Liket​—No Panon Itan a Naromog

Kapitulo 3

Iner so Pakaromogan Yo na Panangigiya?

1-5. PUNTON NAPANTONGTONGAN: Akin a makatunongan ya angitarya so Dios na libro na panangigiya?

Anto so mangisisiblet ed sikayo na liket? Saray problema yo? Ompan saraya so personal​—singa say bunigas, kuarta, sekso, say pamilya yo. Ompan laktipen toy kaatapan ed krimen, kakisiran na saray nakakaukolan ed bilay, inkasaot ed pakaimpleyo, panangidumaduma, say panamagyaw na bakal. On, maslak a totoo so walaan na saray problema a mangaamper ed liket.

² Anggaman ed panggugunaet na edukadon tuloy tan eksperiensiadon totoo, mantutultuloy tan ompapalalo iray problema. Say nisulat ed abayag lan panaon so napapaneknekan a tua: ‘Say dalan na too so aliwan diad dili to, aliwan say too so mangidirehi ed saray kundang to.’a No labay tayoy makaromog na magnayon a liket, agta malinew a nakaukolan tayo so panangigiya a manlapud sakey a mas makabat nen say too? Balet iner so pakaalaan na onian panangigiya?

³ Sisiaen na dakel a totoo a, diad sakey a paraan, say uniberso so sakey a ‘libro na palsa’ a mamapaneknek ed sakey a Manamalsa. Inmabobon so sakey ya arin Hebreo nen saman, tan insulat to: “Say katawenan so mangiyaabawag ed gloria na Dios.” Sinaglawi to met a say Manamalsa so angigana la na impormasyon ya aktual a nisulat a libro a mamagayaga tan ‘mamadunong ed anggapoy eksperiensia.’b

⁴ Lapud say too so walaan na abilidad a mitalosan​—anggan say panagpasabi mensahe ed dalin manlapud arawin liwang—​agta makatunongan a nagawaan met itan na Manamalsa na too? Niarum ni, lapud dakel a tuloy a bengatla ed dalin so mamapaneknek nipaakar ed interes To ed katooan, natalosan tayo a talagan labay ton tulongan so totoo. Say impanggawa to ed satan so mitunosan ed nanenengneng tayo ed saray pamilyan manaaroan: ipapasa na atateng so pikakabat tan panangigiya ed ananak da. Balet panon a gawaen iya na Manamalsa na too parad kagunggunaan tayo?

⁵ Say panagsulat so abayag lan ekselentin paraan ed pangipasabi na suston impormasyon diad paraan a mansiansia. Say sakey a nisulat a rekord so agtanton mankarga na saray lingo a singa ed samay sakey a mensahen ikakayat diad insangin paraan. Ontan met, say sakey a libro so nakopya tan nipatalos pian antokaman a lenguahe na sakey so makapanbasa ed mensahe na saya. Agta makatunongan a say Manamalsa so mangusar na onian paraan diad pangitarya na impormasyon?

6-9. Anto so wala iran rason pian konsideraen so Biblia?

⁶ Mas ni nen say dinanman a relihyoson sulsulat, say Biblia so momoriaen bilang sakey a pitatalosan manlapud Manamalsa, tan lapud satan a rason et malaknab a tuloy so kibunog na saya. Makatantanda iya. No say Manamalsa na katooan so mangitarya na sakey a libron mankarga na mensahe to parad amin a too, ilaloan tayon saya so malaknab a nibunog. Ontan so Biblia. Nabasa iya ed lenguahe na 97 porsiento na populasyon ed mundo. Anggapoy arum a relihyoson libro a nipalapag tan nibunog la ed ontanlan kinarakel na nilasus minilyon a kopya.

⁷ Peteg a say Biblia so relihyoson libro para ed amin a katooan. Akin? Say impangisulat ed saya so ginmapo diad kagapo ni na sibilisasyon. Saya lambengat so sagradon libron manusoysoy ed awaran na interon katooan manlapud gapo to. Ontan met, sasalambiten na saya so gagala na Dios ya ikdan to na pankanawnawa so amin a totoo ed “amin a nasyon ed dalin” pian panggayagaan so magnayon iran bendisyon.​—Genesis 22:18.

⁸ Tatawagen na Encylopædia Britannica so Biblia bilang “say sankaimpluensyaan a koleksyon na saray libro ed awaran na too.” Sankalaknaban so impluensya tan epekto to ed awaran nen say dinanman nin sagradon sulsulat. Kanian, manepeg labat so pangibagan anggapoy toon nipasen a sigpot ya edukado no agto ni abasa so Biblia.

