Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • od tile 14 m. 141-156
  • Bɛmaa Anzodwolɛ Ɛdɛnla Asafo Ne Anu Na Nwolɛ Ɛde

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Bɛmaa Anzodwolɛ Ɛdɛnla Asafo Ne Anu Na Nwolɛ Ɛde
  • Ahyehyɛdeɛ Mɔɔ Yɛ Gyihova Ɛhulolɛdeɛ
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • KƐZI BƐSIEZIE EDWƐKƐ NGYIKYI LA
  • KƐZI BƐGYINLA NGƐLƐLERA NE AZO BƐTU FOLƐ LA
  • BƐYƐ MENLI MƆƆ LUOLUA YE BASABASA LA NZONLƐ
  • KƐZI BƐDI ƐTANE MGBOLE BIE MƆ ANWO GYIMA LA
  • KƐZI BƐDI ƐTANE MGBOLE NWO GYIMA LA
  • BƐ NYUNLU ƐHWILƐ NWO NOLOBƆLƐ
  • SAA ƆWƆ KƐ BƐTU AWIE A
  • ƐDULƐ NWO NOLOBƆLƐ
  • AWIE MƆƆ ƐHWE Ɔ NWO
  • AWIE ƐLIELƐ
  • ƐLIELƐ NWO NOLOBƆLƐ
  • SAA NGAKULA MƆƆ BƐZƆNE BƐ LA YƐ ƐTANE A
  • SAA NOLOBƆLƐMA MƆƆ BƐTƐSƆNENLE BƐ LA YƐ ƐTANE A
  • GYIHOVA YILA ƐZONLENLƐ MƆƆ ANZODWOLƐ WƆ NU NA NWOLƐ TE LA AZO
  • Kɛzi Mgbanyima Da Ɛlɔlɛ Nee Anwunvɔnezelɛ Ali Kile Ɛtanevolɛma La
    Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo (Debiezukoalɛ Ɛdeɛ)—2024
  • Kɛzi Mgbanyima Baboa Bɛdabɛ Mɔɔ Bɛye Bɛ Bɛvi Asafo Ne Anu La
    Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo (Debiezukoalɛ Ɛdeɛ)—2024
Ahyehyɛdeɛ Mɔɔ Yɛ Gyihova Ɛhulolɛdeɛ
od tile 14 m. 141-156

TILE 14

Bɛmaa Anzodwolɛ Ɛdɛnla Asafo Ne Anu Na Nwolɛ Ɛde

AMAA Baebolo ngapezo ara nu la, ɛvolɛ biala menli apenle dɔɔnwo ba Gyihova ɛzonlenlɛ ne mɔɔ anwo te la anu. (Maeka 4:1, 2) Nea kɛzi yɛ nye die kɛ yɛbalie bɛ yɛara “Nyamenle asafo ne” anu a! (Gyi. 20:28) Bɛ nye die nwolɛ adenle mɔɔ bɛnyia kɛ bɛ nee yɛ bɛabɔ nu azonle Gyihova na bɛanyia yɛ sunsum nu paladaese ne mɔɔ nwolɛ te la anu anzodwolɛ ne bie la anwo. Nyamenle sunsum nwuanzanwuanza ne nee folɛdulɛ kpalɛ mɔɔ wɔ ye Edwɛkɛ ne anu la boa maa yɛmaa anzodwolɛ tɛnla asafo ne anu na nwolɛ te.​—Edw. 119:105; Zɛk. 4:6.

2 Yɛfa Baebolo ngyinlazo yɛbɔ yɛ ɛbɛla a, ɛnee yɛwula “subane fofolɛ ne.” (Kɔl. 3:10) Yɛbu yɛ nye yɛgua edwɛkɛ nee sinlidɔlɛ ngyikyi zo. Saa yɛnwu ninyɛne kɛ Gyihova la a, yɛdi ewiade ngyegyelɛ mɔɔ fa mgbakyemgbakyenu ba la azo na yɛfa koyɛlɛ yɛyɛ gyima kɛ ewiade amuala mediemayɛlɛ.​—Gyi. 10:34, 35.

3 Noko ɔyɛ a ngyegyelɛ bie mɔ ba na ɔka anzodwolɛ nee koyɛlɛ mɔɔ wɔ asafo ne anu la. Duzu a fa ba a? Fane dɔɔnwo ne ala, Baebolo folɛdulɛ mɔɔ bɛnva bɛnli gyima la ɔ. Noko, ɔwɔ kɛ yɛkɔ zo yɛdi yɛ sinlidɔlɛ ne mɔ anwo gyima. Ɛtane wɔ yɛ muala yɛ nwo. (1 Dwɔn 1:10) Awie bahola abɔ ɛbɛla bie yeamaa asafo ne anwo agua evinli wɔ ɛbɛlabɔlɛ nu nee sunsum nu. Yɛ edwɛkɛ nee yɛ nyɛleɛ mɔɔ yɛandwenle nwo la bahola aha awie mɔ ɛya anzɛɛ mɔɔ awie baha anzɛɛ bayɛ la bahola agyegye yɛ. (Wlo. 3:23) Saa ɔba ye zɔ a, duzu a yɛbahola yɛayɛ yɛaziezie edwɛkɛ ne a?

