Busanaki esyokanuni sy’eBiblia ni sy’omughaso?

1-2. (a) Busanaki eBiblia yanganahulwa mo kitabu kya kera? (b) Busanaki esyokanuni esiri omo Biblia sikinatuwatikaya munabwire?

EBIBLIA ni kitabu kya kera. Ebitabu by’erimbere-mbere byahandikawa hamabilaba hakuhi emyaka 3 500, n’ekitabu ky’omwiso ky’eBiblia kyahandikawa hamabilaba hakuhi emyaka 2 000. Nomo bine bitya ebyo tukasoma omo “Kinywa ky’oMungu” binemutuwatikya munabwire. (Ebr. 4:12; 2 Tim. 3:16, 17) Amamilioni w’abandu munabwire abirilangira ngoko erikwama amahano w’eBiblia kikabawatikaya eriyisogha ndeke n’eribya n’obutseme.

² Neryo kikatokekana kiti ekitabu kya kera ikyabya ikikinasungikamo amahano awakatuwatikaya munabwire? Eky’erimbere, ni kundi ebirimo bikalua oko “Mungu oyuliho,” Omuhangyiki oyuwite amenge wosi. (1 Tim. 4:10; Rom. 16:26, 27) Ekyakabiri, eBiblia yirimo esyokanuni esitebinduka erikwamana n’emighulu. Ekyo kikaleka esyokanuni esyo isyawatikya abandu munabwire ngoko syanawatikaya abandu kera erisoha esyombanza syabo.

3. Omo mwatsi ono, tukendisubirya oko mabulyo wahi?

³ Esyokanuni sy’eBiblia niki? Busanaki ni sy’omughaso okw’itwe munabwire? Omughulu tukasoma eBiblia, twangaminya tuti esyokanuni esirimo? Omwatsi ono akendisubirya oko mabulyo ayo. Kandi tukendilangira ngoko amakangirirya wa Yesu akahira omuwato oko syokanuni sy’eBiblia.

ESYOKANUNI SY’EBIBLIA NIKI?

4. Esyokanuni sy’eBiblia niki?

⁴ Esyokanuni sy’eBiblia ni makangirirya makulu-makulu agho emighambo y’oMungu yiseghemereko. Ebiro bikalaba, omughambo iwuwene-wene anganabya kanuni. (Mat. 22:37) Aliwe, esyokanuni siri endata oko mighambo. Emighambo milebe yanganakolesibwa omo mibere milebe misa. Kyanganasaba erikwamayo oko mughulu mulebe, kutse omo mibere milebe misa. Aliwe esyokanuni sy’eBiblia sikakanganaya amalengekania wa Yehova omo nzira nyingyi. Twanganabugha tuti esyokanuni syo sikaleka emighambo iyabya, aliwe eriminya ebyaleka Yehova inyahiraho emighambo yiwe, bikatuwatikaya eriminya amalengekania wiwe, n’emyatsi y’omughaso okw’iye. (Esy. 119:111) Emighambo yanganabinduka, aliwe esyokanuni isyo sisyangabinduka.​—Isa. 40:8.

5. Teka eky’erileberyako ekikakanganaya eritendisosana eriri omo kati-kati k’emighambo n’esyokanuni (Ulebaye n’esyopitsa.)

⁵ Eriminya ndeke eritendisosana eriri omo kati-kati k’emighambo n’esyokanuni, tulebaye eky’erileberyako kino: Mama anganabwira omwana wiwe oyukine mulere ati: ‘Isiwatula oko liko erihuhire.’ Oyo ni mughambo. Aliwe akanuni akakaleka ihabya omughambo oyo kakano: Isiwatula oko kindu ekihuhire, kundi ighukendihya. Akanuni ako sikangakolesibwa oko liko erihuhire lisa. Kanganakolesibwa n’oko fere y’erigomamo esyongyimba, oko nyungu eyihuhire, kutse oko kindu kyosi-kyosi ekihuhire ekyanganahisya omundu. Akanuni ako sikalikola eka hasa, aliwe ehosi-hosi. Oko kwenene omwana akasyabya abikula anganasyakolesya eliko erihuhire. Omughulu akasyabya akakolesyaryo, ritolere iniayiteya likasyamuhisya. Neryo omughambo anganabinduka, aliwe akanuni akakaleka omughambo oyo iniabyaho sikangabinduka na hake.

BUSANAKI ESYOKANUNI SY’EBIBLIA NI SY’OMUGHASO?

6. (a) Yehova akatuhaki erilabira Ekinywa kiwe? (b) Yehova akakanganaya ati ngoko ayiketere itwe?

