Panamaliket ed Bilay na Pamilya Yo
Kapitulo 9
Panangipasal ed Ananak Manlapud Inkaugaw
1-4. Antoy walan ebidensya a say sakey a melag ya ugaw so walaan na abalbaleg a kapasidad ed pakaaral?
Nipareng so kanonotan na kapanyanak ya ugaw ed sakey a pahinan agni asulatan. Diad tua, dakel ya awawey so nikarga’d kanonotan na ugaw anggan sikato ni walad panaganakan na ina to. Tan arum iran awawey na personalidad so agnabural a nisulat ditan diad panamegley na henetikon tawir. Ingen wadtan so malaknab a kapasidad na panaral manlapud momento na kianak a manpatuloy. Imbes di sakey labat a pahina, sikato so singa sakey ya interon librarya a manatalaran a mangawat na saray iprintan impormasyon ed saray pahina to.
2 Diad kianak say utek na ugaw so kakapat lambengat ed belat to diad inkatatken to. Ingen ta maples so ibabaleg na utek a diad duay taon lambengat dampoten toy taloran kakapat na belat to’d inkatatken! Mibabansag so ibubulaslas na inkarunong. Ibabaga na saray managsukimat a say intelihensya na ugaw so ombabaleg a maples legan na ununan apatiran taon na bilay a singa diad ontumbok nin labintalo. Diad tua, ibaga na arum a “saray kanonotan a naaralan na ugaw antis na komaliman taon na inkianak to so sakey ed saray sankairapan a naabet to.”
3 Saratan a manunan kanonotan a singa say kawanan tan kawigi, tagey tan leksab, napno tan apa, ontan met na panangipareng na kabaleg tan kabelat so singa natural ya amin ed sikatayo. Ingen saraya so nepeg ya aralen na sakey ya ugaw tan dakerakel niran aaralen. Say mismon panaral ed salita so nepeg a nitanem tan niletneg ed kanonotan na ugaw.
4 Say lenguahe so inkuentay arum a “nayarin sikatoy sankairapan a nagawaay karunongan na sakey a too a kaukolan ton gawaen.” No asali yo lan nanbanikelan ya aralen so sakey a balon lenguahe, nayarin sikayoy mipakna. Balet nayarin walaan kayoy bentaha ed pikakabat no panon so epekto na lenguahe. Say sakey ya ugaw agto kabat, tan ingen say kaisipan to so makayarin manebek ed panaral na lenguahe tan satan so pakiwasen to. Aliwan satan labat, balet saray ugugaw a walad kalangweran a manaayam ed kaabungan a dakerakel so pansasalita odino paspasen so makayari ni ingen a mansalitay duaran salita a magmainomay—sakbay ni na paneskuela ra! Kanian, say intelihensya so wadtan, manaalagar a bayuboan.
Say Panaon na Igapo so Natan La!
5. Panon kasakbay so nepeg ya igapo’d pangipasal ed sakey ya ugaw?
5 Nansulat ed kaiba ton Timoteo, impanonot nen apostol Pablo ed sikato ya akabatan toray masanton sulsulat “manlapud inkaugaw” to. (2 Timoteo 3:15) Makabat ya ateng so mamidbir ed natural ya eras na ugaw a manaral. Saray ugugaw so maimaton a tuloy, amin a mata tan layag. Balang lan kabat na saray atateng odino andi, saray angkekelag so okupadon manesepsep na impormasyon, isisimpen da, aaruman da, mangibabagay konklusyon da. Diad tua, no saray atateng so aliwan maalwar, diad antikey a panaon et nikadkaduman tuloy so nayarin naaralan na ugaw ed no panon toratan ya usaren unong ed saray kaliktan to. Kanian, say simbawan niiter ed Salitay Dios so onaplika manlapud kianak a manpatuloy: “Ipasal moy ugaw unong ed dalan a parad sikato; anggan sano sikatoy onmasiken agto onarawi manlapud satan.” (Uliran 22:6) Saray onunan leksion, siempre, so nipaakar ed aro, tekep na dakel a panangaro tan panangasikaso. Balet tekep na saya et nepeg a gawaen so nakaukolan a panametek a niyaplikan mabanayat balet ta mapekder.
6. (a) Diad anton nengneng na panagsalita so maong a pitongtong ed ugaw? (b) Antoy nepeg a panmoria ed dakerakel iran tepet a nayarin palesaen na ugaw?
