Rashi​—Maimpluensian Komentarista na Biblia

ANTO so sakey ed saray inmunaunan libro a niimprinta ed Hebreo? Say komentaryon nipaakar ed Pentateuch (say limaran libro nen Moises). Nipalapag itan diad Reggio Calabria, Italya, nen 1475. Say autor to? Sakey a lakin kabkabat bilang Rashi.

Akin a naikdan so komentaryo na onian nikadkaduman kagalangan? Diad libro ton Rashi​—The Man and His World, insalaysay nen Esra Shereshevsky a say komentaryo nen Rashi et “nagmaliw a manunan reperensia ed ayaman tan ed publikon panag-aralan na saray Judio. Anggapo lay arum a nisulat a literatura na Judio a naikdan na ontanlan komendasyon . . . Masulok a 200 a manamalaknab a komentaryo so kabkabat a direktan manasaglawi ed komentaryo nen Rashi nipaakar ed Pentateuch.”

Kasin saray Judio labat so naimpluensiaan ed komentaryo nen Rashi? Anggaman ag-atebek na karaklan, say komentaryo nen Rashi ed Hebreon Kasulatan so angimpluensia ed saray patalos na Biblia ed loob na saray siglo. Balet siopa si Rashi, tan panon ton apawalay ontanlan impluensia?

Siopa si Rashi?

Nianak si Rashi ed Troyes, Pransya, nen taon 1040.a Bilang sakey a kalangweran, sikatoy nanaral diad saray Judion relihyoson eskuelaan ed Worms tan Mainz diad Rhineland. Sikatoy nanaral diman diad panangiwanwan na pigara’d saray sankaprominentian ya iskolar ed Europa. Diad pan-25 años to, sikatoy kinaukolan ya ompawil ed Troyes lapud personal iran sirkumstansia to. Lapud abidbir la bilang matalonggaring ya iskolar, si Rashi so tampol a nagmaliw a relihyoson lider na Judion komunidad diman tan angiletneg na dili ton relihyoson eskuelaan. Sinmabi panaon, sayan balon sentro a panaaralan na saray Judio so nagmaliw ni ingen a mas maimpluensia nen saramay eskuelaan na mamaestro nen Rashi diad Alemanya.

Diad saman a panaon et nanggayagaan na saray Judio ed Pransya so relatibon kareenan tan pitutunosan ed saray kakaabay da a mankuan a manisia’d Inkakristiano, a mangiyaabuloy na babaleg a kawayangan parad saray akademikon gegemtan nen Rashi. Ingen, sikatoy alenyadon iskolar. Anggaman ed inkabantog to bilang maestro tan pangulo na eskuelaan, say anapan nen Rashi et managgaway alak. Say pikabisado ton maong ed saray kaslakan ya anapan so akatulong ed sikaton makapideneng ed saray kabanyakan a Judio, ya akatulong ed sikaton makatalos tan milikna ed saray sirkumstansia ra. Say pasen na Troyes so akatulong met ed aralem iran pakatalos nen Rashi. Nipasen ed manuna iran rota na negosyo, kinmana so syudad bilang sentro na internasyonal a lawak, tan akatulong iya ed si Rashi a mikabisadon maong ed saray impanugali tan kustombre na nanduruman nasyon.

Akin a Kinaukolan so Komentaryo?

Kabkabat iray Judio nensaman bilang totoon angisulat na libro. Balet “say libro”​—say Biblia—​et diad Hebreo, tan say “totoo” so mansasalita la natan na Arabiko, Pranses, Aleman, Español, tan dakerakel nin lenguahe. Anggaman say Hebreo et nibabangat ni ed saray maslak a Judio manlapud inkaugaw da, agda natalosan so dakel a termino na Biblia. Niarum ni, diad loob na saray siglo et adismaya so totoon mangusisa ed literal a kabaliksan na tekstoy Biblia lapud mabiskeg a tendensian walad loob na rabinikon Judaismo. Dakerakel iray simbolikon representasyon tan alamat a misiglaotan ed saray salita tan bersikulo na Biblia. Nirekord so ontan iran amayamay a komento tan istorya diad pigapigaran tomo a sulsulat, a diad intiraminti et atawag bilang Midrash.b