4 Gyihova kulo yɛ la ati, yezuzu ɛhye amuala anwo. Saa ngyegyelɛ bie ba a, ye Edwɛkɛ ne kile yɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ yɛyɛ la. Asafo nu mgbanyima anzɛɛ neavolɛma ne fi ɛlɔlɛ nu boa yɛ. Saa yɛdi bɛ folɛdulɛ mɔɔ gyi Ngɛlɛlera ne azo la azo a, yɛ nee awie mɔ avinli abusuabɔlɛ ne bayɛ kpalɛ na yɛanyia gyinlabelɛ kpalɛ wɔ Gyihova anyunlu. Saa yɛyɛ ɛtane bie na bɛtea yɛ anzɛɛ bɛtwi yɛ nyunlu a, ɔwɔ kɛ yɛnwu kɛ ɛdenrɛdenrɛlɛ zɛhae le ɛlɔlɛ mɔɔ yɛ anwuma Selɛ ne ɛlɛda ye ali ahile yɛ a.​—Mrɛ. 3:11, 12; Hib. 12:6.

KƐZI BƐSIEZIE EDWƐKƐ NGYIKYI LA

5 Ɔyɛ a butule anzɛɛ ngyegyelɛ ngyikyi bahola ara asafo ne anu amra bie mɔ avinli. Ɔwɔ kɛ yɛfa mediema ɛlɔlɛ yɛsiezie ɛhye mɔ ndɛndɛ. (Ɛfɛ. 4:26; Fel. 2:2-4; Kɔl. 3:12-14) Saa yɛfa ɛzoanvolɛ Pita folɛdulɛ mɔɔ se “bɛva ɛlɔlɛ mɔɔ anu yɛ se la bɛhulo bɛ nwo ngoko, ɔluakɛ ɛlɔlɛ keda ɛtane dɔɔnwo azo” la yɛyɛ gyima a, yɛbahola yɛaziezie edwɛkɛ mɔɔ bara yɛ nee yɛ mediema Kilisienema avinli la. (1 Pita 4:8) Baebolo ne se: “Yɛ muala yɛfo fane dɔɔnwo.” (Gye. 3:2) Saa yɛfa Mɛla Kpalɛ ne mɔɔ se mɔɔ yɛkpondɛ kɛ menli yɛ maa yɛ la, yɛdayɛ noko yɛyɛ zɔhane ala yɛmaa bɛ la yɛdi gyima a, yɛbahola yɛava nvonleɛ ngyikyi yɛahyɛ na yɛaye yɛavi yɛ ti anu.​—Mat. 6:14, 15; 7:12.

6 Saa ɛnwu kɛ wɔ edwɛkɛ anzɛɛ wɔ nyɛleɛ ɛha awie ɛya a, bɔ mɔdenle siezie edwɛkɛ ne ndɛndɛ. Kakye kɛ, ɔka agɔnwolɛvalɛ mɔɔ ɛ nee Gyihova lɛ la noko. Gyisɛse dule ye ɛdoavolɛma folɛ kɛ: “Zɔhane ati, saa ɛlɛfa wɔ ahyɛlɛdeɛ wɔara afɔlemokyea ne anwo na ɛkakye ye wɔ ɛkɛ ne kɛ ɛ diema nee wɔ lɛ edwɛkɛ a, gyakyi wɔ ahyɛlɛdeɛ ne wɔ afɔlemokyea ne anyunlu na kɔ. Dimoa ɛ nee ɛ diema ne ɛziezie bɛ avinli na ɛsia ɛba a, akee wɔabɔ wɔ afɔle ne.” (Mat. 5:23, 24) Bie a ndelebɛbo bie anyɛ gyima. Saa ɔle zɔ a, ɛ nee ye ɛha nwolɛ edwɛkɛ. Saa asafo ne anu amra amuala kola di adwelie kpalɛ a, ɔbamaa bɛali ndelebɛbo mɔɔ ɛnyɛ gyima nee ngyegyelɛ mɔɔ bara ɔlua sonla sinlidɔlɛ ti la anwo gyima.

KƐZI BƐGYINLA NGƐLƐLERA NE AZO BƐTU FOLƐ LA

7 Ɔdwu mekɛ ne bie a, neavolɛma banwu kɛ ɔwɔ kɛ bɛtu awie folɛ bɛmaa ɔkakyi ye adwenle. Tɛ mekɛ ne amuala a ɛhye ɛyɛlɛ la aze a. Ɛzoanvolɛ Pɔɔlo hɛlɛle Galeehyea Kilisienema ne kɛ: “Mediema, saa awie fo adenle kolaa na ɔ nye ara ɔ nwo zo bɔbɔ a, bɛdabɛ mɔɔ bɛnyi sunsum nu la ɛlua mɛlɛbɛnwoaze adenle zo ɛdenrɛ ye.”​—Gal. 6:1.

8 Saa neavolɛma yɛ mboanekpɔlalɛ gyima ne a, bɛbahola bɛabɔ asafo ne anwo bane bɛavi sunsum nu esiane dɔɔnwo mɔɔ bava ngyegyelɛ mgbole ara la anwo. Mgbanyima bɔ mɔdenle maa kɛzi bɛsonle asafo ne la nee edwɛkɛ mɔɔ Gyihova luale Ayezaya anwo zo hanle la yia: “Bɛ nuhua ko biala bayɛ kɛ ɛvealeka wɔ anwoma ɛdulɛ mekɛ nu, feabelɛ wɔ ahumudulɛ mekɛ nu, azudenle wɔ azɛlɛ mɔɔ nzule ɛnle zo la azo, yɛɛ bodane kpole bie alubo wɔ azɛlɛ resee zo.”​—Aye. 32:2.