6 Mitongtong ed ugaw, aliwan diad “tongtong na ugaw” noagta diad simplen tongtong na matatken la, a kaliktan yon naaralan to. No say melag ya ugaw et makaaral lan mansalita, sikay delapen to la ed saray tepetepet? ‘Akin ya unooran? Iner so nanlapuan ko? Iner so lalaen na bibitewen no agew? Antoy gagawaen yo? Akin ya onia iya? Akin ya ontan itan? Sige lan sigen tepet, agmanunda! Denglen yo ra, ta saray tepetepet so sakey ed saray sankaabigan a kagawaan na ugaw diad panaral. Say pangamper ed tepetepet so mangamper ed ibulaslas na kanonotan.
7. Panoy sankaabigan a pangebat ed saray tepet na ugaw, tan akin?
7 Balet nonoten, a singa ginawa na apostol, a “sanen siak so sakey ya ugaw, siak so nansalitan singa ugaw, nanisip a singa ugaw, nankatunongan a singa ugaw.” (1 Corinto 13:11) Ebatan yoray tepet ed anggaay nayarian yo, balet diad simple tan antikey. Sano itepet na ugaw, ‘Akin ya unoran?’ agkaukolay kumplikado, detalyadon ebat. Arum ya ebat a singa, ‘Saray lurem so nabelatan la’d danum kanian say danum so napelag,’ so nayarin makapnek la. Say natnat na imanoy ugaw so antikey; tamtampol ya ombaliksat lamet ed sananey. Kanian kaleganan ya iikdan yoy ugaw na gatas ya anggad mansumpal ed anawet iran tagano, ikdan na simple iran impormasyon ya anggad natalosan toray mas lalon detalyadon pikakabat.—Ipareng so Hebreos 5:13, 14.
8, 9. Antoy nayarin gawaen diad pangibangat ed ugaw a maaligwas ed no panoy pambasa?
8 Say panagaral so nepeg a progresibo. Singa abitla la, si Timoteo so sikakabat ed Kasulatan a nanlapud inkaugaw. Mapatnag a say sankasakbayan iran naaralan to manlapud inkaugaw so nisakup diad inkabangatan to manlapud Biblia. Seguradon saya so progresibo, a kaparan tuloy na sakey ya ama odino ina natan a gapoan ton bangatan so sakey ya ugaw a manbasa. Ibasa yo’d anak yo. Sano sikatoy ugaw, akualen mo, lakapen mo tan ibasaan mo ed agaylan marakep a boses. Sikatoy nawalaan na ampetang a liknaay kaligenan tan liket, tan say panagbasa so sankaliketan ya eksperiensia, anggan dagdaiset so natalosan to. Saginonor, nayarin ibangat mo ed sikato iray letra, anganko bilang sakey a galaw. Insan wala ray salita, tan kabekta mamormay salsalita tan kabekta saray salita ed saray estansa. Tan gawaen so oksuyan na panagaral a magayaga, no nayari.
9 Sakey a sanasawa, alimbawa, so mangibasan maksil ed taloy-taon ya anak da, ya ituro ray kada salita a tumboken na ugaw legan a babasaen da. Diad arum iran salita sikaray ontunda, tan say ugaw so mangibaga’d salita, a singa “Dios,” “Jesus,” “too,” “kiew.” Inut-inut saray salitan sarag ton basaen so ondakel, tan diad apat taon nabasa toy maslak la ran salita. Tekep na panagbasa et say panagsulat, onuna diad saray sinansakey a letra, tan insan say kompleton salsalita. Panliketan na sakey ya ugaw so pakapangisulat toy dilin ngaran to.
10. Akin a makabat so panulong ed kada ugaw a mamayubo na dilin abilidad to?
10 Balang ugaw so duma, tekep na nikadkaduman personalidad, tan sikatoy nepeg a tulongan a mamayubon mitukoyan ed indibidual ya atawir ton pakayari tan langkap. No ipasal yoy sakey ya ugaw a mamayubo’d saray tawir ton biskeg tan abilidad, agto liknaey panibeg ed saray agawaan na arum ya ugugaw. Kada ugaw so nepeg ya aroen tan napabli ed inkasikaton dili. Legan a sikatoy tulongan a manalona odino mangontrol ed mauges iran kanonotan, agyo sasalien ya ipilit ed ugaw so kinanonotan-lan-asakbay ya akamoldian. Noag ingen, sikatoy iwanwan yo ed sankaabigan a pangusar ed dili ton maabig iran awawey to.
