Fa Kɛzi Ngɛlɛlera ne Bu Ɛzɛneyɛlɛ La Di Gyima—Foa 1
1. Kɛzi ewule ka yɛ muala ɛ, na ngyegyelɛ boni a to Gyihova Alasevolɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛ dɔvolɛ bie kɛwu la ɛ?
1 Alesama ɛnwu nyane kpole mɔɔ ewule fa ba la anwo amaneɛ wɔ tetedwɛkɛ nu amuala. Ɛhye bie ka Nyamenle menli noko. Saa nɔhalɛ Keleseɛnema agɔnwo kpalɛ anzɛɛ anwo sonla bie wu a, bɛdi nyane nee alɔbɔlɛ kpole kɛmɔ Gyisɛse yɛle la. (Dwɔn 11:33, 35) Awie dɔvolɛ bie wu a, ɔ nloa ɛgyinlanlɛ ɛnla aze, na ɔwɔ kɛ yɛkyekye ahenle mɔɔ ye dɔvolɛ ɛwu la arɛle na yɛfi ɛlɔlɛ nu yɛboa ye. Ɛhye hyia titile wɔ ɛleka mɔɔ diedimgbane nee mɔwuamra ɛzulolɛ boka bɛ alehyenlɛ biala ɛbɛlabɔlɛ nwo la. Wɔ ɛleka zɛhae mɔ, Keleseɛnenli mɔɔ ye awie kɛwu la anwo amra nee ɔ gɔnwo mɔ mɔɔ bɛnle diedima la bahola agyegye ye kɛ ɔva ɔ nwo ɔwula amaamuo mɔɔ tia ngɛlɛlera ne la anu. Kɛzi yɛbahola yɛagyinla nyanelilɛ ne anloa, na yɛanva yɛ nwo yɛanwula ɛzɛne nu nyɛleɛ nee amaamuo mɔɔ ɛnzɔ Nyamenle anye la anu ɛ?
2. Gyinlabelɛ boni a mɔwuamra wɔ nu a, na saa Baebolo ne ka kɛ mɔwuamra ɛnze ɛhwee a ɛnee duzu a ɔkile amgba a?
2 Nwu Mɔwuamra Anwo Nɔhalɛ Ne: Baebolo ne ka ye sikalɛ kɛ: “Anyewɔzoamra ze kɛ bɛbawu, na mɔwuamra ɛnze ɛhwee . . . Bɛ ɛhulolɛ, bɛ ɛkpɔlɛ, nee bɛ anyebolo muala ɛwie . . . Gyima anzɛɛ ndwenlenwo anzɛɛ adwenle anzɛɛ nrɛlɛbɛ biala ɛnle Ɛbolɔ mɔɔ ɛlɛkɔ la. Saa ye ɛnwomenle ne fi ye nu a ɔsia ɔkɔ ye ndɛtɛlɛ ne anu; kenle ko ne ala ɛnee ye ngyehyɛlɛ biala ɛzɛkye.” (Nolo. 9:5, 6, 10; Edw. 146:4) Saa awie wu a, ɔnze ɛhwee bieko. Ɔnde nganeɛ, ɔnli ngitanwo, yɛɛ ɔnnwu mɔɔ awie mɔ ɛlɛyɛ anzɛɛ bɛlɛka la. Wɔ nɔhalɛ Keleseɛnema afoa nu, ɛhye a le Baebolo ne anu nɔhalɛ titile mɔɔ ka yɛ subane nee yɛ nyɛleɛ wɔ mekɛ mɔɔ awie kɛwu la.
3. (a) Diedi ne mɔɔ kile kɛ mɔwuamra sunsum kola boa anzɛɛ gyegye anyewɔzoamra la vi ni? (b) Kɛzi Wulomuma 12:9 boa Gyihova menli kɔsɔɔti wɔ adalɛ ngilehilelɛ ɛhye anwo ɛ?