BƐYƐ MENLI MƆƆ LUOLUA YE BASABASA LA NZONLƐ

9 Ɛzoanvolɛ Pɔɔlo bɔle kɔkɔ wɔ menli bie mɔ mɔɔ bɛbahola bɛanyia asafo ne anwo zo tumi ɛtane la anwo. Ɔhanle kɛ: “Yɛlɛmaa bɛ adehilelɛ . . . kɛ bɛhwe bɛ nwo bɛvi adiema biala mɔɔ lua ye basabasa na ɔnli adehilelɛ mɔɔ bɛnyianle bɛvile yɛ ɛkɛ ne azo la anwo.” Ɔhilele edwɛkɛ ne anu kɛ: “Saa awie anli yɛ edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ kɛlata ɛhye anu la azo a, bɛyɛ ahenle zɔhane nzonlɛ na bɛ nee ye mmatu bieko, amaa ɔ nyunlu agua aze. Noko bɛmmabu ye kɛ ɔle kpɔvolɛ, emomu bɛhɔ zo bɛdu ye folɛ kɛ adiema la.”​—2 Tɛs. 3:6, 14, 15.

10 Ɔyɛ a sonla ne bie ɛtɛyɛle ɛtane kpole mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛtu ye bɛfi asafo ne anu a, noko ɔmbu Nyamenle ngyinlazo ne mɔ mɔɔ kile Kilisienema adenle la fee. Bie a ɔle mgbovonle somaa, ɔle kyengye anzɛɛ ɔnli ɔ nwo eni fee. Bie noko a ‘ɔfa ɔ nwo ɔwulowula edwɛkɛ mɔɔ ɛnvale ɔ nwo la anu.’ (2 Tɛs. 3:11) Anzɛɛ ɔbɔ adwenle ɔkpondɛ awie mɔ anwo zo nvasoɛ anzɛɛ ɔfa ninyɛne mɔɔ ɛnle kpalɛ la ɔdielie ɔ nye. Ninyɛne mgbane mgbane mɔɔ ɔyɛ la ɛmmaa bɛnga asafo ne anwo edwɛkɛ kpalɛ fee, na ɔbahola yeamaa Kilisienema mɔɔ ɛha la noko ayɛ bie.

11 Mgbanyima ne mɔ balimoa agyinla Baebolo ne azo aboa ye. Noko saa bɛtu ye folɛ too na ɔtu ɔ gye kɛ ɔnrɛva Baebolo ngyinlazo ɔnrɛyɛ gyima a, mgbanyima ne mɔ bahola azi kpɔkɛ amaa ɛdendɛlɛ bie wɔ asafo ne anu bɛava bɛabɔ mediema kɔkɔ. Mgbanyima ne mɔ bava nwunu ali gyima na bɛanlea kɛ asoo amgba ahenle ne nyɛleɛ ne gyegye adwenle kpalɛ mɔɔ ɔti ɔwɔ kɛ bɛmaa nwolɛ kɔkɔbɔlɛ ɛdendɛlɛ ɔ. Tendɛvolɛ ne bava nyɛleɛ basabasa zɔhane anwo folɛdulɛ mɔɔ fɛta la yeamaa wɔ ɛdendɛlɛ ne anu, noko ɔnrɛbɔ ahenle mɔɔ yɛ zɔhane la duma. Ɔnva nwo kɛ ahenle ne tɛde adiema la, ɛhye bamaa menli mɔɔ ze tɛnlabelɛ ne la ahwe bɛ nwo avi ɔ nwo, noko bɛbahɔ zo bɛadu “ye folɛ kɛ adiema.”

12 Yɛlɛ anyelazo kɛ saa Kilisienema mɔɔ di nɔhalɛ la di edwɛkɛ ne azo kpalɛ a, ɔbamaa ahenle mɔɔ luolua nu basabasa la anyunlu agua aze na yeahakyi ye subane. Saa bɛnwu kɛ amgba ahenle ɛhakyi ye subane a, ɔnle kɛ bɛkɔ zo bɛbu ye kɛ awie mɔɔ bɛyɛ ye nzonlɛ la bieko.

KƐZI BƐDI ƐTANE MGBOLE BIE MƆ ANWO GYIMA LA

13 Ɛhulolɛ mɔɔ yɛlɛ kɛ yɛbabu yɛ nye yɛagua nvonleɛ zo na yɛava yɛahyɛ la ɛngile kɛ ɛtaneyɛlɛ ɛnvale yɛ nwo anzɛɛ yɛdielie zo. Ɛtaneyɛlɛ ne amuala ɛnvi yɛ sinlidɔlɛ; yɛɛ yɛnrɛhola yɛnrɛbu yɛ nye yɛnrɛgua ɛtane mɔɔ le kpole la azo. (Lɛv. 19:17; Edw. 141:5) Mɛla ngyekyeleɛ ne maanle ɔlale ali kɛ ɛtaneyɛlɛ bie mɔ le kpole tɛla bie mɔ na zɔhane ala a ɔde wɔ Kilisienema ngyehyɛleɛ ne anu a.​—1 Dwɔn 5:16, 17.

14 Gyisɛse hilele kɛzi ɔwɔ kɛ yɛsiezie ngyegyelɛ mɔɔ anyebolo wɔ nu mɔɔ bara yɛ nee yɛ diema Kilisienenli bie avinli la. Yɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛyɛ la nzonlɛ: “Saa ɛ diema yɛ wɔ ɛtane a, [1] kɔ na ɛ nee ye bɛ mu nwiɔ ala bɛhɔha na maa ɔnwu ye nvonleɛ ne. Saa ɔtie wɔ a, wɔnyia ɛ diema. Noko saa yeandie wɔ a, [2] fa sonla ko anzɛɛ menli nwiɔ boka ɛ nwo, amaa edwɛkɛ biala agyinla alasevolɛ nwiɔ anzɛɛ nsa daselɛlilɛ zo. Saa yeandie bɛ a, [3] ka kile asafo ne. Saa yeandie asafo ne noko a, bu ye kɛ ɔle maanle maanle ne anu sonla nee adwuledievolɛ.”​—Mat. 18:15-17.