11. Akin ya aliwan makabat so makapuy a pangipareng ed sakey ya ugaw diad sananey?
11 Nayarin pawalaey ateng so espirituy sinisiblet a laslasan diad pangipaskar na balanglan say inkamatalona odino inkaabeba na sakey ya ugaw no ipareng ed sananey. Mientras saray angkelag ya ugugaw so mangipanengneng na nianakan ya inkasiblet, sikaray nisipor a bulos manlapud saray ideya na rangko, inkamatalona, tan saray liknaan na paimportanti. Sikato no akin a sarag nen Jesus ya usaren so sakey a melag ya ugaw bilang ehemplon pangorihe ed espirituy ambisyon tan imano ed personal a kaimportantian ya impanengneng na saray babangatan to ed sakey ya okasyon. (Mateo 18:1-4) Kanian, paliisan so makapuy a panangikompara’d sakey ya ugaw ed sananey. Nayarin saya so liknaen na ugaw bilang aglabalabay. Onuna sikatoy onimbel, tan no sayan panagtrato so mantultuloy, nayarin sikato met so ombusol. Diad biek a dapag, say ugaw ya imparungtal a matalona so nayarin magmaliw a mapasirayew tan manggaway kasakitan na arum. Bilang sakey ya ateng, say aro tan panangawat yo so agbalot onsaral ed no panoy kipareng na sakey ya ugaw ed sananey. Say pandurumaan so makapaliket. Say sakey ya orkestra so walaay nanduruman nengneng na instrumento pian naaruman so panduruma tan inkaabig, ingen amin so mantutunosan. Say nanduruman personalidad so mangarum na nanam tan interes ed sirkuloy pamilya, ingen say pantutunosan so agnaderal no amin et ipadron day inkasikara ed saray maptek a prinsipyo na Manamalsa.
Tulongan Yoy Ugaw ya Ombaleg
12. Antoran katuaan nipaakar ed matatken so mangipanengneng a kaukolan na ugaw so suston panangiwanwan?
12 Ibabagay salita na Dios ya ‘agkayarian na too so panakar ton mangiwanwan ed saray kundang to.’ (Jeremias 10:23) Ikuan na totoo a nayari. Kanian agda labay so madibinon panangiwanwan, awaten day panangidirehi na too, agmakapantunosan, tan mansumpal ed pamaneknek a tua manaya so Dios. Ibabaga nen Jehova a Dios a walay sakey a dalan a singa maptek ed sakey a too, balet say sampot to so dalan na patey. (Uliran 14:12) Abayag lan saray totoo so amili ed dalan a singa maptek ed sikara, tan angipaarap itan ed bakal, eras, sakit tan patey. No say sakey a dalan ya ompatnag a singa maptek ed toon matatken, eksperiensiado et mansumpal ed patey, panon a say dalan na sakey ya ugaw a singa maptek et mansumpal ed sananey? No agkayarian na too so panakar ton mangiwanwan ed saray kundang to, panon a kayarian na ugaw a manpaker so pangiwanwan to’d dalan ed bilay? Intarya na Amalsa so panangiwanwan a parad atateng tan ugaw diad panamegley na Salita To.
13, 14. Panon so nayarin pamilin na atateng ed ugugaw, a mitunosan ed simbawan naromog ed Deuteronomio 6:6, 7?
13 Diad atateng, kuan na Dios: “Sarayan salita ya igaganggan ko’d sika natan so nepeg ya ontatak ed pusom; tan sikaray nepeg mon ipurek ed anak mo tan sikaray salitaen mo sano sikay onyurong ed abung tan sano manakar ka’d dalan tan sano ondukol ka tan sano ombangon ka.” (Deuteronomio 6:6, 7) Diad amin a panaon, kapiganman a walaray matukoy a pankanawnawa, nepeg ya iter so panamilin. No mankakasakey so pamilyan mangalmusal, anggamano diad dakel et say kabuasan so nayarin apuraan a panaon na iyakar ed trabaho odino eskuelaan, say balikas na pisasalamat parad tagano so mangipaarap ed kanonotan diad Amalsa tan nayarin isakup so arum iran punto na espiritual a kablian ed pamilya. Nayarin iyabuloy na panaon so arum a komento nipaakar ed akatarya ran kimey ed satan ya agew odino nipaakar ed eskuelaan tan maabig a konseho diad panangabet ed saray problema a nayarin onlesa. Diad oras na kakaugip, “sano ondukol ka,” so nayarin makapaliket a panaon parad angkekelag ya ugugaw no saray atateng et ikdan daray ekstran imano. Saray estorya’d oras na kakaugip so makabaliksan a tuloy ed ugugaw tan nayarin maabig a dalan na panagbangat. Say Biblia so napnoy materyal a mankaukolan labat na inkarunong na ateng tan sayaksak pian nagawan makapalikliket ed ugaw. Saray personal ya eksperiensia manlapud dilin bilay yo so nawalaan na nikabiig ya apelo ed saray anak yo tan nayarin mangisempet na maabig iran leksion. Tan anggamano singa sakey ya angat so pakaromog to’d saray estoryan isalaysay, mabetbet a naromog yon say ugaw so malabay ya ondengel ed parehon estorya a naynay. Nayarin naromog ya, diad pangusar ed sayan ekstran panaon, saray linya na pitatalosan ed anak yo so nagawan lalon lukas. Say panagpikasin kaiba iray angkekelag diad oras na kakaugip so makatulong met ed kiletneg na masakbay a pitatalosan ed say Sakey a sankaabigan ya mangigiya tan manalimbeng ed sikara.—Efeso 3:20; Filipos 4:6, 7.
