Say Biblia—Kasin Salita na Dios Odino Too?
Kapitulo 2
Say Pipupuligesgesan na Biblia a Mansiansia
Dakerakel iray siknol na ebidensian mamapaneknek a say Biblia so peteg a Salita na Dios. Kada siknol so mabiskeg, balet no panuulopen ya amin, malet iratan. Diad sayan kapitulo tan ed ontumbok et salaysayen tayo so sakey lambengat a siknol na ebidensia: say awaran na Biblia bilang sakey a libro. Diad tua, peteg a sakey a milagro so impansiansia na sayan nikadkaduman libro anggad natan. Konsideraen iray katuaan ed inkasikayon dili.
1. Antoray arum a detalye nipaakar ed Biblia?
Say Biblia so nagkalalo nen say sakey a libro lambengat. Sakey itan a daakan a librarya na 66 a libro, arum so antikey tan arum so andukdukey, a mankarga na ganggan, propesiya, awaran, anlong, simbawa, tan dakel ni. Dakel iran siglo sakbay na inkianak nen Kristo, say unonan 39 na sarayan libro so insulat—kaslakan ed lenguahen Hebreo—na matoor iran Judio, odino Israelitas. Sayan kabiangan so mabetbet a tatawagen a Daan a Sipan. Say unor a 27 libro so insulat ed Griego na saray Kristiano tan kabkabat a tuloy bilang say Balon Sipan. Unong ed akindalem ya ebidensia tan ed sankadaanan iran tradisyon, sarayan 66 a libro so nisulat ed peryodo na ngalngali 1,600 iran taon, a ginmapo sanen say Ehipto so manuna a pakayari tan anampot sanen say Roma so nagmaliw a manuley ed mundo.
Say Biblia Lambengat so Nansiansia
2. (a) Anto so kipapasen na Israel sanen ginmapo so impansulat ed Biblia? (b) Antoray arum a literatura so apawala kaleganan na satan met a panaon?
2 Masulok a 3,000 taon lay apalabas, sanen ginapoan so impangisulat ed Biblia, say Israel so sakey lambengat a melag a nasyon ed Pegley Bukig. Si Jehova so Dios da, bangta say kabangibang a nasyones so walaan na nansasamok a dirios tan diosdiosa. Kaleganan na saman a panaon, aliwan saray Israelita lambengat so amawala na relihyoso iran literatura. Arum a nasyones so amawala met na saray literaturan angipatnag na panamabli ra’d relihyon tan nasyon da. Alimbawa, andi-duaruwan bantog so Akkadianon tongtong-basilyo nen Gilgamesh ed Mesopotamia tan saray nobela na Ras Shamra, a nisulat ed Ugaritiko (lenguahen uusaren natan na mamaamianen a Siria). Say dakel a literatura ed satan a panaon so angisakup ed saray libro a singa say The Admonitions of Ipu-wer tan The Prophecy of Nefer-rohu ed lenguahen Ehipto, saray himno ed nanduruman dirios na Sumeriano, tan saray mapropetikon libro ed Akkadiano.
3. Anto so mangiduma ed Biblia manlapud arum iran relihyoson literatura ya apawala ed Pegley Bukig kaleganan na satan met a panaon?
3 Anggaman kuan, saksakey so nansumpalan na sarayan babasaen ed Pegley Bukig. Alingwanan la iratan, tan naandi ni ingen iray lenguahen akaisulatan da. Dia lambengat ed agano niran taon a nalmoan na saray arkeologo tan pilologo so kiwawala da tan nalmoan da no panon iratan a basaen. Diad biek a dapag, say inmunan nisulat iran libro na Biblian Hebreo so nansiansia tan malaknab a babasaen anggad panaon tayo. No maminsan ibabaga na saray iskolar a saray Hebreon libro ed Biblia so inaon lambengat manlapud saraman a karaanan a literatura. Balet say katuaan a dakel ed saraman a literatura so alingwanan la bangta say Biblian Hebreo so nansiansia ni a mamaneknek a say Biblia et nikadkaduman tuloy.