15 Ɔlua ndonwo mɔɔ Gyisɛse yɛle ye wɔ Mateyu 18:23-35 la ati, ɔzɔho kɛ ɛtaneyɛlɛ mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Mateyu 18:15-17 la fale ezukoa anzɛɛ agyapadeɛ nwo, bie a le bosea mɔɔ awie bakpo kɛ ɔbadua anzɛɛ nzisi. Anzɛɛ bie a ɛtane ne le ɛsokpalɛ mɔɔ sɛkye awie duma la.

16 Saa ɛlɛ daselɛ mɔɔ kile kɛ asafo ne anu sonla ɛyɛ ɛtane zɛhae bie ɛtia wɔ a, mmapele ɛ nwo kɛ ɛkabɔ mgbanyima ne mɔ amaneɛ amaa bɛaha bɛamaa wɔ. Kɛ mɔɔ Gyisɛse hanle la, ɛ nee ahenle mɔɔ ɛvo wɔ la ɛlimoa ɛha nwolɛ edwɛkɛ. Bɔ mɔdenle kɛ ɛ nee ye bɛaziezie bɛ avinli mɔɔ awie gyɛne biala ɛmboka nwo a. Kakye kɛ Gyisɛse anga kɛ ‘ɛhɔ ɛkɛ ne kokye kɛ ɛmaa yeanwu ye nvonleɛ.’ Ɛhye ati, saa ahenle anlie ye nvonleɛ ando nu kɛ ɛva ɛhyɛ ye a, ɔbayɛ kpalɛ kɛ ɛkɛhɔ ye ɛkɛ ne bieko amozii. Saa ɛkola ɛ nee ahenle mɔɔ vonle wɔ la siezie edwɛkɛ ne wɔ adenle ɛhye azo a, ɔ nye balie kɛ wɔanga mɔɔ ɔyɛle la wɔangile menli gyɛne anzɛɛ wɔanzɛkye ye duma wɔ asafo ne anu la. Ɛnee “wɔnyia ɛ diema.”

17 Saa ahenle mɔɔ yɛle ɛtane ne la die to nu, ɔsɛlɛ ɛtanefakyɛ na ɔbɔ mɔdenle kɛ ɔyɛ ninyɛne boɛ a, ɔnle kɛ ɛsɔ edwɛkɛ ne anu bieko. Ɔnva nwo kɛ ɛtane ne le kpole la, menli mɔɔ ɔfale bɛ nwo la bahola aziezie.

18 Saa ɛ sa anga ɛ diema ne ɔluakɛ “ɛ nee ye bɛ mu nwiɔ ala” bɛangola bɛanga na wɔahile ye deɛmɔti yevo la a, akee ɛbahola wɔayɛ mɔɔ Gyisɛse hanle la, “fa sonla ko anzɛɛ menli nwiɔ boka ɛ nwo,” na ɛ nee ɛ diema ne ɛha nwolɛ edwɛkɛ bieko. Ɔwɔ kɛ menli mɔɔ ɛ nee bɛ bahɔ la noko nyia adwenle kɛ bɛboa bɛamaa ɛ sa aha ɛ diema ne. Saa ɔbayɛ boɛ a, ɔwɔ kɛ bɛyɛ menli mɔɔ di ɛtane ne anwo daselɛ, noko saa menli mɔɔ di nwolɛ daselɛ la ɛnle ɛkɛ a, ɛbahola wɔamaa awie ko anzɛɛ menli nwiɔ ali mɔɔ bɛbaha la anwo daselɛ. Bie a bɛlɛ anwubielɛ wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɛzi la anwo na bɛbahola bɛahile kɛ amgba mɔɔ ɔyɛle la le ɛtane. Saa mgbanyima bie mɔ kɔdi edwɛkɛ ne anwo daselɛ a, ɔngile kɛ bɛgyi asafo ne agyakɛ anu ɔluakɛ tɛ mgbanyima eku ne a kpale bɛ a.

19 Saa ɛbɔle mɔdenle biala ɛ nee ye dendɛle, ɛvale sonla ko anzɛɛ menli nwiɔ ɛhɔle ye ɛkɛ, noko bɛangola bɛanziezie edwɛkɛ ne na ɛte nganeɛ kɛ ɛnrɛhola ɛnrɛgyakyi edwɛkɛ ne anu a, akee ɛbahola wɔabɔ asafo ne anu neavolɛma ne amaneɛ. Kakye kɛ bɛ bodane a le kɛ bɛmaa anzodwolɛ ara asafo ne anu na nwolɛ ade. Saa ɛka ɛkile mgbanyima ne mɔ a nyia anwodozo wɔ Gyihova anu na gyakyi edwɛkɛ ne maa bɛ. Mmamaa awie nyɛleɛ maa ɛkpo aze anzɛɛ sɛkye wɔ anyelielɛ wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu ɛlɛ.​—Edw. 119:165.

20 Mboaneneavolɛma ne bɛanleɛnlea edwɛkɛ ne anu. Saa ɔda ali kɛ amgba ahenle yɛle ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu la tiale wɔ na ɔtɛnunle ɔ nwo yɛɛ ɔngulo kɛ ɔbɔ mɔdenle ɔyɛ nzenzaleɛ mɔɔ fɛta la a, bie a ɔbahyia kɛ neavolɛma kɔmatii bie tu ɛtanevolɛ ne fi asafo ne anu. Ɛhye bamaa bɛabɔ mboane ekpunli ne anwo bane na bɛamaa asafo ne anwo ade.​—Mat. 18:17.