3 Nea Boɛ wɔ Ngilehilelɛ Mɔɔ Sɛkye Nyamenle Duma La Anwo: Wɔ Yidɛn tola ne anu, Gyihova hanle hilele Adam nee Yive kɛ saa bɛanli ye mɛla zo na bɛdi baka ma ne bie a ‘bɛbawu.’ (Mɔl. 2:17) Noko akee, Seetan hanle hilele bɛ kɛ saa bɛyɛ Nyamenle anwo anzosesebɛ a, “bɛnrɛwu.” (Mɔl. 3:4) Nzinlii Seetan bɔle adalɛ bieko: Ɔhanle kɛ mɔwuamra ɛtɛwule na emomu bɛde aze wɔ sunsum nu ɛleka bie. Adalɛ edwɛkɛ ɛhye guale Gyihova anwo evinli na ɔzɛkyele ye duma. Menli mɔɔ sonle Gyihova la ze kɛ diedi ne mɔɔ kile kɛ mɔwuamra wɔ ɛkɛ na bɛboa anzɛɛ bɛgyegye anyewɔzo amra la le adalɛ ngilehilelɛ. Ɔle ngilehilelɛ titile mɔɔ Seetan dua zo bɛlɛbɛla menli na ɔkeda Baebolo ne anu nɔhalɛ ne azo a. Ɔle ngilehilelɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ menli mɔɔ kulo Gyihova la kɔsɔɔti kyi ye bɔkɔɔ a! (Wulo. 12:9) Ɛkyi ɔ?
4. Kɛzi Mɛla ne 18:9-13 boa maa yɛnwu nganeɛ mɔɔ Gyihova te wɔ amaamuo mɔɔ anwo ɛnde la anwo ɛ? (b) Kɛmɔ 2 Kɔlentema 6:15-17 kile la, subane boni a ɔwɔ kɛ nɔhalɛ Keleseɛnema kɔsɔɔti nyia wɔ amaamuo nee nyɛleɛ mɔɔ kile kɛ mɔwuamra wɔ ɛkɛ na bɛ nyɛleɛ kola ka anyewɔzoamra la anwo ɛ?
4 Gyihova manle Yizilayɛma mɛla kɛ bɛhwe bɛ nwo bɛvi amaamuo anzɛɛ nyɛleɛ biala mɔɔ vi adalɛ diedi ɛhye anu la anwo bɔkɔɔ. (Mɛla. 18:9-13) Ɛvoyia ne mɔɔ lumua la anu Keleseɛnema noko hwenle bɛ nwo vile nwolɛ. (2 Kɔl. 6:15-17; Yek. 21:8) Ɛnɛ, ɔnva nwo kɛzi bɛ nwonane de, aneɛ mɔɔ bɛka, anzɛɛ ɛleka mɔɔ bɛvi la, Gyihova Alasevolɛ twe bɛ nwo fi amaamuo kɔsɔɔti mɔɔ kile kɛ mɔwuamra wɔ ɛkɛ na bɛ nyɛleɛ kola ka anyewɔzoamra la anwo.
5. (a) Duzu a Ngɛlɛlera ne ka kile yɛ wɔ ɛzɛne nu amaamuo nwo a? (Fa to Dwɔn 19:40; Sɛlɛvolɛma 21:5 nee Mɛla ne 14:1–2 anwo.) (b) Kɛmɔ bɛhilehile nuhua wɔ Hibuluma 5:14 la, duzu a ɔwɔ kɛ yɛ kɔsɔɔti yɛyɛ na yɛkoati ɛzɛne nu amaamuo mɔɔ nwolɛ ɛnde la ɛ?