⁶ Kundi Yehova atwanzire kutsibu, akatuha emighambo y’erikwama tutoke eriyiteya oko ebyangatuhutalya n’erihutalya abandi. (Yak. 2:11) Kandi akatuwatikaya eriminya esyokanuni n’ekikaleka iniatuha emighambo. Yehova syalituha omughambo w’erikwama oko buli mwatsi. Neryo erilabira eBiblia akatuha obusondoli bw’amenge obukatuwatikaya eriyisogha ndeke, n’erikola ebyuwene nomo sihali omughambo. Erituha esyokanuni kikakanganaya ngoko Yehova ayiketere itwe, kandi akatulekera obwiranda bw’eriyisombolera erikangania ngoko tumwanzira kandi ngoko twanzire erikwama esyokanuni siwe.​—Gal. 5:13.

7. Teka eky’erileberyako ekikakanganaya ngoko esyokanuni sy’eBiblia ni sy’omughaso. (Ulebaye n’epitsa.)

⁷ Eriminya ngoko esyokanuni sy’eBiblia syanganatuwatikya, tukanaye oko ky’erileberyako kino: Omo bihugho bilebe, omo syondaki mukabya ebiminyikalo. Ebiminyikalo bingyi bikakanganaya abakaghendaya b’emighambo eyo batolere erikwama. Ebiminyikalo ebyo bikabakanganaya nga batolere erighendya omutoka omo bitesi byahi, kutse kandi nga batolere erimana mughulu wahi. Abakaghendaya bamatendisikya ebiminyikalo ebyo ibanganasuyirwa. Aliwe ebindi biminyikalo bingyi bikakanganaya obwiko obwanganabya omo ndaki. Ng’eky’erileberyako, ebiminyikalo ebyo byanganakangania ngoko endaki yitendere, kutse aho esyonyama sikakirukanaya. Omusofere uyuwene akabya abilangira ebiminyikalo ebiri ng’ebyo, akalangira ng’angaghendya ati akasyahutala kutse erihutalya abandi. Embula yamabya iyinemuwa, kutse ihali ekilumbi, omusofere anganalebya ng’akendighendya ati. Kutya n’Abakristo nabo bakakolesaya obutoki bwabo bw’erilengekania bakasyakola omwatsi wosi-wosi ogho eBiblia yikabugha yiti ni mubi. Kandi bakayihighula oko malengekania n’emikolere eyanganaleka ibabuna emighambo y’oMungu. Eritoka erikola batya, litolere ibaminya amalengekekania w’oMungu oko myatsi.

8. Ngoko kiri omo Abanya Roma 12:1, 2, erisondekania esyokanuni sy’eBiblia kikatubegheraya erikolaki?

⁸ Hane eyindi ndundi eyo tukabana omw’isondekania esyokanuni sy’eBiblia n’erikwamasyo. Ng’eky’erileberyako, tukabegheribawa eriminya amalengekania wa Yehova oko myatsi. Omughulu tukasoma emyatsi milebe omo Masako, tukigha ngoko twangasondekaniamo esyosomo esyo twangakolesya. Tukayibulaya nga ni busanaki Yehova mwahira esyosomo esyo omo Kinywa kiwe, kandi ngoko twangabana endundi omo myatsi eyo tukigha. Omo nzira eyo, tukigha ngoko twangakolesya “obwenge bwetu” tukakolera Yehova. Tukaminya ndeke-ndeke “ebyuwene, ebitolere, n’ebihika-hikene.”​—Soma Abanya Roma 12:1, 2.a

9. Ni yindi ndundi yahi eyo tukabana omw’ikwama esyokanuni sy’eBiblia? (Abaebrania 5:13, 14)

⁹ Erikwama esyokanuni sy’eBiblia kikaleka itwabya Bakristo abakulire. Omughulu tukakwama esyokanuni sy’eBiblia, obwira bwetu na Yehova bukawata. (Soma Abaebrania 5:13, 14.) Abana balere banganalagha okw’itondogholerwa eby’erighenderako batoke eriminya ekyo bangakola omo mibere mbiriri-mbiriri. Banganasikya ebighenderwako ebyo busana n’erisagha erisuyirwa. Aliwe Yehova syalitukolera ng’abana balere, akatukolera ng’abandu abakulire. Ayiketere ngoko tukendiyisogha erikwamana n’erisonda riwe, n’omughulu tukakola tutya tukaleka iniatsema kutsibu.​—Esy. 147:11; Misyo 23:15, 26; 27:11.