KƐZI BƐDI ƐTANE MGBOLE NWO GYIMA LA

21 Saa awie yɛ ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu mɔɔ bie a le nla nu ɛbɛlatane, agyalɛzɛkyelɛ, menli mɔɔ bɛ awodeɛ le ko nla, munzule edwɛkɛ, ɛkpɔkyelɛ, awozonle ɛzonlenlɛ nee ɛtane gyɛne tia awie na ɔfa ɔkyɛ ye a, ɛnee ɔtɛwiele. (1 Kɔl. 6:9, 10; Gal. 5:19-21) Kɛmɔ edwɛkɛ ɛra asafo ne sunsum nu nee ɛbɛlabɔlɛ nu anwodelɛ nwo la ati, ɔwɔ kɛ bɛka bɛkile mgbanyima ne mɔ bɛmaa bɛdi nwolɛ gyima. (1 Kɔl. 5:6; Gye. 5:14, 15) Awie mɔ bɛahola ahɔ mgbanyima ne mɔ ɛkɛ ahɔha bɛdabɛ mumua ne bɛ ɛtane anzɛɛ awie mɔ ɛdeɛ mɔɔ bɛze la. (Lɛv. 5:1; Gye. 5:16) Saa mgbanyima ne mɔ te ɛtane biala mɔɔ anyebolo wɔ nu mɔɔ Dasevolɛ mɔɔ bɛzɔne ye ɛyɛ la anwo edwɛkɛ ɛkɛ ne ala a, bɛmaa mgbanyima nwiɔ dimoa kɔneɛnlea nu. Saa bɛnwu kɛ edwɛkɛ ne mɔɔ bɛdele la le nɔhalɛ na bɛlɛ daselɛ mɔɔ kile kɛ ahenle ne amgba ɛyɛ ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu a, mgbanyima eku ne bakpa edwɛkɛlilɛ kɔmatii mɔɔ yeanyɛ boɛ fee la mgbanyima nsa a wɔ nu la bɛamaa bɛali nwolɛ gyima.

22 Mgbanyima ne mɔ nea mboane ne kpalɛ, na bɛkulo kɛ bɛbɔ bɛ nwo bane bɛfi debie biala mɔɔ bahola azɛkye bɛ wɔ sunsum nu la anwo. Eza bɛkpondɛ kɛ bɛfa Nyamenle Edwɛkɛ ne bɛdi gyima kpalɛ bɛtwi awie biala mɔɔ bavo la anyunlu na bɛmaa ɔgyinla ɔ gyakɛ azo bieko wɔ sunsum nu. (Dwu. 21-23) Ɛhye nee adehilelɛ mɔɔ ɛzoanvolɛ Pɔɔlo hɛlɛle maanle Timote la yia: ‘Meka meahile wɔ wɔ Nyamenle nee Kelaese Gyisɛse, ahenle mɔɔ babua anyewɔzoamra nee mowuamra ndɛne la anyunlu kɛ: Twi bɛ nyunlu, bɔ bɛ kɔkɔ ɛsesebɛ, tu bɛ folɛ, wɔ abotane nee ngilehilelɛ kpalɛ muala anu.’ (2 Tim. 4:1, 2) Ɛhye ɛyɛlɛ bahola alie mekɛ dɔɔnwo, noko ɛhye boka mgbanyima ne mɔ gyima ɛsesebɛ ne anwo. Asafo ne anu amra anye die bɛ mɔdenlebɔlɛ ne anwo, na bɛbu bɛ “kpole kpalɛ.”​—1 Tim. 5:17.

23 Saa awie yɛ ɛtane na neavolɛma tɛnla aze kɛ bɛdi ye edwɛkɛ a, bɛ bodane titili a le kɛ bɛboa ye bɛamaa yeagyinla ɔ gyakɛ azo wɔ sunsum nu bieko. Saa ɔnu ɔ nwo nɔhalɛ nu na bɛkola bɛboa ye a, ɔ nyunlu ne mɔɔ bɛhwile ye wɔ fealeranu anzɛɛ dasevolɛma ne anyunlu la bayɛ anzohwenlɛ amaa ye na ɛzulolɛ kpalɛ aha menli mɔɔ wɔ ɛkɛ ne la. (2 Sam. 12:13; 1 Tim. 5:20) Saa edwɛkɛlilɛ kɔmatii twi awie anyunlu biala a, bɛdie ye nwolɛ adenle bie mɔ. Yemɔ anzi, bɛboa ɛtanevolɛ ne amaa ‘ɔ gyakɛ abo adenle ayɛ fɔɔnwo.’ (Hib. 12:13) Saa mekɛ gua nu na bɛnwu kɛ ahenle sunsum nu gyinlabelɛ ɛyɛ kpalɛ a, bɛbahola bɛava nwolɛ adenle ne bɛamaa ye.

BƐ NYUNLU ƐHWILƐ NWO NOLOBƆLƐ

24 Saa edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne nwu kɛ awie ɛnlu ɔ nwo noko asafo ne anu anzɛɛ kpalɛ ne azo amra bade nwolɛ bie anzɛɛ ɔwɔ kɛ bɛbɔ asafo ne anwo bane bɛfi ɛtanevolɛ ne mɔɔ ɛnlu ɔ nwo la anwo a, bɛbabɔ nwolɛ nolo sikalɛ bie wɔ Yɛ Ɛbɛlabɔlɛ Nee Yɛ Ɛzonlenlɛ Nyianu ne abo. Kɛ ɔwɔ kɛ bɛbɔ nolo ne la ɛne: “Bɛhwi [Ahenle ne duma] anyunlu.”

