Say Biblia—Kasin Salita na Dios Odino Too?
Kapitulo 12
Atagtagey a Lapuan na Kakabatan
“O Jehova, agayla so kinaraklan na saray gawam! Dia ed karunongan so nanggawaan mo ed saraya ya amin; amin so ginawam ed kakabatan. Say dalin napno na kaykayamanan mo.” (Salmo 104:24) On, manlapud karakpan na baleg a talba ya anggad kalimgasan na sakey a rosas, say palsa so mantasi ed agnaparaan a kakabatan na Manamalsa to. Say teknolohiya na sayan koma-20 siglo so andian na kabaliksan sano ipareng ed saray gawa na Dios. No say Biblia so Salita na Dios, ilaloan tayo met itan a mangiter na ebidensia na kakabatan a labas ed saray pakayari na too. Kasin ontan?
1. (Ilaktip so introduksion.) (a) Iner so pakanengnengan tayo na ebidensia na agnaparaan a kakabatan na Dios? (b) Anton konseho so iter na Biblia nipaakar ed kakabatan?
1Idadanet na Biblia so kaimportantian na kakabatan. Inkuanto: “Say kakabatan sikato so manuna a bengatla. Kanian gamoran mo so kakabatan; on, ed simoon a panangamor mo, gamoran mo so pakatalos.” (Uliran 4:7) Bibidbiren met na saya a sikatayon totoo so mabetbet ya onkulang na kakabatan, tan papasesegen to itayo: “No siopaman ed sikayo so makulang na kakabatan, pakerewen ed Dios, mangiter na mabunlok ed amin a too.”—Santiago 1:5.
2. Panon a padaaken na sakey a too so kakabatan to?
2 Panon na Dios ya ‘iter so kakabatan a mabunlok’? Sakey a paraan et say pamaseseg ed sikatayon mamasa ed Biblia tan makaaral ditan. Ipapaseseg na libro na Biblian Uliran: “Ana’ko, no awaten mo so saray salitak, tan yatol mo so saray ganggan ko ed sika, a singa pangikiling mo na layag mo ed kakabatan . . . natalosan mo so takot ed Jehova, tan naromog mo so pikakabat ed Dios. Ta si Jehova mangiter na kakabatan.” (Uliran 2:1, 2, 5, 6) Sano iyaplika tayo so konseho ed Biblia tan nengnengen no panon kaepektibo itan, namoria tayon peteg a mangilalaman itan na madibinon kakabatan.
Makabat Iran Diparan
3, 4. (a) Anto so ibabaga na Biblia nipaakar ed kaapaan na aro ed kuarta? (b) Anton maabig ya inkasimbang so ipaparungtal na Biblia diad panisimbawa’d sikatayo ed kablian na kuarta?
3 Pian saya so lalon naapresia, usisaen tayo pa so pigaran bersikulo na Biblia. Konsideraen iyan makabat ya uliran: “Saramay manpirawat ya onyaman napelag ira ed sakey a katuksoan tan say kalot tan dia ed saray dakel ya agum a maksay tan makaderal a kaalakan . . . Ta say aro ed pilak sikato so sakey a lamot na saray amin a nengneng na mauges.” (1 Timoteo 6:9, 10) Ipareng iya ed modernon panmoria—anggan diad Mamasagur a sosyedad lambengat—a mamapaseseg ed totoon mangegemtan a manuna ed panag-anap na kuarta. Makapaermen, dakel so akagamor na kayamanan ya aanapen da balet siansian nalilikna ra so kakulangan tan ag-inkapnek. Inkuan na sakey a sikologo: “Say pagmaliw a No. 1 tan mayaman so agmanggawa’d sikan manliknan napno, napnek, peteg a galgalangen odino inararo.”
4 Agkabaliksan na saya a say praktikal a too so sigpot lan mangibeneg ed kuarta. Ipapanengneng na Biblia so maabig ya inkasimbang a kakabatan sanen ikuanto: “Say kakabatan sikato so sakey a sakurong, singa met say kuarta sakey a sakurong; balet say katageyan na pikakabat sikato, a say kakabatan kawaloen to so bilay na walaan ed sikato.” (Eclesiastes 7:12) Kanian, say Biblia so ontulong ed sikatayon onnengneng ed kuarta ya anggaman importanti, et aliwan sankaimportantian. Sakey lambengat iyan panlegpet ed pankaukolan, tan satan so ageteran ed balor no andian itayo na kakabatan diad suston pangusar ed satan.
5, 6. (a) Akin a makabat so konseho na Biblia a paliisan iray mauges a kalimog? (b) Panon itayon nagunggunaan diad ‘piulop ed makabat a totoo’?