Say apo nen Rashi, si Rabbi Samuel ben Meir (Rashbam), so sakey met ya iskolar na Biblia. Diad komentaryo to nipaakar ed Genesis 37:2, inkuanton “saray akadkaunan komentarista [sakbay nen Rashi] . . . so apasal lan mankalar (derashot), ya impasen dan sankaimportantian a gagala, [balet] ta ag-ira apasal a manusisa ed kinaaralem na literal a kabaliksay teksto na Biblia.” Diad pangokomento ed sayan tendensia, oniay insulat nen Dr. A. Cohen (manunan editor na Soncino Books of the Bible): “Tua ya indatak na saray Rabbi so sakey a totontonen ya ag-awaten so antokaman a panangipatalos ya agmitunosan ed peshat odino say malinew a kabaliksan na teksto; balet diad aktual et agda ingalngalep iyan totontonen.” Diad ontan a relihyoson kaliberliber, isipen na kabanyakan a Judio a sikatoy agla makaseguro sano aralen toy teksto na Biblia tan kaukolan toy pigaran katulongan a mangipaliwawa.

Say Kalat tan Saray Paraan nen Rashi

Say abayag lan kalat nen Rashi et say pangipalinew ed tekstoy Hebreon Kasulatan parad amin a Judio. Pian nagawaan iya, tinipon toray kuadernon angisulatan ed saray komento ed espisipikon salita tan bersikulo ya isipen ton agnatalosan na managbasa. Asalambit ed saray innota nen Rashi iray nipaliwawa na mamaestro to tan angaon manlapud malaknab a pikakabat to nipaakar ed sigpot a kalaknab na rabinikon literatura. Diad pansusukimat to nipaakar ed saray lenguahe, inusar nen Rashi so amin a walan reperensia. Inimano to no panon a makaapekta iray tulnek tan markan pangibekas na saray Masorete ed talos na teksto. Ta pian nipaliwawa so kabaliksan na sakey a salita, mabetbet ton itupleg so komentaryo to ed Pentateuch diad Aramaikon patalos (Targum of Onkelos). Impatnag nen Rashi so panangitukoy tan inkadunong legan ton inusisa so inmunan agni asukimat iran posibilidad diad pangipaliwawa ed saray preposition, conjunction, saray kabaliksan na verb, tan arum nin aspekto na gramatika tan syntax (inkauksoy na saray salita ed estansa). Lapud saratan a komento, apawala so makanan impakatulong ed talos na syntax tan gramatika na Hebreon lenguahe.

Midumaan ed manunan tendensia na rabinikon Judaismo, lawas idadanet nen Rashi so simpli tan literal a kabaliksan na teksto. Balet ta agnibaliwala so dakerakel a literaturan nipaakar ed Midrash, a kabkabat lan tuloy na saray Judio. Say makapasagyat a kabiangan na komentaryo nen Rashi et say paraan na panangipaliwawa to ed mismo iran sulsulat a nipaakar ed Midrash a mabetbet a mangikilot ed literal a kabaliksan na tekstoy Biblia.

Diad komento to ed Genesis 3:8, onia so impaliwawa nen Rashi: “Wala so dakerakel ya aggadicc midrashim a matukoy lan inyuksoy na saray Matudio mi diad Bereshit Rabbah tan arum nin nanduruman sulat a nipaakar ed Midrash. Anggaman ontan, say papagaan kon maong et say direktamintin kabaliksan (peshat) na bersikulo, tan tekep na satan ya aggadot a singa impaliwawa na Makasulatan a salaysay ed konteksto to.” Diad impamili tan impangorehi to labat ed saramay midrashim a diad padesir to et mamalinew ed kabaliksan odino konteksto na sakey a bersikulo, inekal nen Rashi, odino impuera to so midrashim a pansengegay pankokontraan tan pakakewkewan. Bilang resulta na sayan impangorehi, akabisado na tinmumbok iran kailalakan na Judio so maslak ed pinili nen Rashi manlapud Midrash.

Anggaman bibidbiren ton maong iray nambangat ed sikato, agmasuyat si Rashi ya onkontra sano naisip ton misumlangan iray paliwawa ra ed malinew a panagkatunongan ed teksto. Sano agto natalosan so sakey a teksto odino isipen ton agsustoy inkipaliwawa to ed akadkauna, mabulos ton akoen itan, a sinalambit to ni ingen iray impakatulong na saray estudyante to a mangipetek ed pakatalos to.