NGOKO TWANGASUNGA ESYOKANUNI TUKASOMA EBIBLIA

10. Tukosoma eBiblia, twangatoka tuti erisungamo esyokanuni?

¹⁰ Omughulu tukasoma eBiblia, ni ky’omughaso erisondekaniamo esyokanuni esyangatuwakitya eriminya amalengekania wa Yehova oko myatsi, kandi ngoko akayowa. Kandi twanganalengekania oko ebyaleka Yehova iniahiraho emighambo milebe. Eriminya ebyaleka Yehova iniahiraho emighambo milebe, kikaleka itwamuminya ndeke. Aliwe eriminya amalengekania w’oMungu wo ndeke ritolere itwamusaba obuwatikya, n’erikulya obutoki bwetu bw’erilengekania. (Misyo 2:10-12) Twanganayibulya amabulyo ng’ano: ‘Niki kyo kyaleka oMungu iniahiraho omughambo oyu? Yehova amabya iniaponire emighendere eyi, neryo akayowa ati oko yindi mighendere eyisondire erisosana n’emighendere eyi? Omwatsi ogho namasoma omo Biblia oyu, amanighisya somo syahi, kandi nangakolesyagho niti omo ngebe yaghe?’ Twamabiminya ebyaleka Yehova iniahiraho emighambo milebe omo Biblia, itukendiyisogha n’amenge; n’eriyisogha eryo irikendihambana n’erisonda rya Yehova.

11. Omo Makangirirya Wiwe w’oko Kitwa, Yesu mwatuwatikya ati erisunga esyokanuni omughulu tukasoma eBiblia? (Ulebaye n’esyopitsa.)

¹¹ Omo Makangirirya Wiwe w’oko Kitwa, Yesu mwatukangirirya ngoko twangabana omo Biblia mw’esyokanuni. Muleke tukanaye oko by’erileberyako bisatu. Omo buli ky’erileberyako, Yesu abya akatsuka n’omughambo, n’oho nyuma iniakangania akanuni akakaleka omughambo oyo iniabyaho. Erilengekania kutsibu oko syosomo esyo Yesu akangiriraya, kyanganatuwatikya eriminya esyokanuni sy’eBiblia nga syangatuwatikya siti eriyisogha ndeke munabwire.

12. Ni kanuni kahi akakabanika omo Matayo 5:21, 22? (Ulebaye n’epitsa.)

¹² Soma Matayo 5:21, 22. “Isiwita.” Ni kanuni kahi ako tukabana omo mughambo oyu? Yehova syanzire tukapona abandi omo mikolere, omo binywa, kutse nibya n’omo malengekania. Yesu mwangakania ngoko nomo omundu anganabya isyalitita, anganaketa omughambo oyu amabipona mughala wabo. Omundu “amabihitana lughumerera oko mulikyabo” kutse iniamubughako muhanda; omundu oyukahitana lughumerera oyo “akendisyatonda.” Oko kwenene, emyatsi eyi yo yikakolaya oko bwiti.​—1 Yoh. 3:15.

13. Twangakolesya tuti akanuni akali omo Matayo 5:21, 22 omo ngebe yetu? (Ulebaye n’esyopitsa.)

¹³ Twangakolesya tuti akanuni akali omo Matayo 5:21, 22 munabwire? Situtolere eribika ekinigha oko mundu nomo angabya imwakatukolera muhanda. (Law. 19:18; Yobu 36:13) Busanaki? Kusangwa amalengekania awali ng’ayo anganaleka itwapona omundu, n’ekyo kyanganaleka itwabugha kutse erikola emyatsi eyikendihutalya abandi. (Misyo 10:12) Ekyo kihiriremo ebwebwebwe, n’olutongo ebyanganatsandirya abandi b’erina. (Misyo 20:19; 25:23) Omughulu Yesu abugha oko kanuni akalebirye eritendipona abandi, sihabya etelefone, e enternete ne ordinatere; aliwe amahano ayo anganawatikya Abakristo abakulire bunya-kirimu eriminya ehatari ayangaluira omw’ikolesya ebyombo ebyo. Neryo omo myatsi yosi, siritolere tukabugha, kutse erihandika emyatsi eyangatsandirya abandi b’erina.

14. Ni kanuni kahi ako tukabana omo Matayo 5:27, 28? (Ulebaye n’epitsa.)

¹⁴ Soma Matayo 5:27, 28. “Isiwasingira.” Ni kanuni kahi ako tukabana omo mughambo oyu? Yehova aponire oburaghane, aliwe kandi aponire abandu abakalengekanaya oko buraghane, kusangwa amalengekania ayo w’akatwala okwikola ekibi. Yesu mwabugha ati, omundu oyulungire amabilola embere erisamalira omukali (oyute wiwe) akayitsutsa omukali oyo, akabya iniamabikola erilolo. Neryo ni ky’omughaso eriyihighula oko malengekania mabi, nomo ekyo kikenditusaba eriyikasa kutsibu. (Mat. 5:29, 30) Akanuni ako kalebirye n’Abakristo basimbi.