5 Sayan balikas na Biblia so tua met: “Miulop ka ed saray makabat a totoo, et sika naani makabat, balet say kaiba na saray maatiw manlikna na segsegang.” (Uliran 13:20) Kasin naimano yo so mabiskeg ya epekto ed sikatayo na saray kaulop tayo? Say pananesdes na saray kalimog so angimpluensia ed kalangweran ed panagbuanges, panag-abuso ed druga, tan imoralidad. No milimog itayo ed saramay manguusar na mabanday a salita, agmabayag et mansasalita itayo met la na mabanday. Say piulop ed saray managsaol so manggawa’d sikatayon masaol. On, unong ya ibabaga met na Biblia, “Saray mauges a kaulop deralen da so saray maong ya ugugali.”—1 Corinto 15:33.
6 Diad biek a dapag, saray maong a kalimog so mamaaligwas ed sikatayo. Diad ‘piulop ed makabat a totoo,’ sikatayon mismo so magmaliw a mas makabat. Saray maong ya ugali so makaalis, a singa met say makapuy. Lamet, ipapanengneng na Biblia so kakabatan diad pamaseseg ed sikatayon pilien a maalwar iray kalimog tayo.
7. Anto so manggawa ed Biblia a nikadkaduma bilang lapuan na simbawa?
7 Say Biblia so walaan na dakel ya ontan iran panuntonan ya ontulong a mangigiya ed saray bilay tayo. Bilang lapuan na simbawa, satan so nikadkaduma. Say konseho to so lawas makagungguna. Satan so aliwa lambengat a teorya, tan agbalot itan mamasakit ed sikatayo. Say malaknab a konseho na Biblia so agnaparaan. Saramay mangiyaaplika’d saya ed saray bilay da, tan makakanengneng a saya so lawas diad pankaabigan da, so angapresia ed Biblia bilang nikadkaduman lapuan na kakabatan.
Makabat Iran Prinsipyo
8. Panon a say Biblia so ontulong ed sikatayo anggan sano nidunget itayo ed kipapasen ya ag-espisipikon asalambit ditan?
8 Panon no nidunget itayo ed kipapasen ya ag-espisipikon asalambit ed Biblia? Mabetbet, a makaromog itayo na malaknab iran prinsipyo a mangigiya ed sikatayo. Alimbawa, diad apalabas ya impanbilay da et dakel so nidunget a mandesisyon nipaakar ed ugalin panagtabako. Lapud say tabako so agkabat ed Pegley Bukig diad saray agew nen Jesus, agsinalambit iya na Biblia. Anggaman kuan, wala so matukoy iran prinsipyo na Biblia ya ontulong ed sikatayon manggaway makabat a desisyon ed sayan pamaakaran.
9-11. Diad anton dalan a saray prinsipyo na Biblia so ontulong ed sikatayon manggawa na makabat a desisyon no nipaakar ed panagtabako, tan panon itayon nagunggunaan diad itumbok ed sarayan prinsipyo?
9 Say panagtabako, anggaman inkuan a makapaliket, et lalanoren ton mismo so panagsungap na mabibiskeg iran dutak ed saray bala. Dudutakan na managtabako so laman to, ontan met ed kawes to tan dagem ed kaliberliber to. Niarum ni, say panagsigarilyo so makapailuam. Saray totoon malabay a mangitunda ed satan so nanairapan a tuloy. Sinononot ed saya, makapanilalo itayo ed Biblia parad tulong pian nadampot so makabat a desisyon nipaakar ed panagtabako.
10 Unona, konsideraen so problema na inkailuam. Inkuan nen Pablo sanen mansasalita nipaakar ed saray tagano: “Agak ontuek ed pakayari siopaman.” (1 Corinto 6:12) Si Pablo so bulos a mangan na antokaman a nengneng na tagano, ingen kabat to a diad saman a panaon et walaray arum a totoon walaan na sensitibon konsiensia. Kanian inkuanton agto “nailuam” ed arum iran tagano ya agto nayarian ya ipulisay iratan no gawaen to pian agmakagapol ed saray arum. No agnitunda na sakey so panagsigarilyo—odino panaggagal—na tabako, sikato so pihon ‘walad silong na pakauley na saya.’ Kanian say balikas nen Pablo ed pamaakaran na tagano so maabig a giya parad panangusar na tabako. Agtayo nepeg ya abuloyan so inkasikatayon naaripen ed sakey a bisyo.