⁹ Ingen walaray totoon papaliisan day Biblia. Akin? Mabetbet et lapud kondukta na totoo tan nasyon a nepeg komon a manutumbok ed Biblia. Diad pigaran daldalin et nikuan a say Biblia so libron angitotonton ed bakal, salanti libro na kolonyalismo, odino ‘libro na toon amputi.’ Balet lingo irayan panmoria. Say Biblia so insulat ed Pegley Bukig. Agto aabobonan so kolonyal a panbabakal tan say maagum a panag-anamot a gagawaen ed ngaran na Inkakristiano. Diad kasuniyan to, diad pambasa na Biblia et naalmoan yon diretsaan a kokondenaen to so sinisiblet a panlalaban, imoralidad tan panag-anamot ed arum. Say lingo et walad maagum a totoo, aliwan say Biblia. (Santiago 4:1-3; 5:1-6) Kanian agyo aabuloyan so lingon kondukta na totoon manbibilay a misuniyan ed konseho na Biblia a mangamper ed sikayo diad kagunggunaan manlapud saray kayamanan na saya.

Anto so Naromog Yo?

10-13. Anton klase na impormasyon so naromog ed Biblia?

¹⁰ Dakel so nasurprisa sano babasaen da so Biblia diad sankaunaan a pankanawnawa. Aromogan da ya aliwa labat la itan a libro nipaakar ed relihyoso iran panagngilin odino kredo. Nisay koleksyon itan na makikilot a diparan odino pilosopiya ya agmet makabaliksan parad kabanyakan a too. Sasalitaen to iya so peteg a totoo a walaan na saray kapagaan tan problema a singa ed sikatayo met. Ontan met, dia ed pangiprepresenta ed apalabas iran pidedeneng na Dios ed katooan, ipapatnag na saya so aralem a pakatalos nipaakar ed linawa to parad sikatayo natan. Pasesegen mi kayon mamasa ed Genesis, say unonan libro na Biblia. Manlapud makapainteres a salaysay na saya et dakel so naaralan yo nipaakar ed gagala na Dios parad amin a katooan. Naaralan yo no anto so makaderal ed liket na sakey a too. Ontan met, naaralan yo met iray walna tan kiwakiwas a mangitonton ed itatalona tan mamaliket ed Dios.

¹¹ Say 66 ya indibidual a libro na Biblia so manisingbat ed awaran tan relihyon na kadaanan ya Israel. (Say Exodo, Josue tan Unonan Samuel so pigaran alimbawa a peteg a napanggayagaan yo.) Satan ya awaran so nisulat ta pian nagunggunaan tayo. (1 Corinto 10:11) Kanian, anggaman say Dios so agla natan mangididirehi ed sakey a partikular a nasyon, nisay maniilalo ed amin a tumboken iray ganggan ya inter to lambengat ed kadaanan ya Israel, baleg so naaralan tayo ed saratan a libro na Biblia. Tan, singa nanengneng tayo ed saginonor, walay kabaliksan ed bilay tayo na say ginawa na Dios parad saray Israelita (ontan met ed bagat ya ayayep ya inyapay da ed sikato).

¹² Nipaakar ed asimbang a panagsuri ed Biblia, nepeg met a basaen yo so anggan sakey labat ed saray salaysay nipaakar ed bilay nen Jesus. Say antikey ya Ebanghelyo nen Marcos so maong ya alimbawa. Kasumpal na saya, panggayagaan so maligsan rekord ed kiletneg na Inkakristiano ya isasalaysay ed saray Gawa na saray Apostol. Insan salien yo so praktikal a konseho na Biblia parad saray Kristiano, singa say naromog ed Sulat nen Santiago. Say pakataway yo ed amin a nanduruman kabiangan na Biblia so ontulong ed sikayo a makanengneng no akin a saya so papablien ed loob na dakel a nilasus a taon.

¹³ No walay pigaran bengatlan abasa yo ed Biblia a makapasuliwet ed sikayo, mananos. Mankakarga iya na dakel ya aralem iran bengatla, a nepeg tayon ilaloan ed sakey a libro ya inggana na Manamalsa pian aralen na katooan ed loob na nilasus a taon. (2 Pedro 3:15, 16) Diad saginonor et makaromog kayo na ebat ed dakel a tepet, lapud saray salaysay na Biblia so mansisiglaotan. Saray tepet ya onlelesa nipaakar ed sakey a teksto so ebatan na arum a kasulatan. Diad lalon panbasa ed saya, lalo yon naromog a makatulong tan makapainteres so Biblia. Ontan met, agmabayag et nanengneng yon say ibabaga na Biblia so duman tuloy ed saray bangat tan agagamil na karaklan a relihyon. Saya so mamakiwas ed sikayo pian kaliktanen a basaen so interon Kasulatan, tan nanengneng a paulit-ulit yo iyan pawilen.