15. Twangakolesya tuti akanuni akali omo Matayo 5:27, 28 munabwire? (Ulebaye n’esyopitsa.)

¹⁵ Twangakolesya tuti akanuni akali omo Matayo 5:27, 28 munabwire? Litolere itwayihighula oko syongumbu nyibi. (2 Sam. 11:2-4; Yobu 31:1-3) Okw’ekyo, Omukristo oyukulire bunya-kirimu akayihighula oko mihanda yosi y’epornografia. Syaliyibwira ati kusangwa akalebaya risa, aho sinirinakola nabi. Syaliyilwirako omw’ibugha ati, ingye nilue ngalebya “epornografia eyite yangahutalya,” ni bugha ambu eyo abandu balebe bakalengekanaya bati siyangahutalya ng’epornografia eyiyene-yene. Omo biro bya Yesu, sihabya ebyombo by’ekielektronike ng’esyofilme, kutse esyofoto. Nomo bine bitya, Yesu mwatuha akanuni akakatuwatikaya eriminya Yehova ng’akayowa ati busana n’esyofilme kutse n’esyofoto esikakanganaya emyatsi mibi eyikanyirire munabwire. Akanuni ako kakatuwatikaya eriminya ngoko Yehova akapona kutsibu twamabitumira abandi b’esyopitsa, esyovideo, amamesaje ebirimo emyatsi mibi. Omundu oyulungire amabikwama akanuni aka, isyendileghula oko mukali wiwe kutse oko mulume wiwe. (Mal. 2:15) Akanuni aka kakawatikaya Abakristo bosi abalungire n’abasimbi eriyihighula oko myatsi yosi-yosi eyangaleka ibakola ebibi.​—Misyo 5:3-14.

16. Ni kanuni kahi ako tukabana omo Matayo 5:43, 44? (Ulebaye n’epitsa.)

¹⁶ Soma Matayo 5:43, 44. “Litolere iwanza mulikyenu.” Ni kanuni kahi ako tukabana omo mughambo oyu? Yehova anzire itwalangira abandu bosi mo balikyetu n’eribakangania olwanzo. Eky’obulighe, Abayahudi b’oko mughulu wa Yesu ibikirirye bati akanuni aka kakamaanisaya kati batolere ibanza Abayahudi balikyabo, n’eripona esyonzighu syabo. Aliwe Yesu abya inianasi ngoko omughambo oyo ko atabughire atya. Abya inianasi ngoko Tata wiwe w’olwanzo w’elubula anzire itwalangira abandu bosi mo balikyetu nomo bangabya n’erangyi yahi y’engobi kutse ini b’omo kihugho kyahi.​—Mat. 5:45-48.

17. Erikolesya akanuni akali omo Matayo 5:43, 44 kikatuletera ndundi yahi? (Ulebaye n’esyopitsa.)

¹⁷ Twangakolesya tuti akanuni akali omo Matayo 5:43, 44 munabwire? Eryanza abalikyetu kikaleka itutayingirya omo malwa w’ekihugho kino. (Isa. 2:4; Mika 4:3) Kandi kikaleka itwakolera ndeke abandu abakasira omo bindi bihugho kutse abandu b’omo bindi bisomo. (Mib. 10:34, 35) Kandi kikaleka itwaghanyira abakatukolera muhanda kutse abakakolera muhanda abanzwa betu.​—Mat. 18:21, 22; Mar. 11:25; Luka 17:3, 4.

UYISOGHE ERIBYA UKAKWAMA ESYOKANUNI SY’EBIBLIA

18. (a) Litolere itwayisogha erikolaki? (b) Tukendisyakania okuki omo mwatsi owakwamire?

¹⁸ Tukasima kutsibu kundi Yehova akatukolera ng’abandu abakulire butsira ng’abana balere! Anzire itwakolesya esyokanuni sy’eBiblia erituwatikya eriyisogha n’amenge. (1 Kor. 14:20) Omughulu tukayisogha oko myatsi milebe, tuyisoghe kundu eribya “tukalebya ebyo Yehova anzire itwakola.” (Efe. 5:17) Tukanza eriyisogha ndeke kundi twanzire Yehova, kandi twanzire erimutsemesya, butsira kundi tukasagha tuti akenditusuyira. Aliwe hane ekindi kihembo ekikendituwatikya eriyisogha omo nzira eyikenditsemesya Yehova. Ekihembo ekyo, b’obunya-mutima bwetu. Ekyo kyo tukendisyakaniako omo mwatsi owakwamire.