Naimpluensiaan ed Saray Sirkumstansia ed Panaon To

Si Rashi so sakey a toon mibabansag ed panaon. Oniay impanegek ed satan na sakey ya autor: “Say baleg a tulong [nen Rashi] ed bilay na saray Judio et say impangipatalos to lamet ed amin a matukoy a teksto ed pansasalita ed panaon to, ed ontanlan kalinew tan natalosan a lenguahe, a walaan na ligsa tan panangikonsidera ed totoo, a walaan na ontanlan nikadkaduman dunong tan inkatudio, a sengegay inkigalgalang na saray komentaryo to bilang kasulatan odino pinabpabli bilang literatura. Insulat nen Rashi so Hebreo a walaan na inkautek tan inkaabig, a singano itan Pranses. No sikatoy kinmulang na eksakton Hebreon salita, usaren toy Pranses a salita, ya irepresenta to itan ed Hebreo iran letra.” Sarayan terminon Pranses a nirepresenta ed sananey ya alpabeto​—ya inusar nen Rashi so masulok a 3,500 ed saratan​—so nagmaliw a makanan reperensia parad saray manaaral na Daan a Pranses a philology (panag-aral a nipaakar ed literatura tan ed lenguahe to) tan panangibalikas.

Anggaman say bilay ya abangonan nen Rashi et walaay kaliberliber a relatibon inkadeen, apamintuan ed sinmaginonor iran taon to so ompapalalon desdes ed baetan na saray Judio tan mankuan a Kristianos. Nen 1096 et pinankibalatar na say Inmunan Krusada iray komunidad na Judio diad Rhineland, a ditan so nan-eskuelaan nen Rashi. Nilibon Judio so turobos a pinapatey. Ompatnag a sarayan balita so angapekta ed bunigas nen Rashi (a tuloytuloy a kinmapuy anggad impatey to la nen 1105). Manlapula’d saman, wala so importantin pananguman ed saray komentaryo to ed Kasulatan. Say sakey a matalonggaring ya alimbawa et say Isaias kapitulo 53, a manasaglawi ed maniirap a lingkor nen Jehova. Kasakbayan to ni, inyaplika nen Rashi irayan teksto ed say Mesias, a singa met ed Talmud. Balet ompatnag a kayari na saray Krusada, inisip ton sarayan bersikulo so onaplika ed saray Judio, ya akasagmak na maruksan panagpairap. Saya so apaneknekan a baleg a pananguman ed Judion panangipatalos ed sarayan teksto.d Kanian, say agmakristianon walna na Kakristianoan so angisuawi ed dakel, pati saray Judio manlapud katuaan nipaakar ed si Jesus.​—Mateo 7:16-20; 2 Pedro 2:1, 2.

Panon Ton Naimpluensiaan so Panagpatalos na Biblia?

Agnambayag et kinmayat so impluensia nen Rashi ed paway na Judaismo. Mabetbet a tinukoy na komentarista ed French Franciscan Bible a si Nicholas of Lyra (1270-1349) iray punto de bista nen “Rabbi Solomon [Rashi]” ya inkipangaranan toy “say Kaingas nen Solomon.” Bilang resulta, naimpluensiaan nen Lyra so dakel a komentarista tan managpatalos, pati saray manunaan ed saray managpatalos na Ingles a King James Version tan say repormistan si Martin Luther, ya amasimbalo ed patalos na Biblia diad Alemanya. Nandependin tuloy si Luther ed si Lyra kanian oniay nikuan ed sakey a bantog ya anlong: “No aggotengtengen nen Lyra so kotibeng, ag-onsayaw si Luther.”

Naimpluensiaan a tuloy si Rashi ed kaisipan na saray rabbi ya agmitunosan ed Kristianon katuaan. Ingen, lapud aralem a tuloy a pakatalos to ed saray Hebreon termino na Biblia, syntax, tan gramatika tan say tuloytuloy a sagpot ton manebek ed malinew tan literal a kabaliksan na teksto, intarya nen Rashi so makabaliksan a napangiparengan na saray mansusukimat tan managpatalos na Biblia.

[Saray paimano ed leksab]

[Picture Credit Line ed pahina 26]

Teksto: Per gentile consessione del Minestero dei Beni Culturali e Ambientali