Ɔwɔ Kɛ Megyakyi Kale Ɛhanlɛ Ɔ?
WƆVA ɛvolɛ dɔɔnwo wɔha kale. Ɛ nye die nwo kɛ ɛbaha ɛdawɔ mumua ne wɔ kale wɔahɔ ɛleka biala mɔɔ ɛkulo la wɔ mekɛ biala. Noko wɔ mbusuafoɔ nee ɛ gɔnwo mɔ ɛlɛdwenle wɔ banebɔlɛ nwo ɔti bɛkulo kɛ ɛgyakyi kale ɛhanlɛ. Ɛnde deɛmɔti ɛhye gyegye bɛ la abo.
Zɔhane a wɔ tɛnlabelɛ ne de ɔ? Saa ɔle zɔ a, duzu a baboa wɔ yeamaa wɔanwu kɛ ɔwɔ kɛ ɛkɔ zo ɛka kale anzɛɛ ɛgyakyi a?
Wɔ maanle bie mɔ anu, saa ɛdi ɛvolɛ bie na ɛkulo kɛ ɛkɔyɛ wɔ license mɔɔ ɛfa ɛka kale la fofolɛ a, kyesɛ dɔketa dimoa nea wɔ anzɛɛ ɔmaa wɔ adenle. Ɔwɔ kɛ Kilisienema mɔɔ wɔ maanle ɛhye mɔ anu la di mɛla ɛhye mɔ nee kpɔkɛ mɔɔ maanle ne anu mgbanyima bazi la azo. (Wlo. 13:1) Noko saa mɛla ɛhye mɔ bie ɛnle wɔ maanle ne anu bɔbɔ a, ndenle dɔɔnwo wɔ ɛkɛ mɔɔ ɛbahola wɔalua zo wɔanwu kɛ ɛbahola wɔaha kale anzɛɛ ɛnrɛhola a.
NEA KƐZI ƐKA WƆ KALE LA
Kɛ mɔɔ National Institute on Aging (NIA) wɛbsaete ne mɔɔ wɔ United States la hanle la, ɛbahola wɔabiza ɛ nwo kpuya ɛhye mɔ:
Mennwu sɛkɛlɛneɛ mɔɔ wɔ adenle zo la kpalɛ anzɛɛ aleɛ dwo a mennwu debie kpalɛ ɔ?
Mekola menea kale ne neanleɛ ne mɔ anu na meto me kɔme menea ɛleka mɔɔ menea neanleɛ ne mɔ anu a mennwu ɛkɛ la ɔ?
Mekola meyɛ me ninyɛne ndɛndɛ ɔ, kɛ neazo la, mekola meye me gyakɛ mefi accelerator (senle) ne azo metia brake ne azo ndɛndɛ ɔ?
Meka kale bɛtɛɛ too memaa ahale gyɛne di me nzi mɔɔ bɛngola se ɔ?
Ɔhale ekyi na meanyia accident anzɛɛ me kale ne anwo ɛhoɔhoa ɔluakɛ meva mehɔhwi debie ɔ?
Kɛzi meka me kale la ati kpolisinli bie ɛhye me ɛlɛ ɔ?
Mebɔ ngɔsɔkɛ ɛlɛ wɔ mekɛ mɔɔ melɛka kale la ɔ?
Meno ayile bie mɔɔ ɔbamaa yeayɛ se kɛ mebaha kale la ɔ?
Me mbusuafoɔ anzɛɛ me gɔnwo mɔ ɛha kɛzi bɛ nye ɛnlie me kale ɛhanlɛ nwo la ɔ?
Saa ɛyele kpuya ɛhye mɔ anu ko anzɛɛ nwiɔ anloa ɛhɛe a, ɛnee ɔle mekɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛyɛ nzenzaleɛ a. Kɛ neazo la, bie a ɔnle kɛ ɛta ɛka kale, titili nɔsolɛ nu. Anrɛɛ ta nea kɛzi ɛka wɔ kale la. Ɛbahola wɔaha wɔahile wɔ busuanli anzɛɛ ɛ gɔnwo bie kɛ ɔha kɛzi ɛka wɔ kale la anwo edwɛkɛ ɔhile wɔ. Ɛbahola wɔahɔ sukulu bie mɔɔ bɛfa bɛtete menli bɛmaa bɛnwu kɛzi bɛka kale kpalɛ la. Noko saa ɛyele kpuya ɛhye mɔ anu dɔɔnwo anloa kɛ ɛhɛe a, ɛnee ɔbayɛ kpalɛ yeamaa wɔ kɛ ɛbagyakyi kale ɛhanlɛ.a
FA BAEBOLO NGYINLAZO DI GYIMA
Bie a yɛnrɛnwu ye kɛ yɛ kale ɛhanlɛ ɛlɛsɛkye. Yɛɛ bɛka kɛ yɛgyakyi kale ɛhanlɛ a yɛ nye ɛnrɛlie nwo. Ɔti Baebolo ngyinlazo boni a bahola aboa wɔ yeamaa wɔadwenle wɔ tɛnlabelɛ ne anwo kpalɛ na wɔazi kpɔkɛ kpalɛ a? Suzu ngyinlazo nwiɔ anwo.
Kɔ zo bɛlɛ ɛ nwo aze. (Mrɛ. 11:2) Saa yɛlɛyɛ mrelera a, yɛnnwu debie kpalɛ, yɛ nzo nu yɛ se ekyi yɛɛ yɛ agbɔkɛ nu tuto. Kɛ neazo la, saa menli dɔɔnwo ɛlɛyɛ mgbanyinli a, bɛgyakyi nwɔhoa bie mɔ ɛlilɛ ɔluakɛ bɛze kɛ kɛmɔ bɛlɛyɛ mgbanyinli la ati, ɔbahola yeamaa bɛaboda ndɛndɛ. Zɔhane ala a kale ɛhanlɛ noko de a. Ɔdwu mekɛ ne bie a awie mɔɔ bɛlɛ ɔ nwo aze la bahola azi kpɔkɛ kɛ ɔlua ɔdaye mumua ne ye ngoane ti, ɔbagyakyi kale ɛhanlɛ. (Mrɛ. 22:3) Yɛɛ saa awie bɛlɛ ɔ nwo aze a, bɛka ye kale ɛhanlɛ nwo edwɛkɛ a ɔbadie.—Fa toto 2 Samoɛle 21:15-17 anwo.
Mmadi mogya nwo ɛzonle. (Dit. 22:8) Saa awie ɛnga kale kpalɛ a, ɔkola ɔyɛ esiane kpole kpalɛ. Saa awie nwu kɛ ye kale ɛhanlɛ ɛlɛsɛkye noko ɔkɔ zo ɔka a, ɔbahola yeava ɔdaye nee awie mɔ ngoane yeado esiane nu. Na saa ɔdaye ti awie wu a, ɔbahola yeali mogya nwo ɛzonle.
Mmanyia adwenle kɛ saa ɛgyakyi kale ɛhanlɛ a, awie mɔ ɛnrɛbu wɔ bieko. Wɔ subane ngɛnlɛma, mɔɔ bie a le kɛzi ɛdie ɛto nu kɛ ɛngola ninyɛne bie mɔ yɛ, wɔ mɛlɛbɛnwoaze nee awie mɔ banebɔlɛ mɔɔ ɛdwenle nwo la ati a Gyihova kulo wɔ a. Na yebɔ ɛwɔkɛ kɛ ɔbaboa wɔ yɛɛ ɔbakyekye ɛ rɛle. (Aye. 46:4) Ɔnrɛgyakyi wɔ ɛlɛ. Ɔti sɛlɛ ye kɛ ɔboa wɔ ɔmaa ɛva nrɛlɛbɛ nee adwenlenunwunlɛ ɛli gyima wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛsi kpɔkɛ kɛ ɛbagyakyi kale ɛhanlɛ la.
a Saa ɛkpondɛ nwolɛ edwɛkɛ dɔɔnwo a, nea edwɛkɛ “Automobile Accidents—Are You Safe?” wɔ August 22, 2002, Awake! ne anu.