14 Inerman so kawalaan yo, ‘manyudyurong ed abung’ odino manbibiahe ‘ed dalan,’ walaray pankanawnawa diad pangipasal yo’d anak yo ed daladalan a makapainteres tan epektibo. Para’d ugugaw, arum ed saya so nayarin diad porma na galaw. Sakey a sanasawa so angiter na sayan salaysay no panon so inkaepektibo na saya diad pananulong ed ugugaw a makanonot ed saray punto manlapud sakey a miting a parad panangiyaral na Biblia:
‘Sakey a labi inawit mi sakey a melag ya ugaw a mantaoy anemira tan gendagendat ya aliwan tanton atentibo ed saray miting. Legan a sikami so mamapaarap ed panagaralan, imbagak: “Manggalaw ita. Diad kasesempet nengnengen ta no sarag tan nonoten iray kinanta tan arum iran manunan punto ya asakup ed miting.” Nen akasempet kami la sikami so nikelawan. Say sankamelagan ya ugaw, a datiratin aliwan atentibo, so naikdan na onunan pankanawnawan mansalita tan nanonotan toray dakel a punto. Insan saray anak mi so angyarum ed saray komento ra tan kaunoran sikamin duan matatatken so nankomento. Imbes a trabaho, satan so liket ed sikara.’
15. Panon so nayarin pamaseseg ed ugaw a mamarakep ed saray agawgawaan to?
15 Legan ya ontatatken so ugaw naaralan ton ibalikas iray ideya, mangiplano’d bengabengatla, mantrabaho, mantugtog ed sakey ya instrumento. Say kimey to, diad sakey a pantalos, so kabiangan ton dili. Satan so personal a tuloy ed sikato. No sikay onnengneng ed satan tan ikuan mo ‘Maong ya agawaan,’ say espirituy ugaw so onsayaksak. Anapen so bengatla ed kimey to a sarag mon sitotoor a dayewen, tan sikatoy napaseseg. Balaw mo, tan sikatoy nayarin onkapuy tan nadismaya. Mamalesay tepet nipaakar ed sakey a nengneng ed kimey to no nakaukolan, balet agpapapawayen a singano agpanlabay ed kimey to. Singa alimbawa, imbes ya alaen so dilin indrowing to tan umanen, nayarin idemostra so arum a pamaaligwas ed sananey a papel. Saya so mangipalugar ed sikaton mangiyarunsa ed dilin drowing to no labay to. Diad pamaseseg yo’d sagpot to ipapaseseg yoy ibabaleg to; diad sipapasang a pamalaw ed sikato, nayarin sikatoy dismayaen yo odino patayeren yoy pilalek ton manalsali. On, say prinsipyo ed Galacia 6:4 so onaplika met ed ugugaw: “Paulian yon paneknekan to so dilin kimey to, tan insan sikatoy walaan na sengegan ed panliket nipaakar ed sikato lambengat, tan aliwan diad kipareng ed sananey a too.” Say sakey ya ugaw, ilautla’d saray onunan sagpot to, nakakaukolan toy panamaseseg. No say proyekto et maabig a parad edad to, idayew yo! No andi, idayew yoy sagpot, tan paseseg yon manali lamet. Tutal, sikatoy agnankurang ed akaunan impanali to.
Panon Kon Ipaliwawa so Sekso?
