Akin ya Anapen Ni Katuaan?
DAKEL a relihyoson organisasyon so mangibabagan walaan na katuaan, tan sigugunaet iran mangiyopresi’d satan ed arum. Anggaman ontan, diad baetan da et mangiyoopresi ira na dakel a makapawetwet a “katuaan.” Kasin saya so sananey lambengat ya ebidensyan amin a katuaan so relatibo, ya anggapoy absoluton katuaan? Andi.
Diad libro ton The Art of Thinking, imbalikas nen Propesor V. R. Ruggiero so inkasurpresa to ya anggan saray matudion totoo so no maminsan et mangibagan say katuaan et relatibo. Ikakatunongan to: “No amin so manggagawa na dilin katuaan to, sirin anggapoy ideya na toon magmaong nen say arum. Amin so nepeg a nampapara. Tan no amin ya ideya so nampapara, akin a sukimaten ni arum a tema? Akin a kotkoten ni dalin parad saray ebat ed arkeologon tepetepet? Akin ya analisaen niray sengegan na tensyon ed Pegley Bukig? Akin ya anapen ni tambal na kanser? Akin ya usisaen ni galaksi? Sarayan aktibidad so makatunongan lambengat no arum ya ebat so magmaong nen say arum, no say katuaan so sakey a bengatlan biig, tan agnaapektoan na panmoriay indibidual.
Diad tua, anggapoy anggan sakey a talagan manisian anggapoy katuaan. Sano nipaakar ed pisikal iran kapetegan, a singa say medisina, matematika, odino saray ganggan ed pisika, anggan say sankamatooran a manangiyalibansay relativism so manisian say pigaran bengatla et tua. Siopa ed sikatayo so makpel ya onlugan ed sakey ya eroplano no agtayo isipen a nagnap iray ganggan na aerodynamics? Saray nasuysuy a katuaan so talagan wala; saraya so akapaliber ed sikatayo, tan imamatalek tayoy bilay tayo ed saraya.
Say Kasalat na Relativism
Anggaman, sankanengneng iray lingo na relativism ed saray bengatlan nipaakar ed moral, ta dia agawa so impakasakitan a tuloy na ontan a kaisipan. Imparungtal na The Encyclopedia Americana so onia: “Talagan panduaruwaan no kasin nayarin nagamoran na too so pikakabat, odino kabkabat a katuaan . . . Anggaman ontan, maseguron kapiganman et ipupulisay so mankakambal ya ideolohya na katuaan tan pikakabat bilang kugkugip odino peligro, nabubulok so atooan a sosyedad.
Anganko naimanom itan ya inkabulok. Alimbawa, matalag la natan a bidbiren bilang katuaan iray moral a bangat na Biblia, a malinlinew a mangibabagan mauges so seksual ya imoralidad. Say situation ethics—“desidien mo no antoy duga ed sika”—so kasmak ya opinion. Nayari kasin ibaga na siopaman a say inkabulok na sosyedad so aliwan bunga na onian maka-relatibon panmoria? Maseguron say sankamundoan iran epidemya na makaalis iran sakit ed sekso, abuyak iran ayaman, tan panaglukon na saray kalangweran so talagan mamapaneknek ed inkasikara.
Anto So say Katuaan?
Kanian taynan tayo so makilot a danum na relativism tan usisaen a magano no anto so dedeskribien na Biblia bilang say puron danum na katuaan. (Juan 4:14; Apocalipsis 22:17) Diad Biblia, say “katuaan” anggan panon et aliwan kapara na mairap a talosan, agnarandan ya ideya a sengegay pandedebatian na saray pilosopo.
Sanen inkuan nen Jesus a say interon gagala to ed bilay et say pangitongtong ed katuaan, sasaglawien to so sakey a bengatlan papablien la na saray matoor a Judio pigaran siglo lay linmabas. Diad sagradon sulat da, abayag lan binasa na Judios so “katuaan” bilang bengatlan tua, aliwan teorya lambengat. Diad Biblia, say “katuaan” so nipatalos ed Hebreon salita ya “’emethʹ,” a mangipapatnag no antoy mapekder, putel, tan, anganko et nagkalalo’d amin, napanmatalkan.