5 Suzu Amaamuo ne Anwo: Ngɛlɛlera ne kile kɛ tɛ ɛzɛne nu amaamuo kɔsɔɔti a vi adalɛ diedi ɛhye anu a. Kɛ neazo la, “bɛvale ayile evuanlɛ bɛyɛle Gyisɛse anwo kɛmɔ Dwuuma yɛ bɛ funli la.” (Dwɔn 19:40) Noko akee, Nyamenle menli ne kpole amaamuo bie mɔ mɔɔ kile kɛ mɔwuamra wɔ ɛkɛ la kolaa. (Sɛlɛ. 19:28; 21:5; Mɛla. 14:1, 2) Wɔ ewiade amuala, amaamuo nee nyɛleɛ dɔɔnwo mɔɔ fane ewule nwo la vi diedi ɛhye anzɛɛ ye foa bie anu. Kɛ amaamuo ne de wɔ Ghana ɛke la ɛne. Nea kɛzi ɔhyia kɛ yɛsukoa na ‘yɛkola yɛnwu ngakyile mɔɔ wɔ kpalɛ nee ɛtane nu la.’ (Hib. 5:14) Ɛhye baboa yeamaa yɛanwu amaamuo mɔɔ ɛntia Baebolo ne anu nɔhalɛ ne nee mɔɔ tia ye la. Baebolo ngyinlazo boni a baboa yɛ wɔ edwɛkɛ ɛhye anwo a?
6. (a) Kɛmɔ 2 Kɔlentema 6:14-17 kile la, kpɔkɛ boni a ɔwɔ kɛ yɛsi a, na kpuyia boni mɔ a ɔwɔ kɛ yɛbiza yɛ nwo a? (b) Kɛmɔ Maanlebuvolɛma 2:12 kile la, saa yɛfa yɛ nwo yɛwula ɛzɛne nu amaamuo mɔɔ tia ngɛlɛlera ne la anu a, ɛnee duzu a yɛlɛyɛ a?
6 Fa Ngyinlazo ne Di Gyima: Menli mɔɔ kulo kɛ nyia Nyamenle anyunlu ɛlolɛ la, ɔnle kɛ bɛ nee bɛdabɛ mɔɔ bɛnle diedima la tu. Bɛha bɛhile yɛ wɔ Baebolo ne anu kɛ: “Bɛgyakyi bɛ na bɛhwe bɛ nwo bɛvi bɛ nwo. Bɛmmafa bɛ sa bɛka debie mɔɔ anwo ɛnde la.” (2 Kɔl. 6:14, 17) Mekɛ mɔɔ ngyinlazo ɛhye wɔ yɛ adwenle nu la, ɔwɔ kɛ yɛbiza yɛ nwo kɛ, ‘Asoo ɛzɛne nu amaamuo bie vi diedi ne mɔɔ kile kɛ mɔwuamra sunsum kola ka anyewɔzoamra ɛbɛlabɔlɛ la anu?’ Saa ɔle zɔhane a ɛnee ɔkile kɛ amaamuo ne ɛngile nyanelilɛ mgbane ala. Ɛnee ɔle adalɛ ɛzonlenlɛ nu debie. Gyihova, nɔhalɛ Nyamenle ne kyi nyɛleɛ zɛhae, na ɔnlie ɔndo nu.—Fa to Maanlebuvolɛma 2:12 anwo.
7. (a) Ngyinlazo mɔɔ hyia la boni a wɔ 1 Kɔlentema 10:32 mɔɔ bahola aboa yɛ wɔ edwɛkɛ ɛhye anwo a? (b) Duzu a Luku 11:52 nee Mateyu 18:6 maa yɛnwu ye wɔ kɛzi Gyihova te nganeɛ wɔ awie mɔ mɔɔ bɛtenda bɛ gyakɛ anu la anwo a?
7 Ngyinlazo mɔɔ tɔ zo nwiɔ mɔɔ wɔ 1 Kɔlentema 10:32 ka kɛ: “Bɛbɔ bɛ ɛbɛla ne mɔɔ bɛndenda Dwuuma anzɛɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛnle Dwuuma la nee Nyamenle menli ne agyakɛ anu a.” Kɛzi ɔwɔ kɛ yɛfa ngyinlazo ɛhye yɛdi gyima ɛ? Bɛze Gyihova Alasevolɛ kɛ bɛkilehile Baebolo ne anu nɔhalɛ ne mɔɔ kile kɛ mɔwuamra ɛnze ɛhwee na bɛngola bɛmboa anzɛɛ bɛngyegye anyewɔzoamra la. Ɛhye ati, saa adiema bie fa ɔ nwo wula ɛzɛne nu amaamuo mɔɔ vi mɔwuamra ɛzulolɛ nu la anu a, duzu a bazi a? Amaamuo zɛhae mɔɔ ɔbava ɔ nwo yeawula nu la badenda menli mɔɔ bɛze mɔɔ Gyihova Alasevolɛ die di nee mɔɔ bɛkilehile wɔ mɔwuamra anwo la agyakɛ anu. Saa yɛtenda awie mɔ agyakɛ anu a, Gyihova bali nwolɛ nyane, na ɔnrɛmaa menli ɛnrɛdie Belemgbunlililɛ nrɛlaleɛ ne.—Mat. 18:6; Luku 11:52.
