Liket​—No Panon Itan a Naromog

Kapitulo 2

Makatunongan ta so Panisia ed Dios?

1-3. PUNTON PANDISKUSYONAN: Akin a kaukolan tayon konsideraey, ‘Wala ta so Dios’?

Sakey ed sankaimportantian a tepet a nipaarap ed sika et, ‘Wala ta so Dios?’ Say ebat mo so mangapekta ed panmoriam ed pamilya, trabahom, kuartam, moralidad tan anggan say mismon bilay mo.

² No natetepetan na, ‘Wala ta so Dios?’ uuliten labat na dakel so abasa odino nadngel da manlapud arum. Anggaman ontan, nepeg kan personal a mangusisa ed tepet. Diad libro ton Man, God and Magic, naimano nen Dr. Ivar Lissner a say sakey a “manunan pandumaan na too tan ayep” et “say too so agnapepenek ed basta lambengat iyugip, pangan tan panpapetang ed sarili.” Say too so walaan na “nikadkaduma tan nisipor a getma” a no tukoyen et say “espiritualidad.” Inyarum ni nen Dr. Lissner ya ‘amin a sibilisasyon na too so nilamot ed pananap ed Dios.’ Kanian say bengatlan ontetepet ka na ‘Wala ta so Dios’ so paneknek ya agmo impulisay so sakey ya importantin atributo​—say espiritualidad mo.

³ Anto so gawaen yo pian naseguro a walan talagay ‘nanggawa tan manuley na uniberso, sakey a Supremon Persona,’ unong ya inukeran na sakey a diksyunaryo so “Dios”? Bueno, kekerewen na katunongan a no wala so ‘nanggawa na uniberso,’ nepeg a walay paneknek na gapo to, tan say ebidensya na disenyo tan inkauksoy. Diad pangusia no akin a wala iratan odino andi, imbitaan mi kan mangonsidera’d aromog na saray biologo nipaakar ed bilay tan saray pisiko tan astronomo nipaakar ed uniberso diad panamegley na saray teleskopyo tan inengneng da ed liwang.

Say Bilay mo​—Nibanbana ta Labat?

4-9. Anto so ipapakabat na bilay ed dalin?

⁴ Akin ya agmo igapo ed sarilim? Iner so nanlapuan na bilay mo? Tua, diad saray ateng mo. Balet panon a ginmapo so bilay ed dalin?

⁵ Diad gunaet a makapawala na bilay diad sakey a laboratoryo tan diad ontan et nisalaysay no panon a ginmapo itan, nanggunaetan na saray kimiko a pakidyamen so pinankakasakey ya espisyal iran gas. Say sakey ed saray resulta so pigaran amino acid (klase na molekulan ‘basiyan’ na manbibilay iran bengatla). Anggaman ontan, saratan ya amino acid so andiay bilay. Nilikud ed satan, ag-iya resulta lambengat na aksidenti; pinawala iya na eksperto iran sientista ed silong na kontrolado iran kipapasen ed saray modernon laboratoryo.

⁶ Walay masulok a 200 natural ya amino acid, balet walay nikadkaduma lambengat a 20 walad saray protina na mabilay iran bengatla. Anggaman no say pigaran amino acid so napawala na kirmat, siopa so nampili ed nakakaukolan a 20 naromog ed saray bengatlan manbibilay? Tan panon a niiyan iraya ed esksakton pantutumbokan a nakakaukolan ed protina? Kakalkulaen na manag-usisan si Dr. J. F. Coppedge a ‘say posibilidad a say sakey lambengat a molekula na protina a magmaliw a resulta na ag-niganan pantutumbokan na saray amino acid so 1 kada 10. (Saya so 10 a tinumbokan na 287 sero.) Niarum ni, idadanet na saya ya aliwa lambengat ed sakey, noagta, ‘diad sankaraisetan et 239 iran molekula so nakakaukolan nipaakar ed ipapasen a sankamelagan a nengneng na bilay.’ Diad padesir mo kasin ipapanengneng na sayan ebidensya a say bilay so nanlapud bulag a pankanawnawa, odino ed matudion inkadesinyo?

