasi paneknek ed saray mataletalek a panangipilit na saray kritiko? Odino kasin say ebidensia so manuporta ed say idedepensa? Dakel so nalalanor ya importantin isyu. Aliwa labat lan say reputasyon na sayan kadaanan a libro noagta nalalanor met so arapen tayo. No panamalikdo labat so libro na Daniel, saray sipan to parad arapen na katooan so ataptapew iran balikas. Balet no lugan na satan iray tuan propesiya, andi duaruwan magunaet kayon makaamta no antoy kabaliksan na saraya parad sikatayo natan. Sinononot ed satan, usisaen tayo pa so pigara ed saray panangataki ed Daniel.
6. Anton panamakasalanan so nagagawa tunggal paminsan nipaakar ed awaran na Daniel?
6 Alaen pan alimbawa so impamakasalanan a walad The Encyclopedia Americana: “Dakel a maawaran iran detalyi na akadkauna iran panaon [singa ed panaoy inkibantak ed Babilonia] so lingon sinalatan la” dia ed Daniel. Kasin tua iya? Konsideraen tayon sansakey so taloran impasen iran lingo.
Say Kaso na Nababalang ya Ari
7. Akin a say impanukoy nen Daniel ed si Belsasar et amaliket ed saray kritiko na Biblia? (b) Anto so agawa ed ideyan gawagawa labat a karakter si Belsasar?
7 Insulat nen Daniel a si Belsasar, ya “anak” nen Nabucodonosor, so manuuley bilang ari diad Babilonia sanen akobkob so syudad. (Daniel 5:1, 11, 18, 22, 30) Abayag lan irarason na saray kritiko iyan balikas, ta agbalot naromog ed arum so ngaran a Belsasar nilikud lambengat diad Biblia. Imbes, impakabat na saray kadaanan a manag-awaran a si Nabonidus, so sinmublay ed si Nabucodonosor, bilang say unor ed saray arari na Babilonia. Kanian, nen 1850, inkuan nen Ferdinand Hitzig a si Belsasar et mapatnag ya imahinasyon labat na managsulat. Balet agta parad sika et singa bengatbengat so opinyon nen Hitzig? Anggaman kuan, kasin say ag-impamitla ed sayan ari—nagkalalo la diad panaon a nibagan daiset iray maawaran a rekord—so talagan mamaneknek a sikatoy agbalot nambilay? Anggaman ontan, nen 1854 pigaran angkelag iran langa a cylinder so akotkot ed saray geray na kadaanan a syudad na Babilonia ya Ur a natan et diad bandad abalaten ya Iraq. Nilaktip ed sarayan dokumenton cuneiform a nanlapud si Arin Nabonidus so dasal parad “si Bel-sar-ussur, say sankapanguloanan ya anak kon laki.” Anggan saray kritiko so onabobon: Saya so Belsasar ya abitla ed libro na Daniel.
8. Panon ya apaneknekan a tua so impaneskribe nen Daniel ed si Belsasar bilang manuuley ya ari?
8 Ingen, agni napnek iray kritiko. “Anggapoy apaneknekan na saya,” so insulat na manngaran a H. F. Talbot. Inturing ton say anak ed say inskripsion so nayarin ugaw lambengat, bangbalet sikatoy ipaparungtal nen Daniel bilang manuuley lan ari. Balet, sakey taon labat kayarin nipalapag iray inkuan nen Talbot, dakel a tapyas a cuneiform so akotkot a manutukoy ed si Belsasar bilang walaan na saray sekretaryo tan bataan ed sankaabungan to. Seguradon aliwan ugaw iya! Diad kaunoran, pinaletan na arum a tapyas so pamaakaran, ya angireport a si Nabonidus so anggapo ed Babilonia ed loob na pigaran taon. Impanengneng met na sarayan tapyas a legan na sarayan panaon et “inmatalek [to] so inkaari” na Babilonia ed sankapanguloanan ya anak ton laki (si Belsasar). Diad saratan a panaon, si Belsasar, diad tua et sakey ya ari—kaiba nen ama ton manuley.b
9. (a) Anto so labay ya ibaga nen Daniel sanen imbaga ton si Belsasar et anak a laki nen Nabucodonosor? (b) Akin ya alingo iray kritiko ed pangipipilit dan ag-anggan angiter si Daniel na pamatnagan ed inkiwala nen Nabonidus?