8. (a) Adenle boni azo a yɛle ngakyile wɔ menli mɔɔ wɔ ewiade ne anu la anwo a? (Kenga Felepaema 2:15 na fa kilehile nuhua.) (b) Kɛzi Gyihova anwo ɛlɔlɛ ka yɛ kpɔkɛzilɛ ɛ?
8 Kyi Mɔɔ Le Ɛtane La: Saa menli mɔɔ bɛnle diedima la bu amaamuo ɛhye mɔ a, bɛnda bɛnnwu ye kɛ bɛlɛfa bɛ nwo bɛawula adalɛ ɛzonlenlɛ nu. Bɛnde ɔ bo kɛ yɛnva yɛ nwo yɛnwula nyɛleɛ mɔɔ anwo ɛnde la anu a. Ɛhye ati, bie a edwɛkɛ ɛhye anwo kpɔkɛzilɛ bayɛ se amaa yɛ na yeazɔ yɛ ɛlɔlɛ nee nɔhalɛ mɔɔ yɛdi yɛmaa Gyihova la yeanlea. Noko akee, ‘yɛkulo kɛ yɛyɛ menli mɔɔ nvonleɛ biala nee evinli fee ɛnle yɛ nwo a.’ (Fel. 2:15) Gyihova anwo ɛlɔlɛ mɔɔ yɛlɛ la ka yɛ maa ‘yɛkyi mɔɔ le ɛtane la na yɛsɔ mɔɔ le kpalɛ la anu.’ (Wulo. 12:9) Yɛze kɛ ɔle ɛtane, bɔbɔ ɔle nabalaba nyɛleɛ kɛ yɛkɛyɛ nyɛleɛ bie mɔɔ kile kɛ mɔwuamra tɛte aze na bɛ nyɛleɛ kola ka anyewɔzoamra la. Ɔlua ngyinlazo ɛhye mɔ ati, bɛmaa yɛnleɛnlea ɛzɛne nu amaamuo bie mɔ mɔɔ bɛta bɛyɛ wɔ yɛ maanle ye anu la anu boɛ.
Amaamuo Mɔɔ Bɛdumua Bɛbu
9. Saa bɛlɛyɛ funli ne anwo debie na bɛazie ye a, amaamuo boni a bɛyɛ a? (b) Kɛmɔti a menli bie mɔ yɛ ɛhye ɛ?
9 Funli Nwo Debieyɛlɛ: Amaa funli ne anwo ayɛ bɔkɔbɔkɔ la bɛbia ye na bɛazie ye. (Gyi. 9:37) Noko akee, ɔnle kɛ ɔyɛ nyɛleɛ mɔɔ tia ngɛlɛlera ne mɔɔ kile kɛ bɛsiezie ye amaa yeahɔbɔ ɛbɛla fofolɛ wɔ ‘ewiade fofolɛ nu’ a. Saa menli mɔɔ sulo funli la yɛ ɔ nwo debie a, bɛgua nza aze, bɛpepɛ ɔ sa nee ɔ gyakɛ ati, bɛkpa ye enrinli na nzinlii bɛazie ninyɛne ɛhye mɔ bieko. Bɛfa ayile bɛkpoto nzule mɔɔ evinli ɛnle nuhua la anu na bɛava bɛabia funli ne. Bɛfa ngonyia ninyɛne anzɛɛ ninyɛne gyɛne bɛwula ɛlɛka ne anu. Bie mɔ die di kɛ ninyɛne ɛhye mɔ kɔsɔɔti hyia, amaa ahenle mɔɔ ɛwu la adoa menli mɔɔ wɔ ɛbolɔ la.