⁷ Konsideraen pay sakey ya eksperimento ed laboratoryon impalapag ed saray peryodiko lapud saya so “amalsa na bilay.” Diad tulong na komplikado iran agamilen, angala na sakey a mikrobyo iray sientista a pinawala na sakey a mabilay ya organismo tan insan pinanbibiigan iray tugyop na saya. Insan pinankakasakey daray tugyop lamet pian manibukel na sakey a mikrobyo. Anggaman ontan, insalaysay na biologon si René Dubos ed Encyclopædia Britannica a sakey a lingo so panukoy ed saya bilang “amalsa na bilay.” Aliwan sarayan sientista, nisay arum ni, so makapamalsa na balon bilay manlapud bengabengatlan andiay bilay. Imbes a paneknekan a say bilay so bunga na pankanawnawa, ipapanengneng na sayan eksperimento ya “amin a biolohikon makinarya” a nakakaukolan nipaakar ed bilay “so nepeg a pawalaen na dati lan walaay bilay.”

⁸ Anggan makapawala iray sientista na mabilay a protina manlapud anggapoy-bilay a bengabengatla, paneknekan lambengat na saya a say dati lan wala tan walaay intelehensyan bilay so kaukolan bilang puersan manangidirehi. Sakey ni, anggapo ni toon akapangigapo na bilay ed dalin. Anggaman ontan napawala so bilay, pati say bilay na too. Siopa so walaay responsabilidad? Saray managsulat na Biblia so abayag lan akasabi ed sakey a desisyon a makanepegan na masimoon a panangonsidera. Inkuan na sakey: “Say linawa na Makapanyarin-amin so angiter na bilay ed siak.” Inyarum ni na sakey: “[Dios] mismo so sankatalbaan ya angiter na bilay ed amin.”a

⁹ Say lalon maapit ya inengneng ed laman mo so ontulong ed sika a mankatunongan ni ed saya.

Saray Selulam​—Say Utek Mo—​Sika

10-14. Anto so naaralan tayo nipaakar ed saray selula tayo ya ontulong sano konsideraen tayo so kiwawala na Dios?

¹⁰ Say bilay so ompaparok ed laman mo, a titibukelen na manga 100,000,000,000,000 ya ankekelag a selula. Say selula so pinagkabasiyan na kada mabilay a bengatla ed dalin. Mentras a panaaralan itan, lalo met a magmamaliw itan a makapawetwet.

¹¹ Balang sakey ed saray selula na laman mo so niyaliling ed sakey a melmelanting a tuloy ya abakoran a syudad. Ditan et wala so singa-panagpagawaan a mangitatarok na enerhiya. “Saray panagpagawaan” ed selula so manggagawa na saray protina pati met na saray hormone ya ipapawit ed nanduruman parti laman. Walay makawetwet ya impansasangal na saray paralanan pian makapanbiahe iray kimikan paloob tan papaway ed selula. Walaray “managbantay” a manbabantay pian mangontrol ed antokaman ya onloob tan pian labanan iray mangataki. Say pinagkasentro na amin na saraya et say nucleus, a satan so “munisipyo” na selula. Ipapakurang na saya so amin a kimey na selula tan karga toray planon genetiko. Arum ya elemento na selula et ontanlan melag a buragas niray detalye na saraya anggano walay tulong na 200,000-puersan electron microscope. (Say sakey a gilata a pinabaleg na sayan puersa diad epekto et magmaliw a kapalduan milya so dukey, odino 0.8 km.) Anto so makapangisalaysay ed onian makapakelkelaw ya inkawetwet tan inkaayos na balang sakey ed 100,000,000,000,000 a melmelanting a selula?

¹² Walay panaon a sika so saksakey lambengat a pertilisadon selula ed matres nen inam. Satan a selula so apaldua ed duara, kayari to et apatira, tan matultuloy ni. Diad saginonor, pigara ed satan a selula so nagmaliw iran tisyo na masel. Say arum ed saraya so nagmaliw a saray matam, puke-pukel tan puso. Panon kasi inkatibukel na saray selula ed balang elemento na laman ed dugan panaon tan lugar? Alimbawa, akin ya atibukel iray selula na layag ed nepeg a kipasenan da, tan aliwan diad pueg odino taklay mo?

¹³ Kuninengen pan maong. Diad balang selula et walay samplon nilibon gene tan say makanakanan DNA, a mandidikta ed selula no panon so ikiwas tan panparakel. Nibagan say DNA ed kada selula so mankarga na magenap ya impormasyon a napano toy sakey ya ensayklopidya a walaay 1,000 tomo. Determinaen toy magmaliw a kolor na buek mo, kapeles na ibaleg mo, no panoy iyimis mo, tan agnabilang niran detalye. Amin na satan so ‘akasulat’ ed DNA na sakey a selula ed matres nen inam.