16. Unong ed ibabagay Biblia, antoran klase na ebat so nepeg a niiter ed tepetepet na ugaw nipaakar ed sekso?
16 Ebatan yo ray tepet na anak yo tan sikatoy pasesegen yon mitongtong. Balet kabekta sikayoy biglan natepetan nipaakar ed sekso. Kasin onebat na prangka odino mangiter kayoy manamalikdon ebat, a singa say pangibaga a say agi ton melag et inala’d ospital? Kasin sikayoy mangiter na suston impormasyon odino labay yoy anak yon makagamor na makapkapuy, lingo iran ebat, anganko diad marutak a salaysay, manlapud matatatken ya ugugaw? Kinargay Biblia so prangka ran reperensya ed dakel iran bengatla nipaakar ed sekso odino saray genital organ. (Genesis 17:11; 18:11; 30:16, 17; Levitico 15:2) Sanen bibilinen toray totoo to nipaakar ed saray pantitipon a diman say Salita to so basaen, inkuan na Dios: “Tiponen yo ray totoo, saray lalaki tan bibii tan saray angkekelag ya ugugaw . . . pian sikaray ontalineng tan pian sikaray makaaral.” (Deuteronomio 31:12) Kanian saray angkekelag ya ugugaw so makadngel ed anggan dinan ed saratan a reperensya diad kaliberliber a mabinta, magalang, aliwan diad porma na “tongtong ed kalsada.”
17-19. Panon a niiter iray paliwawa nipaakar ed sekso ya inut-inot?
17 Peteg, say panangipaliwawa ed sekso et aliwan mairap a singa isisipen na dakel iran atateng. Sankasakbayan a nakabatan na ugugaw so lamalaman da, ya nadiskobre daray nanduruman parte. Sikaray ibitlam ed ugaw: lima, sali, eleng, eges, tapi, kayarian na laki, kayarian na bii. Say melag ya ugaw so agnabaingan, likud no sikay biglan manguman tan “iyamot” moray parti na kayarian. Say mamakapuy ed atateng so inisip dan kaukolan dan isalaysay so amin a bengatla, bekta a saray tepet so onggapo. Diad tua, saray tepet so onsabi panapanaon, legan a say ugaw et nasabi toy nanduruman balitang ed ibabaleg to. Kaleganan a saray nanduruman balitang so nasabi, kaukolan yo lambengat lan iter so manepeg a bokabularyo tan simplen tuloy, inheneral a paliwawa.
18 Singa alimbawa, sakey ya agew sikay natepetan, ‘Iner so nanlapuan na ugugaw?’ Nayarin ebatan mo lambengat ed pangikuan mon: ‘Sikaray binmaleg ed eges na ina ra.’ Mabetbet, satan labat so nakaukolan, a para natan. Kaunoran nayarin itepet na anak mo, ‘Panoy ipaway na ugaw?’ ‘Walay nikabkabiig a lukasan ya ipaway to.’ Tan satan so mabetbet a makapnek, a para natan.
19 Pigaran panaon ed saginonor nayarin onsabi so tepet a, ‘Panoy igapo na ugaw?’ Say ebat yo so nayarin: ‘Say ama tan ina so malabay ya nawalaan na anak. Say bukel a manlapud ama so miabet ed iknol na ina tan say ugaw so onggapon ombaleg, singa say bukel ed dalin ya ombaleg ed sakey a rosas odino sakey a kiew.’ Kanian, sikatoy sakey a mantultuloy ya estorya, balang balitang so magenap a mamenek ed ugaw kaleganan to. Saginonor nayarin itepet na ugaw, ‘Panoy iloob na bukel na ama ed dalem na ina?’ Nayarin simplen ibaga yo: ‘Kabat mo so sakey ya ugaw a laki. Sikatoy walaan na kayarian. Say bii so walaan na sakey a lukasan ed laman to ya onkabi’d kayarian na laki. Say bukel so nitanem. Ontan so inkagawa na totoo ta pian saray ugugaw so nigapo tan ombaleg ed ina, tan kaunoran sikatoy ompaway bilang ugaw.’
20. Akin a maabig parad atateng so pangipaliwawa’d ananak da na nipaakar ed sekso?
20 Sayan simamatuan iyaasingger so seguradon magmaong nen saray palson estorya odino “iyamot-amot” a kiwas a manggawa’d teman ompatnag a singa bengatlan karimdimla. (Ipareng so Tito 1:15.) Magmaong so pakadngel na ugaw ed saray katuaan manlapud ateng to, a sarag dan ulopen iray paliwawa ra ed rasorason no akin a saray ugugaw so nepeg ya onlesa lambengat manlapud sanaasawan totoo a manaarowan ed balang sinansakey tan angawat na responsabilidad a mangaro tan mangumponi ed ugaw. Saya so mangyan ed tema diad mabunigas, espiritual a kipapasen, imbes a naaralan ed kipapasen a singa gawaen ton amin a marutak.
(Ituloy ed ontumbok a paway.)