11 Komadua, konsideraen so pamaakaran na polusyon. Ibabaga na Biblia: “Linisan tayo komon so inkasikatayon dili ed ami’ tilol na laman tan espiritu.” (2 Corinto 7:1) Say panagsigarilyo so andi-duaruwan panagtilol, odino polusyon, na laman. Say inkaseryoso na sayan polusyon so nanengneng ed katuaan ya, unong ed World Health Organization et pansesengegan na masakbay ya ipapatey na masulok a sakey milyon a totoo ed tinaon. No tumboken tayo so prinsipyo na Biblia nipaakar ed pansiansian malinis manlapud tilol na laman, nasalimbengan itayo ed seryoso iran desyang ed bunigas lapud panagsigarilyo, ontan met ed saray druga tan arum iran pakatilolan.
Saray Makagunggunan Salita
12. Akin a say konseho na Biblia so lawas nisiglaot ed pisikal tan emosyonal a pankaabigan tayo?
12 Agtayo nepeg ya onkelaw a say itumbok ed konseho na Biblia so makagungguna ed sikatayo ed pisikal a dalan. Say konseho na Biblia so nanlapud Dios. Bilang Manamalsa tayo, sikato so walaan na nagnap a pikakabat ed inkagawa tayo tan ed nakaukolan tayo. (Salmo 139:14-16) Say konseho to so lawas nisiglaot ed pisikal tan emosyonal a pankaabigan tayo.
13, 14. Akin a makabat so itumbok ed konseho na Biblia ya agmansalita na katilaan?
13 Saya so nanengneng ed konsehon sumpad panagtila. Say panagtila so nidatak ed limog na pitoran bengatla a kagula nen Jehova, tan saray matila so sinaglawi na libron Apocalipsis a kaiba na saramay andian na pasen ed balon mundo na Dios. (Uliran 6:19; Apocalipsis 21:8) Anggaman ed saya et malaknab so panagtila. Ibabaga na sakey a magasin ed negosyo: “Sasagmaken na E.U. so sankaugsan ya inlaknab na panagsaol, panagpalikdo tan nisiglaot iran panangabuso ed awaran to.”
14 Anggaman kaslakan la itan, say panagtila so mauges ed sosyedad tan ed indibidual. Susto so inkuan nen kolumnistan Clifford Longley: “Say panagtila so makaderal ed nantila tan say tinilaan, diad sankaaralman na inkatoo ra, lapud impaneral na makanan siglaotan ed baetan na kanonotan tan kapetegan.” Ibabaga na The American Journal of Psychiatry: “Agaylan makaderal so pisiolohikon epekto ed saray totoon natitilaan. Saray makanan desisyon ed bilay so nayarin nibase’d palson impormasyon a sinisian susto. Saray katilaan so nayarin walaan met na makapuy ya epekto ed saray mismon matila.” Agaylan magmaong so pangibaga na katuaan, unong a sikakabat ya isisimbawa na Biblia!
15, 16. Diad antoran dalan a nagunggunaan itayo diad itumbok ed konseho na Biblia ya ipanengneng so panangaro ed arum?
15 Diad mas positibon kabaliksan, ibabaga ed sikatayo na Biblia a nepeg tayon mapaga ed saray arum, ya ipanengneng so panangaro ed sikara, tan matulong ed sikara. Kabkabat iray balikas nen Jesus: “Amin a bengabengatla sirin a labay yo a gawaen na totoo ed sikayo, ontan so gawaen yo met ed sikara.”—Mateo 7:12.
16 Agaylan magmaong komon so mundo no sayan ganggan so tumboken na balang sakey! Niarum ni, unong ed pisiolohikon impanaral a ginawa ed Estados Unidos, mas onabig so liknaan na sakey. Inreport na 1,700 totoon inusisa a say itulong ed arum so angiter ed sikara na kareenan tan inawa manlapud saray sakit a nisiglaot-ed-gonigon a singa say sakit ed ulo tan inkaandi bosis. Sinampotan na report: “Sirin, ompatnag a say panangiyansakit ed arum so makanan kabiangan na inkanatural na too a singa met say panangiyansakit ed inkasikatayon dili.” Ipanonot na saya ed sikatayo so ganggan na Biblia: “Aroen mo so kaparam a too unong ed sikan dili.” (Mateo 22:39; ikompara so Juan 13:34, 35.) Natural lambengat so pangaro ed inkasikatayon dili. Balet pian magmaliw itayon mabunigas ed emosyon, ibabaga na Biblia a say panangaro ed inkasikatayon dili so tekepan na panangaro ed arum.