¹⁴ Diad liwawa na sarayan pigpigaran punto nipaakar ed selula, nitepet tayo: Lapud aliwan saray ateng tayo so sinononot ya angiparaan ed makapakelkelaw iran genetikon plano odino ed selula, siopa so nanggawa ed saya? Makatunongan ta ya ibagan anggapoy intelehentin Desinyador na satan?

15-17. Panon a napapaneknekan na utek na too so nipaakar ed inkadesinyo?

¹⁵ Diad amin na saray organom, anganko ta say sankamakapakelkelaw et say sakey ya agmon balot nanengneng​—say utek mo. Titibukelen na satan so 10,000,000,000 selula na nerbo, mas nin doble ed bilang na totoon walad tapew na dalin. Balang sakey met ed sarayan selula so nayarin walaay nilibon koneksyon ed naduruma nin selulan nerbo. Say interamentin bilang na saray koneksyon so mairap ya isipen!

¹⁶ Nisimpen mo ed utek mo so minilyon a katuaan tan litrato, balet aliwa lambengat iyan bodega na pikakabat. Diad panamegley na satan et naaralan moy manbuknol na singer, mansalitay nanduruman lenguahe, manluto na tinapay odino manngisiw. Nayarin isipen mo​—no anto kasi nagawa ed panbakasyon mo odino no antoy taway na sakey a matabol a prutas. Sika so makapanusisa tan makapanimbento. Sarag mo met so manplano, mangapresya, mangaro tan isiglaot so isip mo ed apalabas, kaplesan tan arapen. Say Desinyador na utek so mapatpatnag a walaan na kakabatan a mas nin babaleg nen say niwala ed siopaman a too, lapud aakoen na saray sientista:

“Agni tanton malinew no panon irayan nagagawaan na makapakelkelaw ya inkapadron, inkauksoy tan inkamakapaingganyo na sayan makapawetwet a makinarya. . . . anggan kapigan et agnaresolbi na too so amin a nambibiigan a bunikew ya iyaarap na utek.”​—Scientific American.

¹⁷ Diad panmolimoli no wala kasi Manamalsa a Supremon Persona, agmo lilingwanan so arum nin kabiangay laman mo. Saray matam​—a mas eksakto tan mibabagay nen say dinanman a kamera. Saray layag mo​—makabidbir ed antokaman a nengneng na tono tan mangiiter ed sika na direksyon tan inkasimbang. Say pusom​—sakey a makapakelkelaw a bomba a say kapasidad to et agni naalig na anggan say sankamarunongan ya inhinyero. Say dilam, pantunaw tan saray limam so nayari ni ingen ya iyarum. Sakey ya inhinyeron inopaan pian mandesinyo tan manggawa na sakey a computer so nankatunongan na onia:

“No say computer ko so mankaukolan na desinyador, panon to ni kasi makawetwet a pisiko-kimikon biolohikon makina a laman ko​—a manwarin saya met so sakey a sankamelagan a kabiangan labat na apalaknab tan anggapoy-anggaan ya uniberso?”

(Ituloy ed ontumbok a paway.)

[Paimano ed leksab]

[Kahon ed pahina 29]

“Natan 80% na saray biologo so mangako anganko a say biolohiya tan say bilay so kokontrolen na sakey ya atagtagey a puersa.

“Say makapakelkelaw ya uksoy tan panangontol ed nanduruman nengneng na bilay tan say pinagkabasiyan na panggawa ed loob na saray selula tan molekula so walaan na agaylan impluensya diad panisian wala so saksakey ya atagtagey so pakayari to.”​—“Journal of the American Medical Association.”

[Kahon ed pahina 29]

SIOPA SO NANDISENYO NA LAMAN NA TOO?

UTEK: Nagkalalo nen say sakey a computer, walaay kapasidad a kakalkulaen a sakey bilyon a danay nen say nausar na kaplesan a dukey a bilay na too.

MATA: Sakey a sigpot ya automatiko, bulos a mangipopokus, tan agnabuburagas a de-kolor a kamera ed pelikula.

PUSO: Sakey a bomba a mas nin epektibo nen say dinanman a makinan ginawa na too. Mangibobomba na 1,500 a galon (5,700 L) odino masulok ni diad agew-agew.

ALTEY: Sakey a laboratoryo na kimikon walaan na masulok nen 500 ya trabaho. Mamapawala na masulok a 1,000 enzyme.

PUKEPUKEL: Sakey a balangkas a manbelat lambengat na 20 libra (9 kilo), balet kaawet na saray lusek a balatyang.

SISTEMA NA NERBO: Sakey ya impansasangal na komunikasyon a manreresibe tan/odino onkikiwas ed 100,000,000 a sensasyon ed kada segundo.