Saray Judio so walaan na maabig a rason diad panmoria ed katuaan diad ontan a dalan. Tinawag da so Dios da, si Jehova, say “Dios na katuaan.” (Salmo 31:5) Saya so lapud amin a bengatlan inkuan nen Jehova a gawaen to, so talagan ginawa to. Sano mangisisipan, susumpalen to iratan. Sanen angipuyan na saray propesiya, saratan so asumpal. Sanen imbalikas toray pinal a panangukom to, saraya so agawa. Minilyon ya Israelita so akatasi ed sarayan kapetegan. Saray apuyanan a managsulat na Biblia so angirekord ed saratan bilang agnasuppiat iran katuaan ed awaran. Aliwan singa arum niran libron minoria bilang sagrado, say Biblia so agnisiglaot ed mito odino tongtong basilyo. Satan so mapekder a nilamot ed nasuysuy iran katuaan—maawaran, arkeolohiko, sientipiko, tan saray kapetegan ed sosyal. Agpankelawan a kuan na salmista nipaakar ed si Jehova: “Say gangan mo sikato so katuaan. . . . Amin so saray gangan mo katuaan ira. . . . Say katiponan na salitam sikato so katuaan!”—Salmo 119:142, 151, 160.
Inyaniweng nen Jesus iray salita na satan a salmo sanen inkuanto diad pikakasi to’d si Jehova: “Say salitam sikato so katuaan.” (Juan 17:17) Amta nen Jesus ya amin a sinalita nen Ama to so absoluton mapekder tan napanmatalkan. Ontan met, si Jesus so “napno na . . . katuaan.” (Juan 1:14) Akaaral iray patumbok to bilang akatasi, tan nirekord parad amin a kailalakan, ya amin a bengatla so napanmatalkan, say katuaan.a
Iimanoen na The New International Dictionary of New Testament Theology: “Diad pangiparungtal ed saray salita to tekep na amen, paraan nen Jesus a bilang maseguro tan napanmatalkan. Tatalindegan to iratan a salita tan pepekderan to iran mismo tan ed saray dumerengel to. Saratan so balikas na inkagalang tan autoridad to.”
Anggaman ontan, sanen imbaga nen Jesus ed si Pilato a sikato so linma diad dalin pian salitaen so katuaan, walaan na ispisipikon katuaan ed kanonotan to. Imbalikas itan nen Jesus bilang ebat ed tepet nen Pilato: “Ari ka sirin?” (Juan 18:37) Say Panarian na Dios, tan dilin betang nen Jesus bilang say Ari to, so mogmon tema, say uker, na saray bangat nen Jesus legan a wadiad dalin (Lucas 4:43) A sayan Panarian so mangiyalangon ed ngaran nen Jehova, mangibendika ed inkasoberano to, tan mangipawil ed matoor a katooan ed magnayon tan maliket a bilay so “katuaan” ya iilaloan na amin a puron Kristianos. Lapud say betang nen Jesus diad kasumpalan na amin a sipan na Dios so importantin tuloy, tan lapud amin a propesiya na Dios so nagmaliw ya “Amen,” odino tua, lapud sikato, nibagan tuloy nen Jesus: “Siak so dalan, tan say katuaan, tan say bilay.”—Juan 14:6; 2 Corinto 1:20; Apocalipsis 3:14.
Say pamidbir ed sayan katuaan bilang kumpleton napanmatalkan so makabaliksan a tuloy ed Kristianos natan. Kabaliksan ton say pananisia ra ed Dios tan ed ilalo ra ed saray sipan to so nibased saray katuaan, ed saray kapetegan.