SAA ƆWƆ KƐ BƐTU AWIE A

25 Ɔyɛ a sonla ne bie yɛ ɛtane na eza ɔyɛ ɔ kɔme ketee, yemɔti ɔnlie mɔdenle biala mɔɔ bɛlɛbɔ bɛaboa ye la ɔndo nu. Bie a bɛlɛdi ye edwɛkɛ ne la, yeanyɛ “ninyɛne [dɔɔnwo] mɔɔ kile anlubɛnwo la.” (Gyi. 26:20) Duzu a ɔwɔ kɛ bɛyɛ a? Ɔwɔ kɛ bɛtu ɛtanevolɛ ne mɔɔ yeannu ɔ nwo la bɛfi asafo ne anu mɔɔ ɔ nee Gyihova menli mɔɔ anwo te la ɛndu bieko a. Bɛye ɛtanevolɛ ne nyɛleɛ ɛtane ne bɛfi asafo ne anu, na ɛhye maa bɛbɔ asafo ne anwo bane wɔ ɛbɛlabɔlɛ nee sunsum nu anwodelɛ nwo na asafo ne duma anzɛkye. (Dit. 21:20, 21; 22:23, 24) Mɔɔ ɛzoanvolɛ Pɔɔlo dele anyiemgba ɛbɛla ne mɔɔ nrenyia bie mɔɔ wɔ Kɔlente asafo ne anu ɛbɔ anwo edwɛkɛ la, ɔdule mgbanyima ne mɔ folɛ kɛ “bɛye nrenyia ɛhye bɛwula Seetan asa anu . . . na [bɛlie asafo ne] sunsum ne ngoane.” (1 Kɔl. 5:5, 11-13) Eza Pɔɔlo hanle menli bie mɔ mɔɔ dendɛle tiale nɔhalɛ ne wɔ ɛvoya mɔɔ limoa la anu na bɛdule bɛ la anwo edwɛkɛ.​—1 Tim. 1:20.

26 Saa ɔwɔ kɛ edwɛkɛlilɛ kɔmatii bie tu ɛtanevolɛ mɔɔ yeannu ɔ nwo la fi asafo ne anu a, ɔwɔ kɛ bɛmaa ahenle nwu bɛ kpɔkɛzilɛ ne, na bɛmaa ɔnwu Ngɛlɛlera ne anu ngyinlazo mɔɔ ɔti bɛlɛtu ye la wienyi. Saa edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne maa ahenle mɔɔ ɛvo la nwu bɛ kpɔkɛzilɛ ne a, bɛbaha bɛahile ye kɛ saa ɔte nganeɛ kɛ bɛanli edwɛkɛ ne boɛ na ɔkulo kɛ bɛdi ye bieko a, ɔhɛlɛ kɛlata na ɔha deɛmɔti ɔte nganeɛ zɔhane la wienyi. Ɔvi kenle mɔɔ kɔmatii ne hanle bɛ kpɔkɛzilɛ ne hilele ye la, bɛbamaa ye kenle nsuu bamaa yeava yeayɛ ɛhye. Saa bɛ sa ka kɛlata ne a, mgbanyima eku ne bɛabɔ maangyebakyi zo neavolɛ ne amaneɛ, na yeakpa mgbanyima mɔɔ fɛta la yeamaa bɛayɛ kɔmatii na bɛali edwɛkɛ ne bieko. Saa bɛ sa ka kɛlata ne a, bɛbabɔ mɔdenle kɛ bɛbali edwɛkɛ ne wɔ dapɛne ko ala anu. Saa bɛbali edwɛkɛ ne bieko a, bɛbadu ɛdulɛ nwo nolobɔlɛ ne bɛazie. Noko, bɛnrɛmaa ahenle mɔɔ bɛdo ye ɛzonle la ɛnrɛmaa mualɛ, ɔnrɛyɛ asɔne wɔ debiezukoalɛ bo yɛɛ ɔnrɛnyia ɛzonlenlɛ nwo adenle titili bie mɔ.

27 Bɛdi edwɛkɛ bie bieko bɛfa bɛda atiakunlukɛnlɛma ali bɛkile ahenle mɔɔ bɛdo ye ɛzonle la, na ɔmaa ɔnyia adenle ɔkilehile ye ngyegyelɛ ne anu kpalɛ ɔmaa bɛtie. Ɔti, saa ɛtanevolɛ ne anye fuu amba yeammaa bɛandie ye edwɛkɛ ne bieko na bɛbɔ mɔdenle biala kɛ bɛ sa kɛha ye na yeanyɛ boɛ a, bɛbabɔ ye nolo kɛ bɛdu ye.

28 Noko saa ɛtanevolɛ ne ɛngulo kɛ bɛdi edwɛkɛ ne bieko a, edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne baha deɛmɔti ɔhyia kɛ ɔnu ɔ nwo nee ninyɛne mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔyɛ na bɛalie ye wɔ mekɛ mɔɔ fɛta anu la ahile ye. Ɛhye baboa ye na yeahile kɛ bɛkulo ye, na ɔwɔ kɛ bɛyɛ ɛhye mɔɔ bɛ anyelazo a le kɛ ɔbahakyi ye ndenle na yeazia yeara Gyihova ahyehyɛdeɛ ne anu.​—2 Kɔl. 2:6, 7.

ƐDULƐ NWO NOLOBƆLƐ

29 Saa ɔwɔ kɛ bɛtu ɛtanevolɛ mɔɔ yeannu ɔ nwo la bɛfi asafo ne anu a, bɛbabɔ nolo sikalɛ kɛ: “[Ahenle duma] ɛnle Gyihova Dasevolɛ bieko.” Ɛhye ɛnrɛmaa asafo ne anu amra mɔɔ di nɔhalɛ la nee ye ɛnrɛdu bieko.​—1 Kɔl. 5:11.