Saray Managlanir na Salita
4. Anton mairap a tuloy iran problema na saray Israelita so angiyan na panduaruwa ed pansiansia na Biblia?
4 Agnalilingo, diad punto de bista na too et agtampol apiho so pansiansia na Biblia. Saray nansulat ed saya so nantepel na mairap iran subok tan pirmi iran panaglames a say impansiansia to anggad sayan agew tayo so talagan makatantanda. Diad saray taon sakbay nen Kristo, saray Judion nansulat ed Hebreon Kasulatan (say “Daan a Sipan”) so melag lambengat a nasyon. Sikaray agmaligen a nanayam ed utel na mabiskeg a nasyones a manlalaslasan parad pakayari. Pian mansiansian manbilay nakaukolan na Israel so mibakal sumpad mantutumbokan a nasyones, a singa saray Filisteo, Moabita, Amonita, tan Edomita. Kaleganan na panaon a saray Hebreo so naapag ed nankaduan panarian, say maruksan Imperyo na Asiria so ngalngalin amunas ed amianen a panarian, bangta say abalaten a panarian so dineral na saray taga-Babilonia, a dinakep daray totoo a wala lambengat so nakdaan ya akapawil kayari 70 taon.
5, 6. Antoran getma so angiter na kaatapan ed pansiansian mismo na saray Hebreo bilang nikabkabiig a totoo?
5 Wadtan ni ingen iray balita ed getman palanit a pamatey ed saray Israelita. Diad saray agew nen Moises, ingganggan nen Faraon so pamatey ed amin a kapangyanak a lalaki. No asumpal lambengat so ganggan to, atawtaw la komon so Hebreon nasyon. (Exodo 1:15-22) Diad saginonor iran taon, sanen saray Judio so inuleyan na Persia, ginetma na kakabusol da so pangipaakseb na ganggan diad gagalan pamatey ed sikara. (Ester 3:1-15) Say insaew na sayan getma so siansian seselebraan ed Judion Piesta na Purim.
6 Dakel nin taon kayari na saya, sanen saray Judio so inuleyan na Siria, nanggunaetan a tuloy nen Arin Antioko IV a pagmaliwen a Heleniko iyan nasyon, a pinasoot ton ontumbok ed saray Griegon kustombre tan mandayew ed Griegon dirios. Sikato met so sinmaew. Imbes a napunas odino natawtaw, saray Judio so nansiansia bangta saray kakaabay dan nasyon so nantutumbokan a naandipat ed eksena na mundo. Tan say Hebreon Kasulatan so nansiansian kaiba ra.
7, 8. Panon a say pansiansia na Biblia so niiyan ed kaatapan diad impamairap ed saray Judio?
7 Saray Kristiano, ya angisulat ed komaduan kabiangan na Biblia (say “Balon Sipan”), so sakey met a grupon pakaskasi. Say pangulo ra, si Jesus, so pinatey a singa ordinaryon kriminal. Diad saray agew kayarin tuloy na impatey to, sikaray nanggunaetan a paeren na Judion pakauley ed Palestina. Sanen linmaknab so Inkakristiano ed arum a daldalin, sikaray sinukasok na saray Judio, a nanggunaet a manebel ed panagmisioniro ra.—Gawa 5:27, 28; 7:58-60; 11:19-21; 13:45; 14:19; 18:5, 6.
8 Diad panaon nen Nero, anguman so datin maabuloy ya awawey na saray Romanon autoridad. Inlastog nen Tacitus so “nikadkaduman panamairap” ya impaakseb na maruksan imperador ed saray Kristiano, tan nanlapulad saman, say pagmaliw a Kristiano so kasalanan a manepeg ed dusan patey. Nen 303 K.P., si Imperador Diocletian so direktan sinmumpa ed Biblia.a Diad gunaet ton pangerep ed Inkakristiano, ingganggan ton nepeg a poolan so amin a Biblian Kristiano.
9. Anto komon so agawa no tinmalona iray kampanya ed pamunas na saray Judio tan Kristianos?
9 Sarayan kampanya ed panaglames tan palanit a panagpatey so peteg a sesga ed pansiansia na Biblia. No asagmak labat na saray Judio so agawa ed saray Filisteo tan Moabita odino no diad inmuna et tinmalona lambengat so sagpot na saray Judio tan insan say Romanon autoridad diad pangerep ed Inkakristiano, siopa ni kasi so mangisulat tan mangipreserba ed Biblia? Makapaliket, a saray managlanir na Biblia—unona et saray Judio insan saray Kristiano—so ag-atawtaw, tan say Biblia so nansiansia. Anggaman ontan, walay sananey a seryoson sesga, no aliwan diad pansiansia na Biblia et diad inkasusto to.