Panamaley tan Moralidad
17. Akin a no maminsan et singa aliwa lan uso so konseho na Biblia?
17 Anggaman iiter na konseho na Biblia so ebidensia na aralem a kakabatan, aglawas itan mangibabaga ed totoo na saray bengatlan labay dan talinengen. Mabetbet a saya so inkuan ya aliwa lan uso. Akin ya onia? Lapud anggaman say konseho na Biblia so parad manbayag a pankaabigan tayo, say pangiyaplika ed satan so mabetbet a mankaukolan na disiplina tan pangitalirak-ed-inkasikan dili; tan sarayan kualidad so aliwan popular natan.
18, 19. Antoray estandarte na Biblia parad panamaley tan moralidad?
18 Konsideraen so pamaakaran na panamaley tan moralidad. Dia, saray estandarte na Biblia so mapeget a tuloy. Idadanet to so monogamya, sakey ya asawan-laki parad sakey ya asawan-bii. Tan anggaman sasalambiten toray graben kaso a nayari so diborsyo odino pansiyan, diad inkalapagan et ibabaga ton say bedber na panangasawa so legay bilay. “Agyo ta abasa, a say amalsa ed sikara a nanlapu ed gapo et ginawa tora a laki tan bii tan inkuanto, ‘Lapud saya say laki taynan to naani so ama to tan ina to, tan ontipon naani ed asawa to, et sikaran dua saksakey ira naani a laman’? Kanian aliwa laran duara, noag saksakey a laman. Say impantipon na Dios sirin, aleg a sianen na too.”—Mateo 19:4-6; 1 Corinto 7:12-15.
19 Niarum ni, ibabaga na Biblia a say mogmon pasen na panakdol et diad loob na bedber na panamaley. Isesebel to so panakdol ed paway na panamaley. Nabasa tayo: “Anggan saray managlawan, anggan saray manangigalang ed talintao, anggan saray managsingger ed agda asawa, anggan saray binabai, anggan saray milawanan ed kapara ra a laki . . . agda natawir so panariay Dios.”—1 Corinto 6:9, 10.
20. Diad antoran pamaakaran a saray estandarte na Biblia ed moralidad so malaknab ya ibabaliwala natan?
20 Natan, sarayan estandarte so malaknab ya ibabaliwala. Ikuan nen Propesor na sosyologo a si David Mace: “Diad kaplesan a siglo malaklaknab la so angumanan na kultura tayo, tan dakel a kadaanan iran kaugalian tan institusyon so ageba la ed saray pundasyon da. Agnipuera so panamaley.” Kaslakan iray malukak ya ag-agamil ed moral. Say panakdol na saninaron tin-edyer so mabetbet a minorian normal. Say panamong sakbay na kasal—‘pian seguroen lambengat’—so mabetbet. Tan bektaman ya akasal laray sanaasawa, kaslakan iray mabanday a kurang ed sekso.
21. Anto so nansumpalan diad kasmak ya impangipulisay ed saray estandarte na Biblia ed panamaley tan moralidad?
21 Kasin sayan inkalukak ed moral so angitarok na liket? Andi, anggapoy intarok to noag say gulo—magastos ingen a gulo—a nansumpal ed kaermenan tan abuyak iran ayaman. Wadtan met so kasmak a makaalis iran sakit ed sekso a direktan natonton ed malukak a moralidad. Say ikakamayat na gonorrhea, syphilis, tan chlamydia, nilikud ed saray arum, so agnabanlongan. Diad agano niran taon, say panagbalangkantis tan homoseksualidad so maples ya angikayat na AIDS. Wadtan met so epidemya na saray tobonbalon bibii a manlulukon anta ugugaw niran tuloy. Ibabaga na Ladies’ Home Journal: “Say panangidanet ed sekso a binmantog nen saisientas tan sietentas so angitarok na aliwan pihon liket ed too noagta seryoso iran kaermenan.”
22. Diad pamaakaran na moralidad, anto so mangitarok na sankabalgan a liket?
22 Kanian, narerengel tayo natan iray komenton singa inkuan nen propesor na sosyologo a Carlfred B. Broderick: “Anganko ta wala tayo la’d suston edad pian desidien ya onkanan pankaabigan tayon amin so pangiyalibansa diad ipaliis ed panakdol na agni-kasal bilang sakey a ganggan a sankatukoyan ed saray pankaukolan na saray ombaley tayo tan ed kanepegan na kawayangan da: kawayangan manlapud sakit, kawayangan manlapud agkaliktan iran panaglukon.” On, say estandarte na Biblia ed moralidad so apaneknekan a talagan mangitarok na sankabalgan a liket.
(Ituloy ed ontumbok a paway.)