AWIE MƆƆ ƐHWE Ɔ NWO

30 Edwɛkɛ “awie mɔɔ ɛhwe ɔ nwo la” fale asafo ne anu sonla mɔɔ bɛzɔne ye na ɔ nye fuu ɔbakpo Kilisiene ngyinlazo na yeaha kɛ ɔngulo kɛ bɛfɛlɛ ye Gyihova Dasevolɛ bieko la anwo. Anzɛɛ ɔbahola yealua ye nyɛleɛ zo yeakpo nwolɛ adenle mɔɔ ɔlɛ ye wɔ asafo ne anu la na yeava ɔ nwo yeawulowula ewiade ahyehyɛdeɛ mɔɔ ye bodane nee Baebolo ngilehilelɛ ɛnyia fee mɔɔ Gyihova Nyamenle babua ye ndɛne la anu.​—Aye. 2:4; Yek. 19:17-21.

31 Ɛzoanvolɛ Dwɔn hɛlɛle Kilisienema mɔɔ kpole bɛ diedi ne wɔ ye mekɛ zo la anwo edwɛkɛ kɛ: “Bɛvi yɛ nu a bɛhɔle a, noko ɛnee bɛmboka yɛ nwo; ɔboalekɛ saa ɛnee bɛboka yɛ nwo a, anrɛɛ bɛ nee yɛ dɛnlanle.”​—1 Dwɔn 2:19.

32 Saa awie twe ɔ nwo a, ye tɛnlabelɛ wɔ Gyihova anyunlu le ngakyile bɔkɔɔ fi Kilisienenli mɔɔ ɛgyakyi daselɛlilɛ ɛhɔlɛ la ɛdeɛ ne anwo. Bie a ahenle ɛnzukoa Nyamenle Edwɛkɛ ne dahuu la ati a yegyakyi daselɛlilɛ ɛhɔlɛ a. Anzɛɛ bie a ɔyiale ngyegyelɛ anzɛɛ ɛkpɔlɛ bie na yemaa ye mɔdenlebɔlɛ mɔɔ ɔfa yeazonle Gyihova la ɛha aze. Mgbanyima ne mɔ nee asafo ne anu amra gyɛne bahola ahɔ zo ava sunsum nu moalɛ mɔɔ fɛta la amaa Kilisienenli mɔɔ ɛgyakyi daselɛlilɛ ɛhɔlɛ la.​—Wlo. 15:1; 1 Tɛs. 5:14; Hib. 12:12.

33 Noko saa Kilisienenli bie kpa kɛ ɔtwe ɔ nwo a, bɛbɔ nolo sikalɛ wɔ asafo ne anu kɛ: “[Ahenle duma] ɛnle Gyihova Dasevolɛ bieko.” Kɛzi bɛbu awie mɔɔ bɛdu ye la, zɔhane ala a bɛbabu sonla zɛhae noko a.

AWIE ƐLIELƐ

34 Saa bɛtu awie anzɛɛ ɔtwe ɔ nwo ɔfi asafo ne anwo na mekɛ gua nu na ɔmaa ɔda ali wienyi kɛ yenlu ɔ nwo na yegyakyi ye ninyɛndane ne ɛyɛlɛ a, bɛbahola bɛalie ye bieko. Ɔwɔ kɛ ɔmaa ɔda ali kɛ ɔkulo kɛ ɔ nee Gyihova nyia agɔnwolɛvalɛ kpalɛ. Ɔwɔ kɛ mgbanyima ne mɔ nea maa mekɛ mɔɔ fɛta la gua nu​—siane dɔɔnwo, ɛvolɛ ko anzɛɛ mɔɔ bo zɔ bɔbɔ la, ɔbagyinla tɛnlabelɛ ne azo​—bɛmaa ahenle da ye ali kɛ yenlu ɔ nwo nɔhalɛ nu. Saa ɔkɛlɛ kɛlata ɔbɛlɛ mgbanyima eku ne kɛ bɛlie ye a, kɔmatii ne mɔɔ balie ye la nee ye badendɛ. Kɔmatii ne bɛazuzu nwo kɛ ɔlɛyɛ “ninyɛne mɔɔ kile anlubɛnwo la” na bɛazi kpɔkɛ saa ɔwɔ kɛ bɛdie ye wɔ mekɛ zɔhane anu anzɛɛ ɔnle kɛ bɛdie ye a.​—Gyi. 26:20.

35 Saa bɛdule ahenle mɔɔ ɔse bɛlie ye la wɔ asafo gyɛne nu a, ɔwɔ kɛ asafo mɔɔ ɔwɔ nu kɛkala la te edwɛkɛlilɛ kɔmatii na bɛ nee ye tɛnla aze na bɛsuzu ye kɛlata ne mɔɔ yehɛlɛ la anwo. Saa asafo mɔɔ ɔwɔ nu kɛkala la, edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne nwu kɛ ɔwɔ kɛ bɛdie ye a, bɛbava nwolɛ edwɛkɛ bɛahɔmaa mgbanyima eku ne mɔɔ wɔ asafo ne mɔɔ lile ye edwɛkɛ anu la. Asafo nwiɔ ne anu edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne mɔ baha bɛ ti akpula nwolɛ na bɛanlea kɛ bɛnwu edwɛkɛ ne anye zo kpalɛ amaa bɛahola bɛazi kpɔkɛ kpalɛ. Noko asafo ne mɔɔ bɛdule ye wɔ nu la anu edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne a bahile kɛ ɔwɔ kɛ bɛdie ye anzɛɛ ɔnle kɛ bɛdie ye a.

ƐLIELƐ NWO NOLOBƆLƐ

36 Saa edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne nwu kɛ ahenle mɔɔ bɛdule ye anzɛɛ hwenle ɔ nwo la ɛnlu ɔ nwo nɔhalɛ nu na ɔwɔ kɛ bɛdie ye a, bɛbɔ nwolɛ nolo wɔ asafo ne mɔɔ lile ye edwɛkɛ ne la anu. Saa ahenle ɛhɔ asafo gyɛne nu a, bɛbabɔ nolo ne wɔ ɛkɛ ne noko. Ɔwɔ kɛ bɛka ye sikalɛ kɛ: “Bɛlie [Ahenle duma] kɛ Gyihova Alasevolɛ ne mɔ anu ko.”