Say Biblia​—Manlapud Anton Lapuan?

14-19. Anton ebidensya so mangipapatnag no kasin say Biblia so nanlapu labat ed too?

¹⁴ Anganko ta walaray kabat yo a mangipapasen ed Biblia bilang literatura odino kadaanan a kakabatan, balet sisiaen dan saya so ginawa labat na too, aliwan Salita na Dios. Dinan so tua?

¹⁵ Diad pambasa ed Biblia nanengneng yo a nanduruman totoo so nansulat ed saray karga to. Si Moises so unaan, a ginmapo nen 1513 K.K.P. Say unor et say apostol nen Jesus a si Juan, a nansulat nen pansampo-sampot na inmunan siglo K.P. Ami-amin, et 40 lalaki so nansulat ed nanduruman libro na Biblia. Anto iran klase na totoo? Sikara so mapaabeba, a mabulos a mangiwalwal ed dilin lingo ra tan pati ed saramay kakulangan na nasyon da. Sankaimano so inkamatua ra, ta ibabaga ra met ya insulat da so impaisulat ed sikara na Dios. Naimano yoray alimbawa na saya ed 2 Samuel 23:1, 2; Jeremias 1:1, 2 tan Ezequiel 13:1, 2. Agta saya so mamakiwas ed sikatayo pian seryoson konsideraen so ibabaga na Biblia ya “amin a Kasulatan so pinuyanan na Dios tan makagungguna”?​—2 Timoteo 3:16; 2 Pedro 1:20, 21.

¹⁶ Say insulat na saray managsulat na Biblia so walay baleg a pidumaan ed karaklan a kadaanan iran rekord. Singa kabat na saray estudyante ed kadaanan ya awaran, saray rekord manlapud Ehipto, Persia, Babilonia tan arum niran kadaanan a nasyon so angilaktip na mitolohiya tan alablabas a panangilastog nipaakar ed saray manuley da tan saray agawaan na saratan. Diad kasuniyan, say Biblia so kabat ed pagmamaliw a matua tan inkasusto. Napno itan na peteg iran ngaran tan detalye a napaneknekan, apetsaan ni ingen. Alimbawa, say Daniel kapitulo singko so walay impormasyon nipaakar ed manuley ed Babilonia a manngaran na Belsasar. Abayag lan ibabaga na saray kritiko a si Belsasar so agbalot nambilay, noagta inimbento lambengat nen Daniel. Anggaman ontan, diad agano niran taon et walaray sinulatan-a-langa ya akotkot tan nipatalos a mitukoyan ed saray detalye ed salaysay nen Daniel. Lapud saya, si Propesor R. P. Dougherty (Yale University) so nansulat a say Biblia so mas susto nen say arum niran sulat tan papaneknekan a say libro nen Daniel so nisulat nen panaon a tutukoyen a mismo na Biblia.​—Nabonidus and Belshazzar.

¹⁷ No onla kayo ed Jerusalem makapan-akar kayo ed sakey a daan ya agusan na danum (odino tunnel) ya inbotbot ed solidon bato. Sayan andukey ya agusan so nalmoan tan nilinisan labat ed sayan apalabas a sanlasus taon. Akin a paninteresan iya? Lapud pepekderan na saya so salaysay na Biblia masulok lan 2,000 taon so apalabas nipaakar ed impangipaarap nen Arin Hezekias na danum ed Jerusalem.​—2 Arari 20:20; 2 Awaran 32:30.

¹⁸ Duara lambengat iya ed dakel ya alimbawa a mamapaneknek a say Biblia so napanmatalkan ed awaran tan heograpiya. Balet mas ni nen say inkasusto so nalalanor, lapud susto met so arum a modernon libro na awaran. Say Biblia so mankakarga na saray bengatla ya agnipaliwawa no saya lambengat so libro a nanlapud too. Kanian dakel a maalwar a managsuri so akombinse a say Biblia so talagan nanlapud sakey a Sankatagyan a Persona.