9 Lapud agni siansia napnek, insangsang na pigaran kritiko a si Belsasar so sinaglawi na Biblia ya anak nen Nabucodonosor, aliwan anak nen Nabonidus. Impilit na arum ya ag-anggan angiter si Daniel na pamatnagan ed inkiwala nen Nabonidus. Balet, saratan ya isusuppiat so akusbo diad impangusisa. Ompatnag ya inasawa nen Nabonidus so anak a bii nen Nabucodonosor. Lapud satan et si Belsasar so apo nen Nabucodonosor. Diad Hebreo odino Aramaikon lenguahe, anggapo iray salitan parad “laki” odino “apo”; say “anak nen” et mankabaliksay “apo nen” odino anggan “kapolian nen.” (Ikompara so Mateo 1:1.) Sakey ni, akonsidera ed salaysay na Biblia so pakabidbiran ed si Belsasar bilang anak a laki nen Nabonidus. Sanen sikatoy atalagnaw ed say mangipapaniring a sulat ed dingding, inyopresi nen desperadon Belsasar so komatlo a puesto diad panarian ed siopaman a makapangipatalos ed saray salita. (Daniel 5:7) Akin et komatlo aliwan komadua? Ipapatnag na sayan opresi a wala lay akapuesto ed unona tan komadua. Diad tua et sikara la di Nabonidus tan say anak ton laki, si Belsasar.
10. Akin a mas detalyado so salaysay nen Daniel nipaakar ed monarkyan uley na Babilonia nen say arum a manag-awaran nensaman?
10 Kanian say impamitla nen Daniel ed si Belsasar et aliwan ebidensia na “lingon sinalatan” ya awaran. Diad kasunian, anggaman ag-insulat nen Daniel so awaran na Babilonia, iiter to ed sikatayo so lalon detalyadon panmoria ed monarkyan uley na Babilonia nen saray manag-awaran nensaman a singa di Herodotus, Xenophon, tan Berossus. Akin a nirekord nen Daniel iray katuaan ya agda nikurit? Lapud ta sikatoy wadman ed Babilonia. Say libro to so kimey na sakey ya akatasi, aliwan kimey na sakey ya impostor ed saginonor iran siglo.
Siopa si Dario a Medo?
11. Unong ed si Daniel, siopa si Dario a Medo, balet anto so nikuan nipaakar ed sikato?
11 Inreport nen Daniel a sanen akobkob so Babilonia, sakey ya ari a manngaran na “Dario a Medo” so ginmapon manuley. (Daniel 5:31) Say ngaran a Dario a Medo so agnin balot nalmoan diad sekular odino arkeolohikal iran lapuan. Kanian, pepekderan na The New Encyclopædia Britannica a sayan Dario et “sakey a gawagawa labat a karakter.”
12. Akin a dakel ni komon so naamtaan na saray kritiko ed Biblia nen say sigpot dan ibaga ya agbalot niwala si Dario a Medo? (b) Anto so sakey a posibilidad nipaakar ed pakapikabat ed si Dario a Medo, tan anton ebidensia so mangipatnag ed saya?
12 Lalon nanalwar so pigaran iskolar. Nonoten pa ya aminsan et inkuan na saray kritiko a si Belsasar et “gawagawa” met labat. Andi-duaruwa, say kipapasen nen Dario so mipadpara met. Imparungtal la na saray tapyas a cuneiform a si Ciro a Persiano et agto inalan tampol so titulon “Ari na Babilonia” kayari na impangubkob to. Inkuan na sakey a managsukimat: “Siopaman a mangakbibit ed titulon ‘Ari na Babilonia’ et sakey ya arin nisilong ed nasasakopan nen Ciro, aliwan si Ciro a mismo.” Kasin say Dario et ngaran na abayag lan manuuley, odino titulo, na sakey a makapanyarin opisyal na Medo a manuley ed Babilonia? Isusuheri na arum a si Dario et nayarin sakey a laki a manngaran na Gubaru. Impuesto nen Ciro si Gubaru bilang gobernador diad Babilonia, tan pekderan na sekular iran rekord a sikatoy nanuley a walaay malaknab a pakayari. Nibaga ed sakey a tapyas a cuneiform a sikatoy anuro na saray katangbayan a gobernador ed Babilonia. Makapainteres, insulat nen Daniel a si Dario so anuro na 120 a satrap a manuley ed panarian na Babilonia.—Daniel 6:1.
13. Anto so makatunongan a rason no akin a si Dario a Medo so abitla ed libro na Daniel ya aliwan diad saray sekular a rekord?
