OBUHWEZI BW’EKA
Okugamba n’Abaana Baawe aha Bikwatiraine n’Amaarwa
“Obu twabanza kugamba na muhara waitu aha bikwatiraine n’amaarwa akaba aine emyaka mukaaga. Tukatangaara ahabw’okuba akaba naamanya bingi aha nshonga egi kukira oku twabaire nituteekateeka.”—Alexander.
Eki oine kumanya
Okugamba n’Abaana Baawe aha Bikwatiraine n’Amaarwa ni kikuru. Otategyereza omwana kubanza yaahika omu myaka y’obushogoyo. Khamit, kuruga Russia naagira ati: “Ninyefuuza ahabw’enki tutaragambire na mutabani waitu akiri muto aha bikwatiraine n’omuringo murungi gw’okukoresa amaarwa. Nkeega eishomo eri omu muringo gugumire. Obu mutabani wangye yaabaire aine emyaka 13 nibwo naija kukimanya ngu akaba atwire naanywa amaarwa butoosha.”
Ahabw’enki oine kufayo?
Abu omwana waawe arikwega nabo, ebirango by’aha Intaneeti na tiivi, nibibaasa kukwata aha miteekateekyere ei aine aha maarwa.
Ripoota y’ekitongore kya U.S. Centers for Disease Control and Prevention, neeyoreka ngu obucweka 11 ahari 100 bw’amaarwa agarikukoresibwa omuri United States niganywebwa abaana abatakahikize emyaka y’okunywa.
Nangwa, n’abashaho baingi nibahiga abazaire kwegyesa abaana baabo bukiri kare aha kabi akari omu kunywa amaarwa. Mbwenu shi ekyo noobaasa kukikora ota?
Eki orikubaasa kukora
Teekateeka kare aha bibuuzo ebi omwana waawe arikubaasa kukubuuza. Abaana bato nibaba baine ekihika ky’okumanya bingi, kandi ekihika eki nikyeyongyera baakura. N’ahabw’ekyo ni kirungi kutebeekanisa bukiri kare oku oraamugarukyemu. Nk’eky’okureeberaho:
Omwana waawe yaakubuuza oku amaarwa garikushusha waaba noganywa, noobaasa kumugira ngu nigashusha nk’eshande erikushaarira, kandi ngu biya neeba nekizaho okushaarira.
Omwana waawe yaagira ngu naayenda kuroza aha maarwa, noobaasa kumushobororera ngu amaarwa gaine amaani maingi kandi ti marungi aha mubiri gw’omwana muto. Noobaasa kumugambira ngu amaarwa nigahwera omuntu kuhurira aine obuteeka, kwonka yaanywa mingi nigamureetera kuzengyerera, okutwaza omu muringo gw’obushema, kandi akora ebintu ebi arayefuuze bwanyima.—Enfumu 23:29-35.
Yeyegyese. Baibuli neegira eti: “Orikwerinda weena akoresa okumanya.” (Enfumu 13:16) Manya ebirikukwata aha kukoresa amaarwa n’ebiragiro ebirikugakwataho omu ihanga ryanyu. Ekyo nikiza kukuhwera kuba oyeteekateekire kugarukamu omwana waawe.
Ba niiwe waabanza kugamba aha nshonga y’amaarwa. Mark, omuzaire kuruga Britain naagira ati: “Abaana bato baingi tibarikwetegyereza oku amaarwa gaine kukoresibwa. Nkabuuza mutabani wangye ow’emyaka munaana yaaba kihikire nari kigwire kunywa amaarwa. Nkamureetera kwikaikana kandi akangambira eki arikuteekateeka aihire aha mutima.”
Noija kuhwera abaana kugira emiteekateekyere eringaniire waagamba aha nshonga egyo buri kutunga akagisha. Kuhikaana n’emyaka ei omwana waawe aine, noobaasa kugamba aha nshonga ey’okukoresa amaarwa waaba noomwegyesa aha nshonga ezindi nk’okuteerana n’okuba abeerinzi aha ruguuto.
Taho eky’okureeberaho kirungi. Abaana bari nk’omufarasi ogurikunyunyuuta amaizi agari haihi nagwo, kandi okucondooza nikworeka ngu nibakwatwaho munonga ebi abazaire baabo barikukora. Eki nikimanyisa ngu ku oraabe noonywa amaarwa kugira ngu gakureetere kwikaikana nari kweihaho amaganya, nooba oriyo nooyegyesa omwana waawe ngu amaarwa nigabaasa kumuhwera kusingura amaganya. N’ahabw’ekyo, taho eky’okureeberaho kirungi. Hamya ngu amaarwa waagakoresa n’obwegyendesereza.
Abaana baawe nibaija kutooreza eky’okureeberaho kyawe aha ku orikukoresa amaarwa