¹⁹ Anggaman say Biblia so agginagala a magmaliw a libron-panaralan ed siensia, sano saya so manisingbat ed saray pamaakaran ed siensia, saya so susto tan mangisisindag na pikakabat ya anggapo ni ed too ed panaon a saya so nisulat. Alimbawa, onia so imbaga nen Dr. Arno Penzias (analo na 1978 Nobel Prize) nipaakar ed nanlapuan na uniberso:

“Diad siak, say sankaabigan a kakabatan a wala’d sikatayo natan so kaparan tuloy na napalbeng ko komon, no anggapo la komon so arum a reperensyak noagta say limaran libro nen Moises, say Salmos, odino say Biblia ed interamenti.”

Niarum ni, ikukurit na Genesis so paabanten inlesa na saray porma na bilay unong ed mismon impantutumbokan ya aawaten natan na saray sientista. (Genesis 1:1-27) Tan, anggaman ibabangat na arum a nasyon so miton say dalin so sasakbaten na saray elepante odino sakey ya alan, walay kaptekan ya ibabaga na Biblia a saya so akabitin ed anggapo tan say dalin so malimpek. (Job 26:7; Isaias 40:22) Panon a naamtaan na saray managsulat na Biblia iray bengatlan “nalmoan” lambengat na saray sientista ed agano niran panaon? Say impormasyon so peteg a nanlapu ed sakey a mas atagtagey a tuloy nen say sikara.

20-22. Anto so makatantanda nipaakar ed saray komento na Biblia ed arapen iran ebento?

²⁰ Wala ni lalon makatantandan bengatla a mangisisinag na liwawa ed gapoan na Biblia. Satan et say propesiya. Napalbengan na totoo so onsabi iran nagawa, balet agda napiho a nibaga so nagawa ed arapen tekep na sigpot ya inkasusto. (Santiago 4:13, 14) Balet nagawaan iya na Biblia. Abayag la sakbay a say Babilonia so nagmaliw a sankamundoan ya imperyo tan impankibalatar to so Jerusalem, impaipasakbay na Dios ed si propeta Isaias a say Babilonia so napelag. Ngalngali duaran siglo sakbay to, tinukoy na Dios si Ciro ed ngaran bilang manangubkob na Babilonia tan binagaan no panon a kubkoben so syudad. Inrekord met nen Isaias so susto iran detalye nipaakar ed unor a kadederal na Babilonia, anggaman saman a kadederal so masulok nin 1,000 taon ed arapen. (Isaias 13:17-22; 44:24–45:3) Agawan amin iman. Ontan met iray propesiya na Biblia nipaakar ed Tiro tan Nineve. (Ezequiel 26:1-5; Sofonias 2:13-15) Nayari yon pasyaren iray kibalatar ed Pegley Bukig pian nanengneng yon mismo iray prueba.

²¹ Mabayag nin tuloy et diretsaan ya impasakbay la na libro na Biblia a Daniel so arum nin internasyonal a nagawgawa. Say Babilonia so kubkoben na Medo-Persia, tan, kayari to et talonaan iya na Gresya. Kayari na impatey na prominentin lider (si Alejandron Baleg), apatira ed saray heneral to so onsalat ed pananguley ed datin imperyo to. (Daniel 8:3-8, 20-22) Saman so abaybayag lan awaran ya insulat, tan saya so talagan asumpal a singa impasakbay. Panon a naamtaan iya nen Daniel? Say alenleneg a makapnek ya ebat so nibagan mismo ed Biblia: “Amin a Kasulatan so pinuyanan na Dios.” Nalalanor tayo dia, lapud unong a singbaten tayo ed ontumbok a kapitulo, say Biblia so mankakarga na saray propesiya nipaakar ed saray bengatla a nasusumpal ed panaon tayo. Nagkalalo ni, malinlinew ton ililitrato iray bengatla a wala ni ed arapen.c

²² Likud ed paningbat ed arapen, say Biblia so ontutulong ed sikatayo a sitatalonan mideneng ed kaplesan. Ipapaliwawa to no akin a wala so kairapan, tan tutulongan to itayon talosan so gagala na bilay. Mangitatarya iya na panangigiya na Manamalsa nipaakar ed no panon tayon personal a natalonaan iray problema pian makaromog na sankabalgan a liket ed bilay, natan tan diad arapen. Say ontumbok iran kapitulo so maningbat na pigara ed saray problema’d bilay, pati met lay realistikon simbawa na Biblia. Balet kaukolan tayo nin unonan nakabkabat a maong imay Sakey ya angitarya na sayan simbawa.

(Ituloy ed ontumbok a paway.)

[Saray paimano ed Leksab]