10. (a) Saa ahenle mɔɔ wule la le diedinli a, duzu ati a nrɛlɛbɛ ɛnle nuhua kɛ yɛkɛmaa ɔ nwo amra mɔɔ bɛnle diedima la kɛyɛ ɔ nwo debie ɛ? (b) Saa menli mɔɔ bɛnle diedima la ammaa yɛ adenle a, duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ a?
10 Wɔ ɛleka ne bie mɔ, amaamuo ne kile kɛ ahenle mɔɔ ɛwu la mbusua bie mɔ a yɛ ɔ nwo debie a. Saa ahenle mɔɔ ɛwu la ɛnee le diedinli a, ɔwɔ kɛ yɛbɔ mɔdenle biala yɛnea kɛ, ɔ nwo amra mɔɔ bɛnle diedima la ɛnrɛvea bɛ nwo ɛnrɛyɛ awozonlezonlenlɛ nyɛleɛ biala. Ɛhye le debie mɔɔ anrɛɛ yɛ diema nrenya anzɛɛ raalɛ ne ɛnrɛhulo kɛ ɔkɛyɛ a. Noko saa yɛbɔ mɔdenle biala na bɛammaa yɛ adenle a, yɛbanlea boɛ kɛ yɛnrɛva yɛ nwo yɛnrɛwula nyɛleɛ biala mɔɔ tia Keleseɛne diedi ne la anu. Na yɛbamaa yɛ rɛle adɔ yɛ azule nu ɔluakɛ yɛze kɛ menli mɔɔ bɛnle Keleseɛnema la ɛnrɛhola ɛnrɛyɛ debie biala mɔɔ bazɛkye yɛ dɔvolɛ ne kenle bie anyelazo la. Ɔlile nɔhalɛ ɔhɔle ewule nu na ɔwɔ Gyihova ngakyelɛ nu.
11. (a) Saa Keleseɛnenli bie ammaa bɛandeda ye awie a, duzu ati a ɔnle kɛ bɛtendɛ bɛtia ye a? (b) Saa bɛsi kpɔkɛ kɛ bɛbadeda funli ne a, kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ye ɛ?
11 Funli Ɛdedalɛ:a Saa bɛbadeda funli ne anzɛɛ bɛnrɛyɛ zɔ a, ɔle bɛ ti anwo kpɔkɛzilɛ. Saa Keleseɛne abusua bie si kpɔkɛ kɛ bɛnrɛdeda bɛ awie mɔɔ ɛwu la ɔlua edwɛkɛ bie ati a, ɔnle kɛ bɛtendɛ bɛtia bɛ. Saa bɛsi kpɔkɛ kɛ bɛkɛdeda funli ne a, ɔwɔ kɛ bɛnea kɛzi bɛbayɛ ye la boɛ, na bɛanyɛ ninyɛne mgbole amaa yeahile kɛ bɛle Keleseɛnema.
12. (a) Amaamuo boni a menli mɔɔ ɛtɛnwunle nɔhalɛ ne la bu a? (b) Duzu ati a ɔnfɛta kɛ nɔhalɛ Keleseɛnema kɛbu amaamuo ɛhye mɔ bie ɛ?
12 Wɔ ɛleka ne bie mɔ, bɛta bɛdeda funli ne wɔ ɛkpa mɔɔ bɛziezie ye kɛnlɛma la azo. Bɛwula raalɛ mɔɔ kɛwu la atɔfolɛ tɛladeɛ, bɛfa ndweabane, avile nee ninyɛne gyɛne bɛyɛ ye hyeleenyi. Bɛyɛ ahenle mɔɔ ɛwu la nvoninli wɔ tɛladeɛ, hameteduku, debie mɔɔ bɛfa bɛsɔ sanvɛ, paapa, kanrɛlɛ nee ninyɛne gyɛne nwo. Bɛyɛ ɛhye na bɛkyehyɛ bɛmaa menli mɔɔ kɛra ɛzɛne ne abo la. Bɛfa ahenle ne mɔɔ kɛwu la nvoninli ekyi ko bɛbɔ menli mɔɔ wɔ ɛkɛ ne la tɛladeɛ nu. Asoo nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛkɛli ewiade nyɛleɛ ɛhye mɔ anzi? Kyɛkyɛ. Bieko, ɔkile kɛ bɛlɛsonle ahenle mɔɔ ɛwu la.