SAA NGAKULA MƆƆ BƐZƆNE BƐ LA YƐ ƐTANE A

37 Ɔwɔ kɛ bɛka ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu mɔɔ ngakula ngyikyi mɔɔ bɛzɔne bɛ kɛyɛ la bɛkile mgbanyima ne mɔ. Saa bɛyɛ ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu na mgbanyima ne mɔ ɛlɛdi bɛ edwɛkɛ a, ɔwɔ kɛ bɛ awovolɛ mɔɔ bɛzɔne bɛ la tɛnla nuhua bie. Ɔwɔ kɛ bɛ nee edwɛkɛlilɛ kɔmatii ne yɛ adwenle na ɔnle kɛ bɛbɔ mɔdenle kɛ bɛkedɛheda kakula ne mɔɔ ɛvo la anwo zo amaa bɛandwe ɔ nzo. Kɛzi edwɛkɛlilɛ kɔmatii di mgbanyinli edwɛkɛ la, zɔhane ala a bɛyɛ ngakula a, bɛbɔ mɔdenle bɛtwi ɛtanevolɛ ne anyunlu na bɛboa ye. Noko saa kakula ne annu ɔ nwo a, bɛtu ye.

SAA NOLOBƆLƐMA MƆƆ BƐTƐSƆNENLE BƐ LA YƐ ƐTANE A

38 Saa nolobɔlɛma mɔɔ bɛtɛsɔnenle bɛ la yɛ ɛtane mɔɔ anyebolo wɔ nu la a, duzu a ɔwɔ kɛ bɛyɛ a? Kɛmɔ bɛnle Alasevolɛ mɔɔ bɛzɔne bɛ la ati, bɛnrɛhola bɛnrɛdu bɛ. Noko bie a bɛande Baebolo ngyinlazo ne mɔ abo kpalɛ, yemɔti saa bɛtu bɛ folɛ a ɔbaboa bɛ yeamaa ‘bɛ gyakɛ abo adenle ayɛ fɔɔnwo.’​—Hib. 12:13.

39 Saa mgbanyima nwiɔ nee nolobɔlɛnli mɔɔ bɛtɛsɔnenle ye la yia, na bɛbɔ mɔdenle kɛ bɛboa ye noko ɔnnu ɔ nwo a, yemɔ ɔwɔ kɛ bɛbɔ asafo ne amaneɛ. Bɛbabɔ nolo sikalɛ kɛ: “[Ahenle duma] ɛnle nolobɔlɛnli mɔɔ bɛtɛsɔnenle ye la bieko.” Akee asafo ne anu amra babu ye kɛ ewiade ne anu sonla. Ɔnva nwo kɛ bɛandu ye la, ɔwɔ kɛ Kilisienema nea boɛ wɔ kɛzi bɛ nee ye tu la anwo. (1 Kɔl. 15:33) Bɛnrɛlie ye daselɛlilɛ nwo mgbondabulɛ biala.

40 Mekɛ ɛlɛkɔ la, bie a ahenle mɔɔ bɛtɛsɔnenle ye mɔɔ bɛliele nwolɛ adenle ne bɛvile ɔ sa nu la bahulo kɛ ɔyɛ nolobɔlɛnli bieko. Saa ɔba ye zɔ a, mgbanyima nwiɔ nee ye badɛnla aze na bɛanlea ye sunsum nu anyuhɔlɛ. Saa ɔfɛta a, bɛbabɔ nolo sikalɛ kɛ: “[Ahenle duma] ɛrayɛ nolobɔlɛnli mɔɔ bɛtɛsɔnenle ye la bieko.”

GYIHOVA YILA ƐZONLENLƐ MƆƆ ANZODWOLƐ WƆ NU NA NWOLƐ TE LA AZO

41 Awie biala mɔɔ nee Nyamenle asafo ne tu ɛnɛ la anye bahola alie sunsum nu tɛnlabelɛ mɔɔ Gyihova menli wɔ nu la anwo. Sunsum nu aleɛ ɛbu yɛ nwo zo yɛɛ yɛlɛ nɔhalɛ ne anwo nzule mɔɔ maa yɛ rɛle tɔ yɛ azule nu la. Eza Gyihova dua teokelase ngyehyɛleɛ mɔɔ Kelaese a gyi ɔ ti la azo bɔ yɛ nwo bane. (Edw. 23; Aye. 32:1, 2) Sunsum nu paladaese ne mɔɔ yɛwɔ nu wɔ awieleɛ mekɛ anu ɛsesebɛ ɛhye anu la maa yɛte nganeɛ kɛ yɛlɛ banebɔlɛ.

Saa yɛmaa anzodwolɛ tɛnla asafo ne anu na nwolɛ te a, yɛbahɔ zo yɛamaa Belemgbunlililɛ ne anwo nɔhalɛ kɛnlaneɛ ne ada

42 Saa yɛmaa anzodwolɛ tɛnla asafo ne anu na nwolɛ te a, yɛbahɔ zo yɛamaa Belemgbunlililɛ ne anwo nɔhalɛ kɛnlaneɛ ne ada. (Mat. 5:16; Gye. 3:18) Nyamenle bayila yɛ, yeamaa yɛanwu menli dɔɔnwo ne mɔɔ bɛlɛba bɛaranwu Gyihova na bɛaboka yɛ nwo bɛamaa yɛayɛ ye ɛhulolɛdeɛ la.

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie