EDWƐKƐ 45
EDWƐNE 111 Deɛmɔti Yɛ Nye Die La
Kɛ Ɔkɛyɛ Na Ɛ Nye Alie Dahuu Wɔ Mekɛ Mɔɔ Ɛlɛnea Awie La
“ Bɛdabɛ mɔɔ bɛfa monle bɛdua ma la bɛava anyelielɛ adeɛdea nu ade.”—EDW. 126:5.
BODANE
Kɛzi bɛdabɛ mɔɔ bɛnea wuliravolɛma anzɛɛ mrelera la bahola agyinla ngyegyelɛ mɔɔ bɛyia la anloa na bɛ nye alie dahuu la.
1-2. Kɛzi Gyihova bu menli mɔɔ nea wuliravolɛma anzɛɛ mrelera la ɛ? (Mrɛlɛbulɛ 19:17) (Eza nea nvoninli ne mɔ.)
ADIEMA nrenyia bie mɔɔ vi Korea mɔɔ bɛfɛlɛ ye Jin-yeol la hanle kɛ: “Me nee me ye gyale la yebo ɛvolɛ 32. Yenyia ewule bie mɔɔ ɔmmaa ɔngola tia kpalɛ a, ɔti wɔ ɛvolɛ nnu mɔɔ ɛpɛ nu la medame a menea ye a. Mekulo me ye kpalɛ, na me nye die nwo kɛ mebanlea ye. Nɔsolɛ biala, ɔda ɛkpa bie mɔɔ asopiti ne vale maanle yɛ la azo wɔ sua nu. Meda ɔ nwo ɛkɛ na mesɔ ɔ sa wɔ mekɛ mɔɔ yɛla la.”
2 Asoo ɛlɛnea wɔ awovolɛ, ɛ ye anzɛɛ ɛ hu, ɛ ra anzɛɛ ɛ gɔnwo bie ɔ? Nɔhalɛ nu, ɛ nye die nwo kɛ ɛbaboa ye ɔluakɛ ɛkulo ye. Eza ɛlɛnea wɔ busuanli anzɛɛ ɛ gɔnwo ɛhye ɔluakɛ ɛkulo Gyihova. (1 Tim. 5:4, 8; Gye. 1:27) Noko ɛyia ngyegyelɛ mɔɔ awie mɔ ɛnnwu ye la. Ɔyɛ a ɛbade nganeɛ kɛ ɛ ngomekye a ɛlɛnwu amaneɛ a. Bie a ɛwɔ menli nu a ɛbazele noko ɔka ɛ ngomekye a, ɛsu kpalɛ. (Edw. 6:6) Bie a awie mɔ ɛnze mɔɔ ɛlɛkɔ nu la ɛdeɛ, noko Gyihova ze. (Fa toto Ɛzɛdɔso 3:7 anwo.) Ɔdwenle monle mɔɔ ɛlɛtwi yɛɛ afɔle mɔɔ ɛlɛbɔ la anwo. (Edw. 56:8; 126:5) Ɔnwu debie biala mɔɔ ɛyɛ ɛboa wɔ kulovolɛ ne la. Ɔbu ye kɛ wɔbɔ ye bosea na yebɔ ɛwɔkɛ kɛ ɔbadua yeamaa wɔ.—Kenga Mrɛlɛbulɛ 19:17.
Ɛlɛnea wɔ kulovolɛ bie mɔɔ ɛnde kpɔkɛ anzɛɛ ɛyɛ ɛrelera la ɔ? (Nea ɛdendɛkpunli 2)
3. Mɔɔ Ebileham nee Sɛla ɛlɛnea Tilaa la, ngyegyelɛ boni mɔ a bie a bɛyiale a?
3 Mrenyia nee mraalɛ mɔɔ bɛnleanle awie mɔ la anwo edwɛkɛ dɔɔnwo wɔ Baebolo ne anu. Fa Ebileham nee Sɛla kɛ neazo. Mɔɔ bɛfi Ɛɛle la, ɛnee bɛ papa Tilaa ɛli ɛvolɛ kɛyɛ 200. Noko ɔ nee bɛ hɔle. Bɛpɛle adenle kɛyɛ kilomita 960 (anzɛɛ mayɛlɛ 600) bɛhɔle Hɛlan. (Gyn. 11:31, 32) Ɛnee Ebileham nee Sɛla kulo Tilaa edwɛkɛ kpalɛ noko ɔbayɛ kɛ ɛnee ɔnla aze kɛ bɛbanlea ye, titili wɔ mekɛ mɔɔ bɛlua adenle nu la. Bie a bɛdɛnlanle afunlumu anzɛɛ asoaso zo wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛkɔ la na bie a ɛnee ɔnla aze ɔmmaa Tilaa mɔɔ ɛyɛ ɛrelera la. Ɔbayɛ kɛ ɔdwu mekɛ ne bie a ɛnee bɛwie fɛ bɔkɔɔ. Kɛzi ɔde ye biala la, Gyihova maanle bɛ anwosesebɛ mɔɔ ɛnee bɛhyia la. Kɛ mɔɔ Gyihova boale Ebileham nee Sɛla la, zɔhane ala a ɔbaboa wɔ na yeamaa wɔ anwosesebɛ a.—Edw. 55:22.
4. Duzu a yɛbazuzu nwo wɔ edwɛkɛ ɛhye anu a?
4 Anyelielɛ bahola aboa wɔ yeamaa wɔamia ɛ nye wɔanlea wɔ kulovolɛ ne. (Mrɛ. 15:13) Sonla mɔɔ anye die la bahola ali fɛlɛko dahuu ɔnva nwo tɛnlabelɛ mɔɔ ɔwɔ nu la. (Gye. 1:2, 3) Kɛ ɔkɛyɛ na ɛ nye alie dahuu ɛ? Adenle ko a le kɛ ɛbalua asɔneyɛlɛ zo wɔazɛlɛ Gyihova kɛ ɔboa wɔ ɔmaa ɛnwu ninyɛne mɔɔ ɔbamaa ɛ nye alie la. Wɔ edwɛkɛ ɛhye anu, yɛbazuzu ninyɛne gyɛne mɔɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea wuliravolɛma anzɛɛ mrelera la bahola ayɛ amaa bɛ nye alie dahuu la anwo. Eza yɛbazuzu kɛzi awie mɔ bahola aboa bɛ la anwo. Noko mɔɔ limoa la, maa yɛzuzu deɛmɔti ɔwɔ kɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la maa bɛ nye die dahuu nee ngyegyelɛ mɔɔ ɔbahola yeazɛkye bɛ anyelielɛ la anwo.
DEƐMƆTI ƆBAHOLA YEAYƐ SE KƐ Ɛ NYE BALIE DAHUU LA
5. Duzu ati a ɔwɔ kɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la maa bɛ nye die dahuu a?
5 Saa bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la anye ɛnlie a, ɔbamaa bɛavɛ ndɛndɛ. (Mrɛ. 24:10) Na saa bɛfɛ noko a, bie a ɔnrɛmaa bɛnrɛla atiakunlukɛnlɛma ali bɛnrɛhile ahenle yɛɛ bɛnrɛboa ye kɛ mɔɔ bɛkulo kɛ bɛyɛ ye la. Ngyegyelɛ boni mɔ a kola sɛkye bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la anyelielɛ a?
6. Duzu ati a ɛvɛlɛ ka bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la bie mɔ a?
6 Ɛvɛlɛ bahola aha bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la. Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Leah la hanle kɛ: “Saa ninyɛne kɔ boɛ wɔ alehyenlɛ ne anu bɔbɔ a, fane dɔɔnwo ne ala aleɛ kadwo la ɛnee mewie fɛ bɔkɔɔ. Ɔdwu mekɛ ne bie na awie tɛse me mɛsegyi bɔbɔ a, mennyia anwosesebɛ mengɛlɛ ye bie.” Bie mɔ ɛngola da kpalɛ anzɛɛ bɛnnyia mekɛ dɔɔnwo bɛnlie bɛ menle, na bɛhyia nwo noko. Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Inés la hanle kɛ: “Mengola da kpalɛ. Ɔdwu nɔɔzo a, ɔwɔ kɛ medwazo dɔnehwele nwiɔ biala menea me hu mame. Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu, me nee me hu ɛtɛkolale ɛtɛtule adenle ɛtɛkɔdiele yɛ menle.” Bie mɔ nee bɛ gɔnwo mɔ ɛmbɔ nu ɛnlielie bɛ nye bɔbɔ anzɛɛ bɛngola bɛnyɛ gyimalilɛ bie wɔ asafo ne anu ɔluakɛ ɔwɔ kɛ bɛfa bɛ mekɛ kɔsɔɔti bɛnea bɛ kulovolɛ ne mɔɔ ɛnde kpɔkɛ anzɛɛ ɛyɛ ɛrelera la. Ɛhye ati bie a bɛ nwo yɛ bɛ koonwu yɛɛ bɛte nganeɛ kɛ bɛ tɛnlabelɛ ne ɛmaa bɛ ɛbɛlabɔlɛ ɛyɛ basaa.
7. Duzu ati a bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la adwenle bua bɛ fɔlɛ anzɛɛ bɛdi alɔbɔlɛ a?
7 Menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la adwenle kola bua bɛ fɔlɛ anzɛɛ di alɔbɔlɛ. Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Jessica la hanle kɛ: “Meta mete nganeɛ kɛ ɔwɔ kɛ meyɛ ninyɛne dɔɔnwo meboa me papa. Saa medie me menle ekyi bɔbɔ a, me adwenle bua me fɔlɛ yɛɛ mete nganeɛ kɛ mele angomedi.” Menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la bie mɔ adwenle bua bɛ fɔlɛ ɔluakɛ bɛsuzu kɛ bɛnyɛ ninyɛne dɔɔnwo bɛmboa bɛ kulovolɛ ne. Anzɛɛ ɔyɛ a bɛte nganeɛ kɛ bɛnrɛhola ye nea bieko. Bie noko a kɛmɔ ɛnee bɛvɛ la ati bɛhanle edwɛkɛ anzɛɛ bɛyɛle nyɛleɛ bie mɔɔ ɛnle kpalɛ la bɛhilele bɛ kulovolɛ ne na ɛhye kola maa bɛdi alɔbɔlɛ. (Gye. 3:2) Bie mɔ noko nwu bɛ kulovolɛ ne mɔɔ ɛnee ɔlɛ anwosesebɛ na ɔte kpɔkɛ la kɛ ye tɛnlabelɛ ne ɛlɛsɛkye a, ɔmaa bɛdi nyane. Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Barbara la hanle kɛ: “Me ngyegyelɛ kpole ko a le kɛ me nye gyi awie mɔɔ mekulo ye edwɛkɛ kpalɛ la anwo wɔ mekɛ mɔɔ ye kpɔkɛdelɛ ɛlɛsɛkye ngyikyi ngyikyi kenle ko biala la.”
8. Ka anwubielɛ mɔɔ kile kɛzi anyezɔlɛ maa bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la anye die la.
8 Bie mɔ te nganeɛ kɛ awie mɔ anye ɛnzɔ mɔɔ bɛyɛ la. Duzu ati ɔ? Ɔluakɛ awie mɔ ɛnda ɛnyɛ bɛ mo anzɛɛ ɛnganvo bɛ wɔ bɛ gyima ɛsesebɛ nee ninyɛne mɔɔ bɛfa bɛbɔ afɔle la anwo. Saa yɛka kɛzi yɛ nye sɔ mɔɔ bɛyɛ la a, ɔbaboa bɛ kpalɛ. (1 Tɛs. 5:18) Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Melissa la hanle kɛ: “Ɔdwu mekɛ ne bie a, ɛvɛlɛ anzɛɛ me sa nu mɔɔ ɛdo la maa mesu. Noko saa bɛdabɛ mɔɔ menea bɛ la ka kile me kɛ ‘Meyɛ wɔ mo wɔ mɔɔ ɛyɛ ɛmaa me la anwo’ a, ɔmaa me nye die kpalɛ! Zɔhane edwɛkɛ ne mɔ maa menyia anwosesebɛ alehyenlɛ biala kɛ mebahɔ zo meanlea bɛ.” Adiema nrenyia bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Ahmadu la hanle kɛzi anyezɔlɛ maa ɔ nye die la. Ɔ ye adiema ara raalɛ bie nee bɛ a de a; kakula ne pɛ mgbutike. Ahmadu hanle kɛ: “Bie a ɔnde ninyɛne mɔɔ yɛfa yɛbɔ afɔle amaa yɛahola yɛanlea ye la abo kpalɛ ɛdeɛ, noko saa ɔyɛ yɛ mo wɔ mɔɔ yɛyɛ yɛmaa ye la anwo anzɛɛ ɔkɛlɛ edwɛkɛ ɛhye, ‘Mekulo bɛ’ wɔ kɛlata zo ɔmaa yɛ a, anyelielɛ yi me ahonle.”
KƐ ƆKƐYƐ NA Ɛ NYE ALIE DAHUU LA
9. Kɛ ɔkɛyɛ na awie mɔɔ ɔlɛnea wuliravolɛ la alie mɔɔ ɔkola ɔyɛ nee mɔɔ ɔngola ɔnyɛ la ado nu ɛ?
9 Nwu mɔɔ ɛkola ye yɛ nee mɔɔ ɛngola ye yɛ la. (Mrɛ. 11:2) Yɛ muala yɛnlɛ mekɛ nee anwosesebɛ mɔɔ yɛbava yɛayɛ debie biala mɔɔ yɛkulo la. Ɔti ɔwɔ kɛ yɛsi mɔɔ yɛbahola yɛayɛ nee mɔɔ yɛnrɛhola yɛnrɛyɛ la anwo kpɔkɛ, yɛɛ ɔdwu mekɛ ne bie a ɔnle kɛ yɛyɛ mɔɔ awie mɔ kulo kɛ yɛyɛ la. Na nvonleɛ biala ɛnle nwo! Ɔkile kɛ ɛze mɔɔ ɛkola ɛyɛ nee mɔɔ ɛngola ɛnyɛ la. Saa awie mɔ kulo kɛ bɛboa wɔ a, die to nu. Adiema nrenyia bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Jay la hanle kɛ: “Ninyɛne mɔɔ yɛbahola yɛayɛ ye kenle ko biala la gyi mekɛ nee anwosesebɛ mɔɔ yɛlɛ ye kenle zɔhane la azo. Saa yɛte ɔ bo zɔ na yɛanyɛ ninyɛne mɔɔ bo yɛ nwo zo la a, ɔbamaa yɛ nye ahɔ zo alie.”
10. Duzu ati a ɔwɔ kɛ menli mɔɔ bɛnea awie mɔ la da ndelebɛbo ali a? (Mrɛlɛbulɛ 19:11)
10 Da ndelebɛbo ali. (Kenga Mrɛlɛbulɛ 19:11.) Saa ɛlɛ ndelebɛbo a, debie ka wɔ ɛya a ɛbazie ɛ nwo dii. Sonla mɔɔ lɛ ndelebɛbo la bɔ mɔdenle kɛ ɔbade deɛmɔti awie ɛlɛda nyɛleɛ bie ali la abo. Nɔhalɛ nu, ewule bie mɔ maa awie yɛ ye ninyɛne wɔ adenle mɔɔ ɔte kpɔkɛ a anrɛɛ ɔnrɛyɛ zɔ la azo. (Nol. 7:7) Kɛ neazo la, awie mɔɔ ɔ ti akunlu le kɛnlɛma na ɔdwenle menli nwo la bahola abɔ ɔ bo azu kpolera anzɛɛ ali butule. Anzɛɛ bie a ɔbayɛ sudie, yeadendɛ yeatia awie mɔ anzɛɛ yeayɛ boniayɛ. Saa ɛlɛnea awie mɔɔ ɔnde kpɔkɛ fee la a, bie a ɛnwu ye ewule ne anwo edwɛkɛ ekyi a ɔbaboa wɔ. Saa ɛte ye ewule ne abo kpalɛ a, ɔbamaa wɔanwu kɛ ye anwodolɛ ne a maa ɔbɔ ye ɛbɛla zɔhane a na ɔnle ye subane.—Mrɛ. 14:29.