13. (a) Ngɛlɛlera ne anu ngyinlazo bieko boni a maa yɛtwe yɛ nwo yɛfi ewiade ye amaamuo nwo a? (Kenga 1 Dwɔn 2:15, 16 na fa kilehile nu.) (b) Saa yɛdi nyɛleɛ ɛhye mɔ anzi a, kɛzi ɔbaha Gyihova duma ne nee ye menli ɛ? (Kenga Ɛfɛsɛsema 5:10, 11, 15, 16 na fa kilehile nu.)
13 Baebolo ne ɛnga ɛzɛne kɔsɔɔti anwo edwɛkɛ ɛdeɛ, noko menli mɔɔ ɛnyi wɔ sunsum nu la ze kɛ ninyɛne mɔɔ bɛyɛ bɛdie duma la ‘ɛnvi Nyamenle na ɔvi ewiade ye.’ (1 Dwɔn 2:15, 16) Saa yɛyɛ nyɛleɛ ɛhye mɔ bie a, ɔbamaa menli mɔɔ ɛnle diedima la ayɛ ninyɛne mɔɔ ɔnfɛta mɔɔ le kɛ ɛzunlɛ mɔɔ bɛsu bɛteɛdea nu, ezukoa nee ninyɛne gyɛne mɔɔ bɛfa bɛgua funli ne anwo, funli ne mɔɔ bɛda ɔ nwo zo bɛsu na bɛ nee ye tendɛ kɛ asɛɛ awie mɔɔ de aze la. Saa ɛhye bie si wɔ Keleseɛnema ɛzɛne bo a, ɔbagua Gyihova duma nee ye menli ne anwo evinli. Nɔhalɛ nu, saa yɛtwe yɛ nwo yɛfi amaamuo mɔɔ menli mɔɔ wɔ sunsum nu awozinli nu la a yɛ la anwo a, yemɔ a le adenle kpalɛ mɔɔ bamaa nɔhalɛ Keleseɛnema ayɛ ninyɛne mɔɔ fɛta na ɔdi munli a.—Ɛfɛ. 5:15-17.
14. (a) “Epezilɛ” kile duzu? (b) Mekɛ boni a bɛfa funli ne bɛba sua nu a? (d) Bɛlɛsi epe a duzu a menli ta yɛ a, na duzu ati a bɛdwenle kɛ nwolɛ hyia ɛ? (ɛ) Kɛmɔti a ɔle kpalɛ kɛ nɔhalɛ Keleseɛnema kɛhwe bɛ nwo kɛvi epezilɛ nwo ɛ?
14 Epezilɛ: Bɛlɛsi epe a, menli yia wɔ ahenle mɔɔ kɛwu la sua nu anzɛɛ ɛleka gyɛne na bɛto edwɛne bɛyɛ ninyɛne gyɛne toonwo alehyenlɛ. Bɛbɔ epezilɛ ne abo nɔsolɛ nu toonwo nɔɔzo. Ɔnle kɛ yɛbu amaamuo ɛhye kɛ ɔ nee abusua ne mɔɔ yɛkɔ yɛahɔkpɔla bɛ wɔ sua nu wɔ mekɛ mɔɔ fɛta la anu amaa yɛakyekye bɛ rɛle la le ko. Epezilɛ bo ɛhɔlɛ le ngakyile. Kenle mɔɔ aleɛ kye a bɛbazie funli ne la bɛ nee ye ba sua nu. Menli yia nuhua nɔsolɛ ne, to edwɛne, yɛ asɔne na bɛyeyɛ ahenle mɔɔ ɛwu la. Bɛdie bɛdi kɛ saa bɛyɛ ɛhye a, ɔbabɔ funli ne nee abusua ne mɔɔ ɔwule ɔgyakyile bɛ la anwo bane wɔ sunsum evinli nwo. Kɛmɔ amaamuo ɛhye gyi diedi ne mɔɔ kile kɛ mɔwuamra tɛte aze azo la ati, nɔhalɛ Keleseɛnema twe bɛ nwo fi epezilɛ mɔɔ tia ngɛlɛlera ne la anwo. Saa yɛsi epe wɔ mekɛ ekyi bie anu bɔbɔ a, ɔ nee kpɔkɛ mɔɔ yɛbɔ kɛ ‘yɛkyi mɔɔ ɔle ɛtane la’ ɛnrɛyɛ ko.—Wulo. 12:9.
15. (a) Saa adiema bie wu a, duzu a mediema bie mɔ yɛ a? (b) Saa bɛyɛ ɛhye a, duzu a ɔbahile a? (d) Kɛzi yɛbahola yɛava 2 Kɔlentema 6:17 nee Malakae 3:18 yɛali gyima ɛ?
15 Saa adiema bie wu wɔ asafo ne anu a, ɔwɔ kɛ yɛnea boɛ na yɛammaa awie mɔ ande nganeɛ kɛ yɛlɛsi epe. Kɛ neazo la, saa mediema yia ɛleka mɔɔ funli ne wɔ la na bɛfa dɔnehwele dɔɔnwo bɛto edwɛne bɛyɛ asɔne a, kɛzi menli bade nganeɛ wɔ nwolɛ ɛ? Bie a mediema bade nganeɛ kɛ bɛlɛyɛ bɛava bɛaboa ɛdeɛ, noko ɔwɔ kɛ bɛsuzu kɛzi awie mɔ babu ye la anwo boɛ. (1 Kɔl. 10:23) Asoo debie zɛhae mɔɔ bɛbayɛ ye nɔe ne la bahola adenda yɛ mediema mɔɔ bɛze kɛzi epezilɛ bɔle ɔ bo la agyakɛ anu? Asoo ɔnrɛmaa menli mɔɔ ɛnle Keleseɛnema la ɛnrɛha kɛ Gyihova Alasevolɛ noko si epe kɛ asɔne gyɛne mɔɔ ɛha la? Nɔhalɛ nu, ndenle dɔɔnwo wɔ ɛkɛ mɔɔ yɛbahola yɛalua zo yɛali daselɛ kɛnlɛma yɛakyekye menli mɔɔ bɛ awie ɛwu la arɛle a. Ɔwɔ kɛ yɛsuzu ngyinlazo ɛhye anwo na yɛkoati debie biala mɔɔ bahile kɛ yɛlɛsi epe la. Saa yɛyɛ zɔhane a, yɛbahile kɛ yɛle ngakyile wɔ ewiade ne anwo, na yɛbɔ kpɔkɛ kɛ yɛtwe yɛ nwo yɛavi “debie mɔɔ anwo ɛnde la” anwo.—2 Kɔl. 6:17; Mal. 3:18.
16. (a) Saa bɛlɛyɛ ngyehyɛleɛ bɛazie funli ne a, ngɛlɛlera boni a ɔwɔ kɛ bɛsuzu nwo a? (b) Saa bɛ nee funli ne ba sua nu wɔ kenle mɔɔ aleɛ kye a bɛbazie ye la anu a, ngyegyelɛ boni a ɔfa ɔba a? (d) Ɔlua ngyehyɛleɛ kpalɛ nee koyɛlɛ zo, duzu a yɛbahola yɛayɛ a?