13 Nasabi panaon et nayarin dakel ni so nadiskobren ebidensia nipaakar ed eksakton pakabidbiran ed sayan ari. Diad dinanman a kaso, say ompatnag a kakulangay impormasyon na arkeolohiya nipaakar ed saya et ataptapew nin pangibasiyan a si Dario et “gawagawa” labat, ya aliwan seguradon pangipulisayan lay intiron libro na Daniel bilang panamalikdo. Lalon makatunongan a moriaen so salaysay nen Daniel bilang paneknek na akatasi a lalon detalyado nen say wala niran sekular a rekord.
Say Impanuley nen Joacim
14. Akin ya anggapoy pankontraan ed baetan nen Daniel tan Jeremias nipaakar ed saray taon na impanuley nen Arin Joacim?
14 Nabasa ed Daniel 1:1: “Dia ed komatlo a taon na impanari nen Joacim ya ari na Juda, sinmabi si Nabucodonosor ya ari na Babilonia ed Jerusalem, tan sikato so kinobkob to.” Ipapasen na saray kritiko a lingo iyan teksto lapud ta ompasen ya onkontra ed si Jeremias, a kuan ton say komapat a taon nen Joacim et say unonan taon nen Nabucodonosor. (Jeremias 25:1; 46:2) Kasin kinontra nen Daniel si Jeremias? Lapud dakel ya impormasyon, mainomay a napalinew so pamaakaran. Sanen sikatoy inmunan ginawan ari nen Faraon Necao nen 628 K.K.P., si Joacim so walad panangontrol na manuley na Ehipsio. Saya so ngalngali taloy taon antis a sinmalat si Nabucodonosor ed si ama to ed trono na Babilonia, nen 624 K.K.P. Ag-abayag kayari to (nen 620 K.K.P.), nilubak nen Nabucodonosor so Juda tan si Joacim so ginawa ton ari a nisilong ed nasasakopan na Babilonia. (2 Arari 23:34; 24:1) Parad sakey a Judio a manaayam ed Babilonia, say “komatlo a taon” nen Joacim so komatlo met lan taon na panseserbi to bilang ari ed nasasakopan na Babilonia. Si Daniel so nansulat unong ed satan a panmoria. Balet, insulat nen Jeremias ed panmoria na saray Judio a manaayam ed Jerusalem. Kanian tinukoy toy inggapo na impanari nen Joacim sanen sikatoy ginawa ya ari nen Faraon Necao.
15. Akin a makapuy ya argumento so pangataki ed panagpetsan naromog ed Daniel 1:1?
15 Peteg sirin a sayan nibagan pandurumaan et mamaelet labat ed ebidensia ya insulat nen Daniel so libro to ed Babilonia leleg a kaiba toray nibantak a Judio. Balet wala ni sananey a mapatnag a lingo nipaakar ed sayan argumento a sumpad libro na Daniel. Nonoten a say managsulat na Daniel et mapatnag a walaay libro nen Jeremias tan angaon ni ingen ed satan. (Daniel 9:2) No say managsulat na Daniel et masilib a managpalsipika, a singa ibabaga na saray kritiko, kasin irisga toy pangontra ed respetadon tuloy a reperensia a singa say Jeremias—tan diad mismon unonan bersikulo na libro to lapud satan. Siempre andi!
[Saray paimano ed leksab]
a Sasalien na pigaran kritiko a palemewen so panamakasalanan a panagpalsipika diad pangibabagan inusar na managsulat so Daniel bilang alyas, a singa ed inkisulat na pigaran kadaanan a libro ya agkabiangan na canon ya inusaran na kunwari iran ngaran. Balet, ontan met so panmoria na managsuri ed Biblia a si Ferdinand Hitzig: “Say kaso ed libro na Daniel, no satan et nipabtang ed siopaman nin [managsulat], et midumaan. Sirin magmaliw itan a palsipikado a sulat, tan say intension et pian palikdoen so direktan managbasa to, a pankaabigan da komon.”
b Anggapo diman si Nabonidus sanen nagba so Babilonia. Kanian, duga labat so inkadeskribe ed si Belsasar bilang ari ed satan a panaon. Isasangsang na saray kritiko ya ag-inter na saray sekular a rekord so opisyal a titulo na inkaari ed si Belsasar. Anggaman kuan, isusuheri na kadaanan ya ebidensia ya anggan say gobernador so nayarin natukoy bilang ari ed saraman a panaon.
(Ituloy ed ontumbok a paway.)