11. Ninyɛne mɔɔ hyia la boni mɔ a ɔwɔ kɛ menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la nyia mekɛ yɛ ye kenle ko biala a? (Edwɛne 132:4, 5)
11 Nyia mekɛ mia ɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ne anu. Ɔdwu mekɛ ne bie a, ɔwɔ kɛ ɛfa ninyɛne bie mɔ ɛsie ahane amaa wɔanyia mekɛ wɔayɛ “ninyɛne mɔɔ hyia kpalɛ la.” (Fel. 1:10) Ninyɛne mɔɔ hyia kpalɛ la anu ko a le kɛ ɛbamia ɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ne anu. Belemgbunli Devidi maanle Gyihova ɛzonlenlɛ nwo hyianle ye kpalɛ. (Kenga Edwɛne 132:4, 5.) Zɔhane ala a ɔhyia kɛ ɛye mekɛ ɛsie ahane kenle ko biala ɛkenga Baebolo ne foa bie na ɛyɛ asɔne a. Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Elisha la hanle kɛ: “Saa meyɛ asɔne na medwenledwenle Edwɛne buluku ne anu edwɛkɛ mɔɔ kyekye me rɛle la anwo a, ɔmaa me nye kɔ zo die. Asɔneyɛlɛ a boa me kpalɛ a. Mesɛlɛ Gyihova wɔ alehyenlɛ ne anu amuala kɛ ɔboa me ɔmaa menzie me nwo dii.”
12. Duzu ati a ɔhyia kɛ menli mɔɔ bɛnea awie mɔ la noko nea bɛ kpɔkɛdelɛ kpalɛ a?
12 Nea wɔ kpɔkɛdelɛ kpalɛ. Ɔbahola yeayɛ se yeamaa menli mɔɔ bɛnlɛ alagye, mɔɔ bie a le bɛdabɛ mɔɔ bɛnea awie mɔ la kɛ bɛbali aleɛ kpalɛ ɔluakɛ bɛnlɛ mekɛ mɔɔ bɛbava bɛahɔli gua na bɛado aleɛ kpalɛ a. Aleɛ kpalɛ nee agbɔkɛ nu ɛkpundinlɛ hyia amaa wɔanyia kpɔkɛdelɛ kpalɛ na wɔ adwenle agyinla. Ɔti bɔ mɔdenle kɛ ɛbava mekɛ ekyi mɔɔ ɛlɛ la wɔali gyima kpalɛ, di aleɛ kpalɛ na ta kpundikpundi wɔ agbɔkɛ nu. (Ɛfɛ. 5:15, 16) Eza bɔ mɔdenle da kpalɛ. (Nol. 4:6) Neɛnleanu kile kɛ nafelɛ boa adwenle ne maa ɔsiezie ɔ nwo. Ayileyɛlɛ nwo edwɛkɛ bie mɔɔ ɔ ti ne se “How Sleep Can Affect Stress” la hanle kɛ saa awie da kpalɛ a, ɔmmaa adwenleadwenle ɛndɔ ɔ nwo yɛɛ ɔkola ɔsie ɔ nwo dii wɔ tɛnlabelɛ ɛsesebɛ nu. Eza ɔhyia kɛ ɛnyia mekɛ ɛyɛ ninyɛne mɔɔ ɛ nye die nwo la. (Nol. 8:15) Adiema raalɛ bie hanle debie mɔɔ boa ye maa ɔ nye die dahuu la. Ɔhanle kɛ: “Saa maanle nu le kpalɛ a, mebɔ mɔdenle kɛ mebavinde meamaa ewia ne abɔ me nwo ekyi. Eza siane biala mekpondɛ kenle ko me nee me gɔnwo bie bɔ nu dielie yɛ nye.”
13. Duzu ati a ɔle kpalɛ kɛ ɛbazele a? (Mrɛlɛbulɛ 17:22)
13 Anrɛɛ sele. (Kenga Mrɛlɛbulɛ 17:22; Nol. 3:1, 4) Ɛzelekɛ le kpalɛ maa wɔ kpɔkɛdelɛ. Saa ɛlɛnea awie a, ɔnda ɔnzi kɛ debie biala bahɔ ye pɛpɛɛpɛ. Noko saa ɛmaa ninyɛne mɔɔ angɔ boɛ la bie mɔ ka wɔ ɛzelekɛ a, ɔnrɛmaa ɛnrɛva nwolɛ ɛya. Yɛɛ saa ɛ nee ahenle mɔɔ ɛlɛnea ye la bɔ nu sele a, ɔbamaa bɛ avinli ayɛ kpalɛ.