16 Nrɛlɛbɛ dɔɔnwo wɔ kɔkɔbɔlɛ ne mɔɔ se: “Sonla mɔɔ anye gyi ɔ ti anwo la nwu munzule na ɔtwe ɔ nwo ɔfea, na mɔɔ ɛnlɛ adwenle la kɔtɔ nu na ɔnwu amaneɛ.” la anu. (Mrɛ. 22:3) Baebolo ngyinlazo ɛhye le nɔhalɛ bɔkɔɔ wɔ epezilɛ nwo. Anwubielɛ kile kɛ, saa bɛfa funli ne bɛba sua nu wɔ kenle mɔɔ aleɛ kye a bɛbazie ye la a, ɔfa ngyegyelɛ ɔba. Ngyegyelɛ bieko ba, wɔ mekɛ mɔɔ bɛkɛva funli ne bɛkɛhɔ mbusua mɔɔ bɛnle diedima sua nu la. Kɛmɔ funli ne wɔ ɛkɛ la ati, ɔ nwo amra nee ɔ gɔnwo mɔ te nganeɛ kɛ ɔwɔ kɛ bɛkɔyia bɛto edwɛne wɔ nɔe ne na bɛsinza funli ne. Epezilɛ zɛhae kɔ zo wɔ mekɛ tendenle ala mɔɔ funli ne wɔ ɛkɛ la. Amaa yɛanyɛ ɛhye wɔ Keleseɛnema ɛzɛne bo la, ɔwɔ kɛ mediema mɔɔ wɔ abusua ne anu la suzu mekɛ nee kenle mɔɔ bɛbava funli ne bɛara la anwo. Saa ɔhyia kɛ bɛfa funli ne bɛba sua nu ɛkɛ a, ɔbayɛ mɔɔ ‘bɛ nye gyi bɛ ti anwo’ kɛ bɛbayɛ zɔ wɔ kenle mɔɔ bɛbazie ye la anu, na tɛ kenle mɔɔ aleɛ kye a bɛbazie ye la. Ɔle nɔhalɛ kɛ ɛhye bahola ayɛ se, noko ɔlua ngyehyɛleɛ kpalɛ nee koyɛlɛ zo ɔbahola yeayɛ boɛ. Wɔ adenle ɛhye azo, ɔnrɛmaa yɛnrɛdenda awie mɔ agyakɛ anu.—Mrɛ. 22:3.
17. Duzu a yɛbazuzu nwolɛ wɔ Yɛ Belemgbunlililɛ Gyima ne anu wɔ siane ne mɔ mɔɔ ɛlɛba la anu a?
17 Yɛbazuzu ɛzɛne nu nyɛleɛ ngakyile bie mɔ anwo edwɛkɛ mɔɔ hyia la wɔ Yɛ Belemgbunlililɛ Gyima ne anu wɔ siane ne mɔ mɔɔ ɛlɛba la anu. Edwɛkɛ ɛhye bamaa yɛ kɔsɔɔti mɔɔ yɛle nɔhalɛ Keleseɛnema la yɛanwu kɛzi yɛkola yɛfa adwenle kpalɛ yɛdi gyima na yɛandenda awie mɔ agyakɛ anu wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛfa kɛzi Ngɛlɛlera ne bu ɛzɛneyɛlɛ yɛali gyima la.—1 Kɔl. 10:32.
[Ɔ bo ɛkɛ ne edwɛkɛ]
a Nrelenza edwɛkɛ “laying in state” (bɛdo ye ɛkpa zo) le edwɛkɛ mɔɔ bɛta bɛfa bɛdi gyima wɔ menli mɔɔ anwo hyia mɔɔ le kɛ arelemgbunli, maanle mgbanyima anzɛɛ menli titile gyɛne la ɛzielɛ nwo. Bɛta bɛyɛ ɛzɛne ɛhye mɔ mgbole bɛfa bɛyeyɛ na bɛkpogya ahenle mɔɔ ɛwu la zo. Ɔnle kɛ Keleseɛnema ɛzɛne yɛ kɛ ɛhye la, emomu ɔwɔ kɛ ɔyɛ sikalɛ. Ɛhye le zɔ bɔbɔ wɔ mekɛ mɔɔ ahenle lile ɛvolɛ dɔɔnwo, liele duma anzɛɛ ɔyɛle ninyɛne dɔɔnwo wɔ ye ɛbɛlabɔlɛ nu la. Ɛhye ati, yɛngulo kɛ yɛfa edwɛkɛ “bɛdo ye ɛkpa zo” yɛdi gyima wɔ Keleseɛnema ɛzɛne nwo.