Saray Nalingon Kopya
10. Panon so orihinal ya inkipreserba na Biblia?
10 Dakel ed saray abitla lan kadaanan a sulsulat ya alingwanan lan tuloy so niukit ed bato odino nitatak ed matibay iran tabletan langa. Ingen aliwan ontan ed Biblia. Saya so inmunan nisulat ed papiro odino ed katat na ayep—a midederal iran materyal. Kanian, saray manuskriton pinawala na orihinal iran managsulat so abayag lan naandi. Sirin, panon a nipreserba so Biblia? Nilibulibon kopya so inanosan a sinakal. Saya so gendat a paraan diad pamawala na sakey a libro sanen anggapo niray imprintaan.
11. Anto so agnapaliisan a nagawa sano saray manuskrito so sakalen?
11 Anggaman ontan, wala so kaatapan diad panagsakal. Impaliwawa nen Sir Frederic Kenyon, bantog ya arkeologo tan libraryan ed British Museum: “Agni apalsa so lima tan utek na too so a makayarin mansakal ed andukey a libro ya anggapoy lingo . . . Seguradon walay makasalet a lingo.” Sano nisalet so lingo ed sakey a manuskrito, naulit itan sano satan a manuskrito so magmaliw a basiyan na ontumbok iran kopya. Sano dakel iran kopya so agawa ed andukey a peryodo na panaon, dakerakel a lingo so onsalet.
12, 13. Siopa so anakbat na responsabilidad diad panangipreserba ed teksto na Hebreon Kasulatan?
12 Makasengeg ed nilibulibon kopya na Biblia ya agawa, panon tayon naseguro a sayan paraan na panagsakal so ag-anguman ed satan ya arawdawi ed orihinal? Bueno, alaen pan alimbawa so Biblian Hebreo, say “Daan a Sipan.” Diad unor a kapaldua na komanem a siglo K.K.P., sanen pinmawil iray Judio manlapud inkadakep, sakey a grupo na Hebreon iskolar ya akabatan bilang Soperim, “eskribas,” so nagmaliw a manangasikaso na Hebreon teksto na Biblia, tan responsabilidad da a sakalen iraman a Kasulatan pian usaren ed publiko tan pribadon panagdayew. Sikaray pirmin apakiwas, propesyonal a lalaki, tan atagey so kualidad na kimey da.
13 Manlapud komapiton siglo ya anggad komasamplon siglo na Komon a Panaon tayo, say kasublayan na Soperim et saray Masorete. Say ngaran da so nanlapud Hebreon salitan kabaliksan toy “tradisyon,” tan manunan sikaray eskriba ya angimatalkan na kimey ed panangipreserba na tradisyonal a Hebreon teksto. Saray Masorete so maalwar a tuloy. Alimbawa, kinaukolan na eskriba so pangusar na sakey a kopyan andian na lingo a pinagkabasiyan, tan sikatoy agnaabuloyan a mansulat na antokaman manlapud nonot. Kaukolan ton tsiken so kada letra sakbay ya isulat itan. Inreport nen Propesor Norman K. Gottwald: “Say inkaalwar ed panangasikaso na saray kimey a nimatalek ed sikara so nipatnag ed rabinikon kakaukolanen ya amin a balon manuskrito so nepeg a basaen lamet tan amin a kopyan walaan na lingo so nepeg ya ekalen a tampol.”
14. Anto so nalmoan a mamaneknek ed inkasusto na impansakal na Soperim tan saray Masoret ed teksto na Biblia?
14 Panon inkasusto so impansakal na saray Soperim tan Masorete ed teksto? Sayan tepet so mairap ya ebatan anggad nen 1947, lapud say sankasakbayan a niwalan kompleto a manuskriton Hebreo so nanlapu ni ed komasamplon siglo na Komon a Panaon tayo. Anggaman ontan, nen 1947 pigaran kabiangan na sankadaanan a manuskrito so nalmoan ed saray ungib diad kabangibang na Inatey a Dayat, pati kabiangan iran libro na Biblian Hebreo. Pigaran kabiangan so apetsaan sakbay ni na panaon nen Kristo. Saraya so impareng na saray iskolar ed saray walan manuskriton Hebreo pian naseguro so inkasusto na impansakal ed teksto. Anto so resulta na sayan impangipareng?
15. (a) Anto so resulta na impangipareng na manuskriton lukot nen Isaias ed Inatey a Dayat diad Masoretikon teksto? (b) Anto so nepeg a konklusyon tayo ed katuaan ya arum a manuskriton nalmoan ed Inatey a Dayat so mangipanengneng na pigaran pandudumaan ed teksto? (Nengnengen so paimano’d-leksab.)