Onkikiwas a Katuaan
Agmakasurpresa, isisiglaot na Biblia so katuaan ed kiwas. (1 Samuel 12:24; 1 Juan 3:18) Parad matakot-ed-Dios iran Judio, say katuaan so aliwan tema pian panpilosopoan; satan so dalan na bilay. Say Hebreon salita parad “katuaan” so mankabaliksan met na “inkamatoor” tan inusar pian deskribiey sakey a napanmatalkan ya onkiwas unong ed salita to. Imbangat nen Jesus iray patumbok to a moriaen so katuaan diad parehon panmoria to. Sisisimoon ton inataki so pansimpisimpitay Pariseos, say maawang a baetan ed dilin-matunong iran salita ra tan ed agmatunong iran gawa ra. Tan impanengneng to so alimbawa diad impanbilay unong ed saray katuaan ya imbangat to.
Kanian satan so kaukolan met ed amin a papatumbok nen Kristo. Parad sikara, say katuaan na Salitay Dios, say makapabiskeg a balita na Panariay Dios ed silong na uley nen Jesu-Kristo so nagkalalo ni, mas ni nen say basta impormasyon. Sayan katuaan so mamapakiwas ed sikara, a manadagdag ed sikaran manbilay unong ed satan tan ipanabang itan ed arum. (Ipareng so Jeremias 20:9.) Parad inmunan-siglon Kristianon kongregasyon, say dalan na bilay ya inadapta ra bilang papatumbok nen Kristo so no maminsan et basta akabatan bilang “[say] katuaan” odino “say dalan na katuaan.”—2 Juan 4; 3 Juan 4, 8; 2 Pedro 2:2.
Kayamanan a Makanepegan ed Antokaman a Bili
Iyaliling lan say pangawat na saray katuaan ed Salitay Dios so mankakaukolay bayar. Ununa, say panaral lambengat na katuaan so nayarin magmaliw a makawetwet ya eksperiensia. Oniay kuan na The Encyclopedia Americana: “Say katuaan so mabetbet ya agpanisiaan, lapud onsasaew itan a manuporta’d panangidumaduma odino mito.” Diad pakaimanon saray sisiaen tayo so niwalwal a bilang aliwan tua so nayarin makapadismaya, nagkalautla no imbangat itayo na saray panmamatalekan a relihyoson papangulo. Nayarin iyaliling na arum so eksperiensia ra ed pakaamtan saray panmamatalekan ya atateng so diad katuaan et kriminal manaya. Balet agta magmaong a naamtaan so katuaan nen say manbilay a walaay lingon abaloan? Agta magmaong a naamtaan so katuaan nen say naimpluensyaan na katilaan?b—Ipareng so Juan 8:32; Roma 3:4.
Komadua, say panbilay unong ed relihyoson katuaan so nayarin ag-awaten na pigaran datin kakaaro tayo. Diad mundon ditan et dakel so “angisalat na katuaan na Dios parad tila,” saramay onbebenben a malet ed saray katuaan na Salitay Dios so ompatnag a nidumaduma tan no maminsan et aarawian tan lingon ababaloan.—Roma 1:25; Pedro 4:4.
Balet say katuaan so makana ed sayan duaran balor. Say pangamta ed katuaan so mangibulos ed sikatayo manlapud katilaan, pakawetwet, tan saray anito. Tan sano manbibilay itayo unong ed satan, papabiskegen itayo na katuaan a sungdoan iray kairapan. Say katuaan na Dios so ontanlan napanmatalkan tan niletneg-a-maong, tan sasagyaten to itayo tekep na ilalo, tan mamakayari ed sikatayon mapekder ya akatalindeg ed silong na antokaman a subok. Agpankelawan ya inyaliling nen apostol Pablo so katuaan ed malapar, malet a sinturon a katat, odino balkes, ya ibabalkes na saray sundalo legan na bakal.—Efeso 6:13, 14.