14. Kɛzi ɛka wɔ edwɛkɛ ɛkile ɛ gɔnwo bie mɔɔ ɛdie ye ɛdi la a ɔbaboa wɔ ɛ?
14 Ka wɔ edwɛkɛ kile ɛ gɔnwo mɔɔ ɛdie ye ɛdi la. Ɔnva nwo mɔdenle biala mɔɔ ɛbabɔ la, ɔdwu mekɛ ne bie a adwenleadwenle bahola adɔ ɛ nwo. Saa ɔba ye zɔ a, bie a ɛka kɛzi ɛte nganeɛ la ɛkile ɛ gɔnwo kpalɛ bie mɔɔ ɔnrɛbua wɔ ndɛne anzɛɛ ɔnrɛmaa ɛ ti ɛnrɛzi aze la a, ɔbaboa wɔ. (Mrɛ. 17:17) Bie a ɛdielɛ mɔɔ ɔbadie wɔ nee edwɛkɛ mɔɔ ɔbaha la a le debie mɔɔ ɛbahyia nwo amaa ɛ nye ahɔ zo alie a.—Mrɛ. 12:25.
15. Saa ɛdwenle wɔ anyelazo ne anwo a kɛzi ɔbaboa wɔ ɛ?
15 Pɛ ye nvoninli kɛ bɛwɔ Paladaese. Bɔ mɔdenle kɛ ɛbahakye kɛ ɛnrɛnlea wuliravolɛ anzɛɛ ɛrelera dahuu, ɔluakɛ ɛnee ɔmboka bodane mɔɔ Gyihova lɛ maa alesama la anwo. (2 Kɔl. 4:16-18) Bɔ zo mɔɔ yɛ sa baha “nɔhalɛ ngoane ne” a. (1 Tim. 6:19) Saa ɛ nee ahenle mɔɔ ɛlɛnea ye la ka ninyɛne mɔɔ bɛbabɔ nu bɛayɛ wɔ Paladaese la anwo edwɛkɛ a, bie a ɔbamaa ɛ nye alie kpalɛ. (Aye. 33:24; 65:21) Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Heather la hanle kɛ: “Meta meka mekile bɛdabɛ mɔɔ melɛnea bɛ la kɛ ɔnrɛhyɛ yɛbabɔ nu yɛakpomgba ninyɛne, yɛanriandi na yɛaha basekɛ. Yɛbado paano nee aleɛ ngakyile yɛamaa yɛ alɔvolɛ mɔɔ bɛbadwazo bɛ la. Akee yɛ muala yɛbɔ nu yɛyɛ Gyihova mo wɔ yɛ anyelazo ne anwo.”
KƐZI AWIE MƆ KOLA BOA LA
16. Kɛ ɔkɛyɛ na yɛahola yɛaboa awie mɔɔ wɔ yɛ asafo ne anu mɔɔ ɔlɛnea wuliravolɛ anzɛɛ ɛrelera la ɛ? (Eza nea nvoninli ne.)
16 Boa bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la maa bɛnyia mekɛ bɛmaa bɛ nwo. Yɛdayɛ mɔɔ yɛwɔ asafo ne anu la bahola aha ahile ahenle kɛ yɛkulo kɛ yɛbanea wuliravolɛ ne ekyi. Ɛhye bamaa bɛdabɛ mɔɔ bɛnea awie mɔ la anyia mekɛ alie bɛ menle na bɛali ninyɛne mɔɔ hyia bɛdabɛ mumua ne la anwo gyima. (Gal. 6:2) Nolobɔlɛma bie mɔ ɛyɛ ngyehyɛleɛ mɔɔ bɛbava bɛaboa dapɛne biala. Adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Natalya mɔɔ nea ɔ hu mɔɔ yedwidwe la hanle kɛ: “Adiema nrenyia bie mɔɔ wɔ asafo ne anu la bakpɔla me hu kenle ko anzɛɛ nwiɔ wɔ dapɛne ne anu. Bɛbɔ nu bɛdi menli daselɛ, bɛbɔ adawu yɛɛ bɛbɔ nu bɛnea vidio bɔbɔ. Mekɛ ɛhye mɔ hyia me hu kpalɛ yɛɛ ɔmaa medame noko menyia mekɛ meyɛ ninyɛne mɔɔ mehyia nwo la, bie a le kɛ mebavinde meahɔdiedia ekyi.” Ɔdwu mekɛ ne bie a ɛbahola wɔala bɛ sua nu ɛkɛ amaa wɔanlea wuliravolɛ ne nɔe ne na ahenle mɔɔ nea ye la anyia mekɛ ala kpalɛ.