15 Say intiron libro nen Isaias so sakey ed saray sankadaanan a kopyan nalmoan, tan makapakelaw so panparpara na sayan teksto ed Masoretikon Biblia a walad sikatayo natan. Insulat nen Propesor Millar Burrows: “Dakel ed saray pandudumaan ed baetan na [agano nin nalmoan] a lukot nipaakar ed Isaias nen St. Mark tan say tekston Masoretiko so nibagan lingo ed impansakal. Nilikud ni ed saraya, wala so makatantandan impantunosan, diad intiraminti, ed tekston nalmoan ed kapegleyan a panaon iran manuskrito. Say onian impantunosan ed dagdaan a manuskrito so mangiiter na napanmatalkan a paneknek nipaakar ed inkalapagan ya inkasusto na tradisyonal a teksto.” Inyarum ni nen Burrows: “Makapakelaw a bengatla a diad inlabas na sanlibon taon et dagdaiset so agawan impanguman ed teksto.”b
16, 17. (a) Akin a makapanseguro itayon susto so teksto na Kristianon Griegon Kasulatan? (b) Anto so pinekderen nen Sir Frederic Kenyon nipaakar ed teksto na Griegon Kasulatan?
16 No nipaakar ed kabiangan na Biblia ya insulat na saray Kristiano ed Griegon lenguahe, say tatawagen a Balon Sipan, saray managsakal so nibagan balobalon alangkapan na karunongan no ipareng ed onsianon tuloy iran Soperim. Balet saya so ginawa ran sisisimoon anggaman sikaray nansulat ed silong na pagyaw a panusa na saray autoridad. Tan duaran bengatla so mangipapaseguro a walaan itayo natan na tekston mipadparan tuloy ed samay insulat na orihinal iran managsulat. Unona, walaan itayo na saray manuskriton apetsaan a mas asingger ed panaon na inkisulat nen say diad kipapasen na Hebreon kabiangan na Biblia. On, say sakey a kabiangan na Ebanghelyo nen Juan so nanlapud inmunan kapaldua na komaduan siglo, kulang a 50 taon manlapud petsan nayarin impangisulat nen Juan ed Ebanghelyo to. Komadua, say mismon karakel na nansiansia iran manuskrito so mangitatarya na masekder a paneknek nipaakar ed inkasusto na teksto.
17 Diad sayan punto, pinekderan nen Sir Frederic Kenyon: “Aliwan inkalablabas so pangipasoot a diad talos say teksto na Biblia so susto. Nagkalalo lan tua iya nipaakar ed Balon Sipan. Dakel a tuloy so bilang na saray manuskrito na Balon Sipan ed asasakbay iran patalos a nanlapud satan, tan ed impangaon ed saratan na sankadaanan iran managsulat na Iglesia, a naseguro tayon sigpot a say tuan kabaliksan na kada panduaruwaan a teksto so nipreserba ed sakey odino arum ed sarayan kadaanan ya autoridad. Saya so agnibaga ed dinanman a kadaanan a libro ed mundo.”c
Saray Totoo tan Saray Lenguahe Ra
18, 19. Akin a say Biblia so agnansiansia ed saray lenguahen orihinal ya akaisulatan to?
18 Diad inlabas na panaon, saray orihinal a lenguahen akaisulatan na Biblia so nagmaliw met a babeng ed pansiansia to. Say unonan 39 libro so maslak a nisulat ed Hebreo, say salita na saray Israelita. Ingen say Hebreo so aliwan tanton kabkabat. No say Biblia so nansiansia ed sayan lenguahe, andian la komon iya na impluensia ed paway na Judion nasyon tan ed pigaran dayo a makabasa ed satan. Anggaman ontan, diad komatlon siglo K.K.P., diad pankaabigan na saray Hebreon manaayam ed Alexandria, Ehipto, et ginmapo so impangipatalos ed Hebreon kabiangan na Biblia ed Griegon lenguahe. Say Griego so internasyonal a lenguahe ed saman a panaon. Kanian, say Biblian Hebreo so mainomay a natalosan na saray aliwan Judio.