Ibabaga na proverbio na Biblia: “Saliwen mo so tua, tan sikato so agmo ilako; on, say kakabatan, tan panangibangat, tan pakatalos.” (Uliran 23:23) Say pangibaliwala’d katuaan bilang relatibo odino anggapo et mankabaliksan na agpaka-eksperiensia ed panpipirawatan tan makapenek a panaanap ya iyoopresi bilay. Say pakaromog ed saya so mankabaliksay pakaromog na ilalo; say pangamta tan pangaro ed satan et mankabaliksay pangamta tan pangaro ed Manamalsa ed talba tan ed bogbogtong ya Anak to; say panbilay unong ed satan so mankabaliksay panbilay a walaay gagala tan deen na kanonotan, natan tan ed ando lan ando.—Uliran 2:1-5; Zacarias 8:19; Juan 17:3.
[Saray paimano ed leksab]
a Walaray masulok nen 70 pasen diad salaysay na Ebanghelyo a ditan et nirekord si Jesus ya angusar na nikadkaduman balikas ta pian idanet so inkapeteg na saray salita to. Mabetbet ton ibagan “Amen” (“Peteg,” NW) pian iparungtal so sakey a balikas. Say kasimbangan a Hebron salita et mankabaliksan na “maseguro, tua.”
b Say Griegon salita parad “katuaan,” a·leʹthei·a, so nanlapu ed sakey a salitan mankabaliksan na, “agniyamot,” kanian say katuaan so mabetbet a manasaglawi ed panangiparungtal ed datin niyamot.—Ipareng so Lucas 12:2.
[Kahon ed pahina 6]
Kasin say Katuaan so Manguman Ni?
SATAN a makapainteres a tepet so pinalesa nen V. R. Ruggiero ed libro ton The Art of Thinking. Say ebat to et andi. Inyarum to ni: “No maminsan et singa ontan, balet say mas maapit a pangusisa’d satan so naromog ya aliwan ontan.”
“Kunsideraen,” kuanto, “say isyu nipaakar ed inka-autor na inmunan libroy Biblia, say libron Genesis. Diad loob na saray siglo, namparan sinisia na Kristianos tan Judios a say libro so walaan na saksakey ya autor. Asabi panaon a say panmoria so naangat, tan diad kaunoran et sinalatan na sisiaen ya ag-onkulang ed limaran autor so tinmulong ed Genesis. Insan, nen 1981, saray resulta na 5-taon ya impanalisa ed lenguahe na Genesis so impalapag, a ditan et nibabagan walay 82 porsienton posibilidad na saksakey ya inka-autor, a singa say datin inilaloan.
“Kasin say katuaan nipaakar ed inka-autor na Genesis so anguman? Andi. Say sisiaen tayo lambengat so anguman. . . . Say katuaan so agbalot nauman na pikakabat tayo odino diad inka-ignoranti tayo.”
[Kahon ed pahina 7]
Panamagalang ed Katuaan
“SAY panamagalang ed katuaan so aliwan basta pseudo-cynicism ed dilin panaon tayo a manasalin ‘mangiwalwal’ ed amin a bengatla, diad panisian anggapoy siopaman tan anggapoy makapangibagay absoluton katuaan. Say panamagalang so awawey ya impantekepan na sigagayagan panagmatalek a say katuaan so peteg a naromog, tekep na mapaabeban panpasakop ed katuaan a kapiganman tan inerman ya onlesa itan. Say ontan ya inkalukas-kanonotan ed katuaan so kakaukolanen ed saramay mandadayew ed Dios na katuaan; bangta say makanepegan a panamagalang ed katuaan so mangarantiya na inkamatua ed pidedeneng na too ed kapara ton too, diad salita tan diad gawa. Saya so awawey, a naiimano tayo, a tatasian na namparan D[aan] a S[ipan] tan ed B[alon] S[ipan].—The New International Dictionary of New Testament Theology, Tomo 3, pahina 901.
[Saray litrato ed pahina 7]
Say iyaaligwas ed siensia so based impakadiskobre sientipiko iran katuaan
[Litrato ed pahina 8]
Say katuaan a manasayakop ed Panarian tan saray bendisyon to