Duzu a ɛbahola wɔayɛ wɔaboa awie mɔɔ ɛlɛnea awie wɔ wɔ asafo ne anu la a? (Nea ɛdendɛkpunli 16)a
17. Kɛ ɔkɛyɛ na yɛaboa menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la wɔ debiezukoalɛ bo ɛ?
17 Boa menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la wɔ debiezukoalɛ bo. Bie a menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la ɛnrɛnyia debiezukoalɛ, maangyebakyi nee maanzinli nyianu ne mɔ azo nvasoɛ kpalɛ ɔluakɛ bɛ nye ɛbolo bɛlɛnea bɛ kulovolɛma ne. Menli mɔɔ wɔ asafo ne anu la bahola adɛnla ahenle mɔɔ bɛlɛnea ye la anwo ɛkɛ wɔ mekɛ mɔɔ debiezukoalɛ anzɛɛ nyianu ne ɛlɛkɔ zo la. Saa wuliravolɛ ne ɛha sua nu a, yɛbahola yɛahɔ ye sua nu ɛkɛ amaa yɛ nee ye adie debiezukoalɛ ne wɔ fonu zo na ahenle mɔɔ ɛlɛnea ye la ahɔ debiezukoalɛ wɔ Belemgbunlililɛ Asalo.
18. Duzu bieko a yɛbahola yɛayɛ yɛamaa menli mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la ɛ?
18 Kanvo bɛ na yɛ asɔne maa bɛ. Ɔwɔ kɛ asafo nu mgbanyima ta kpɔla bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛnea awie mɔ la. (Mrɛ. 27:23) Ɔnva nwo kɛzi yɛ tɛnlabelɛ ne de biala la yɛ muala mɔɔ yɛwɔ asafo ne anu la bahola avi yɛ ahonle nu yɛahanvo menli mɔɔ ɛlɛnea awie mɔ la. Eza yɛbahola yɛazɛlɛ Gyihova kɛ ɔhɔ zo ɔmaa bɛ anwosesebɛ na ɔboa bɛ ɔmaa bɛ nye ɛlie dahuu.—2 Kɔl. 1:11.
19. Duzu a ɔwɔ kɛ yɛmaa yɛ nye da ye ade a?
19 Ɔnrɛhyɛ Gyihova bakyikyi yɛ nye anwo monle kɔsɔɔti. Anwodolɛ nee ewule bavi ɛkɛ. (Yek. 21:3, 4) “Abuburama bawuluwulu kɛ weɛlɛ.” (Aye. 35:5, 6) Nyane mɔɔ ɛrelerayɛlɛ maa bɛdi nee amaneɛ mɔɔ ɛlɛnea wɔ kulovolɛ bie mɔɔ ɛnde kpɔkɛ a ɔmaa ɛnwu ye la boka “ninyɛne dɛba ne mɔ” mɔɔ yɛnrɛhakye bɛ bieko la anwo. (Aye. 65:17) Kɛkala bɔbɔ mɔɔ yɛlɛkendɛ kɛ yɛ anyelazo kɛnlɛma ɛhye bara nu la, Gyihova ɛnrɛkpo yɛ. Saa yɛkɔ zo yɛfa yɛ nwo yɛto ɔ nwo zo kɛ ɔmaa yɛ anwosesebɛ a, ɔbaboa yɛ yeamaa ‘yɛava abotane nee anyelielɛ yɛagyinla debie biala anloa.’—Kɔl. 1:11.
EDWƐNE 155 Ɛmaa Yɛdi Fɛlɛko Dahuu
a NVONINLI NE ANWO NGILENU: Mediema mbɛlɛra nwiɔ ɛhɔ adiema raalɛ kpanyinli bie ɛkɛ amaa ahenle mɔɔ ɛlɛnea ye la anyia mekɛ adiedia ekyii.