19 Sanen sinmabi panaon ed pangisulat na komaduan kabiangan na Biblia, say Griego so siansian malaknab nin uusaren, kanian say unor a 27 libro na Biblia so nisulat ed satan a lenguahe. Balet aliwan amin et makatalos na Griego. Kanian, ag-abayag say namparan Hebreo tan Griegon kabiangan na Biblia so ginmapon nipatalos ed inagew-agew iran lenguahe ed saraman ya asasakbay a siglos, a singa say Siryako, Coptiko, Armenyano, Georgian, Gotiko, tan Etiope. Say Latin so opisyal a lenguahe na Romanon Imperyo, tan dakel so agawan patalos ed Latin a say “autorisadon bersion” so nakaukolan a pagawa. Saya so akompleto nen ngalngalin 405 K.P. tan akabatan bilang say Vulgate (mankabaliksan na “popular” odino “kaslakan”).
20, 21. Antoray babeng ed pansiansia na Biblia, tan akin a saraya so atalonaan?
20 Kanian, anggaman ed dakel iran babeng et akapansiansia so Biblia ya anggad asasakbay iran siglo na Komon a Panaon tayo. Saramay nansulat ed saya so melag a grupon kagula tan pinasegsegang a nambilay ed mairap a kipapasen ed maruksan mundo. Magmainomay komon itan a napikewet legan a sasakalen, balet ag-agawa ya ontan. Nagkalalo ni, apaliisan to so kaatapan diad kiwala to lambengat ed totoon mansasalita ed pigaran lenguahe.
21 Akin a mairap a tuloy parad Biblia so pansiansia to? Say Biblia so mangibabagan mismo: “Say sankamundoan so mandukdukol ed kaugsan.” (1 Juan 5:19) Lapud saya, nailaloan tayo so mundon onsanok ed niyaabawag a katuaan, tan saya so peteg a nagagawa. Sirin, akin a nansiansia so Biblia bangta dakerakel iran literatura ya ag-anggan nidunget ed ontan iran kairapan so alingwanan? Saya met so eebatan na Biblia. Ibabaga to: “Say salita na Katawan magnayon ya angga ed angga.” (1 Pedro 1:25) No say Biblia so peteg a Salita na Dios, anggapoy anggan anton atooan a pakayari a makaderal ed satan. Tan anggad sayan koma-20 siglo, saya so apaneknekan a tua.
22. Anton pananguman so agawa ed asasakbay a komapat a siglo na Komon a Panaon tayo?
22 Anggaman ontan, diad komapat a siglo na Komon a Panaon tayo, wala so agawa a kabekta et nansumpal ed balo iran panangataki ed Biblia tan angapektan tuloy ed kurang na awaran ed Europa. Samploy taon kayarin tuloy na impanggunaet nen Diocletian a deralen so amin a kopya na Biblia, say panangipakurang na imperyo so biglan anguman tan say “Inkakristiano” so nagmaliw a legal. Labinduan taon ed saginonor, nen 325 K.P., sakey a Romanon imperador so angipangulo ed “Kristianon” Konsilyo ed Nicaea. Akin a mapeligro parad Biblia so ontan a singa paborablen iyaaligwas? Say ebat so nanengneng tayo ed ontumbok iran kapitulo.
(Ituloy ed ontumbok a paway.)
[Saray paimano ed leksab]
a Diad sayan palapagan, imbes ed tradisyonal ya “A.D.” tan “B.C.,” et inusar so mas suston “K.P.” (Komon a Panaon) tan “K.K.P.” (Kasakbayan na Komon a Panaon).
b Aliwan amin a manuskriton aromog ed Inatey a Dayat so eksakton kapara na nansiansian teksto na Biblia. Arum so mangipanengneng na baleg a pandumaan ed teksto. Anggaman ontan, saray pandurumaan so agmankabaliksan ya apikewet so manunan kabaliksan na teksto. Unong ed si Patrick W. Skehan na Catholic University of America, kaslakan ed saya so mangilalaman na “pananguman [na teksto na Biblia] diad letnegan na intiron lohiko ton dili, a say porma so apalaknab balet say talos to so ag-anguman . . . Say basiyan ya awawey et ipanengneng to so malinew a kablian ed teksto ya impasen a sagrado, sakey ya awawey (unong ya ipasen tayo) ed pangipaliwawa’d Biblia diad panamegley na Biblia diad impansakal a mismo ed teksto.”
c Inyarum na sananey nin komentarista: “Anggaman ed amin a panduaruwa, say baleg a katuaan so nansiansia a say tekston walad sikatayo natan, nagkalautla, so suston mangilalaman ed aktual iran balikas na saray managsulat, ya arum ed sikara so nambilay ngalngalin talon libon taon lay apalabas, tan agtayo nepeg a manduaruwan tuloy ed lingo na teksto no nipaakar ed inkapeteg na mensahe ya iter ed sikatayo na Daan a Sipan.”