De oorzaak van een beroerte

„DE HERSENEN zijn het kwetsbaarste orgaan van het lichaam”, verklaart de neuroloog dr. Vladimir Hachinski van de University of Western Ontario in het Canadese London. De hersenen vertegenwoordigen slechts twee procent van het totale lichaamsgewicht maar bevatten ruim tien miljard zenuwcellen of neuronen, die voortdurend communiceren om al onze gedachten, bewegingen en gewaarwordingen tot stand te brengen. Voor hun energie zijn de hersenen afhankelijk van zuurstof en glucose, die ze doorlopend aangevoerd krijgen via een ingewikkeld bloedvatenstelsel.

Wanneer echter een willekeurig beperkt deel van de hersenen het slechts enkele seconden zonder zuurstof moet stellen, lopen tere neuronale functies schade op. Als dit langer dan een paar minuten aanhoudt, is hersenbeschadiging het gevolg, daar er hersencellen beginnen af te sterven, samen met de functies waarvoor ze verantwoordelijk zijn. Deze toestand wordt ischemie genoemd, een gebrek aan zuurstof voornamelijk als gevolg van een afsluiting in een toevoerende slagader. Verdere schade wordt het hersenweefsel toegebracht doordat zuurstofgebrek een dodelijke opeenvolging van chemische reacties teweegbrengt. Een beroerte is het gevolg. Een beroerte doet zich ook voor als bloedvaten scheuren, waardoor er bloed in de hersenen weglekt en verbindingswegen geblokkeerd worden. Dat verstoort chemische en elektrische stromen naar de spieren en veroorzaakt letsel aan hersenweefsel.

De gevolgen

Elke beroerte is anders en de uitwerking van beroerten kan een bijna onbegrensd aantal variaties vertonen. Hoewel niemand alle mogelijke gevolgen van een beroerte ondervindt, kunnen de gevolgen variëren van licht en nauwelijks zichtbaar tot ernstig en pijnlijk duidelijk. Het hersengebied waarin zich een beroerte voordoet, bepaalt welke lichamelijke functies beschadigd raken.

Een veel voorkomende handicap is zwakte of verlamming van de bovenste en onderste ledematen. Over het algemeen blijft dit beperkt tot één kant van het lichaam, de kant tegenover de kant van de hersenen waar de beroerte plaatsvindt. Beschadiging van de rechter hersenhelft leidt dus tot linkszijdige verlamming, en beschadiging van de linker hersenhelft tot rechtszijdige verlamming. Sommige mensen die het gebruik van hun armen en benen behouden, merken echter dat hun spieren dermate schokken dat hun ledematen elk hun eigen kant uit schijnen te gaan. Het slachtoffer heeft veel weg van een nieuweling op de schaats die zijn evenwicht probeert te bewaren. Dr. David Levine van het Medisch Centrum van de Universiteit van New York zegt: „Zij hebben het soort gevoel verloren dat hun vertelt of een van hun ledematen al dan niet beweegt en waar in de ruimte het zich bevindt.”

Meer dan vijftien procent van de overlevenden heeft last van toevallen, wat leidt tot episodes van onbeheerste bewegingen en, meestal, tot periodes van bewusteloosheid. Ook het voelen van pijn en van veranderingen in gewaarwordingen komt veel voor. Iemand die een beroerte heeft overleefd en voortdurend last heeft van gevoelloosheid in zijn handen en voeten zegt: „Er zijn nachten dat iets mijn benen aanraakt en ik wakker word omdat het lijkt of ik elektrische schokken krijg.”

Ook dubbelzien en slikproblemen kunnen het gevolg zijn van een beroerte. Als de sensorische centra van de mond en de keel beschadigd zijn bij mensen die een beroerte hebben gehad, kunnen zij van verdere beschamende dingen last hebben, zoals kwijlen. Elk van de vijf zintuigen kan aangetast zijn, met storingen in het gezichtsvermogen, het gehoor, de reuk, de smaak en de tastzin als gevolg.

Communicatieproblemen

Stel u eens voor dat u in een slecht verlichte straat loopt en gevolgd wordt door twee forse onbekenden. Als u omkijkt, ziet u hen op u af komen rennen. U probeert om hulp te schreeuwen, maar er komt geen geluid uit uw mond! Kunt u zich de enorme frustratie indenken die u in zo’n situatie zou voelen? Die frustratie ervaren veel patiënten wanneer zij na een beroerte plotseling hun spraakvermogen verliezen.

Niet in staat te zijn gedachten, gevoelens, hoop en vrees over te brengen — een figuurlijk isolement van vrienden en familie — is een van de verschrikkelijkste gevolgen van een beroerte. Een overlevende van een beroerte beschreef het zo: „Iedere keer dat ik probeerde me te uiten, kwam er niets uit. Ik was gedwongen te zwijgen en kon geen mondelinge noch schriftelijke aanwijzingen opvolgen. Woorden klonken . . . alsof de mensen om me heen een vreemde taal spraken. Ik kon gesproken taal noch begrijpen noch gebruiken.”

Charles evenwel begreep alles wat er tegen hem gezegd werd. Maar als hij antwoordde, zo schrijft hij, „formuleerde ik de woorden die ik wilde zeggen, maar ze kwamen er verhaspeld en verminkt uit. Op zo’n moment had ik het gevoel in mezelf opgesloten te zitten.” In zijn boek Stroke: An Owner’s Manual legt Arthur Josephs uit: „Tijdens het spreken worden ruim honderd verschillende spieren gecontroleerd en gecoördineerd en elk van die spieren wordt gecontroleerd door gemiddeld ruim honderd motorische neuronen. . . . Voor elke seconde spraak [is] het verbijsterende aantal van 140.000 neuromusculaire impulsen nodig. Is het dan een wonder dat letsel aan een hersengedeelte dat deze spieren controleert, in verward spreken kan resulteren?”

Heel wat verbijsterende verschijnselen op spraakgebied zijn het gevolg van een beroerte. Iemand bijvoorbeeld die niet kan spreken, zal misschien wel kunnen zingen. Een ander zal woorden in een impuls zeggen maar niet op bevel, of zal juist onophoudelijk praten. Anderen herhalen steeds weer dezelfde woorden of zinnetjes of gebruiken woorden verkeerd, zeggen ja wanneer zij nee bedoelen en vice versa. Sommigen weten welke woorden zij willen gebruiken, maar de hersenen kunnen de mond, lippen en tong er niet toe brengen ze te zeggen. Of zij spreken ongearticuleerd door spierslapte. Sommigen onderbreken hun woorden met explosieve uitbarstingen.

Andere door een beroerte aangerichte schade kan het deel van de hersenen betreffen dat de emotionele klank bepaalt. Het gevolg kan een vlak klinkende spraak zijn. Of het kan moeite kosten de toon van de woorden van anderen te begrijpen. Communicatiebarrières zoals deze en de boven beschreven problemen kunnen een wig drijven tussen gezinsleden, tussen man en vrouw bijvoorbeeld. Georg verklaart: „Omdat een beroerte van invloed is op gelaatsuitdrukkingen en gebaren, ja de hele persoonlijkheid, konden wij plotseling niet meer zo goed met elkaar opschieten als vroeger. Het leek wel of ik een totaal andere vrouw had, iemand die ik weer helemaal opnieuw moest leren kennen.”

Emotionele en persoonlijkheidsveranderingen

Onverklaarbare stemmingswisselingen, in tranen of gelach uitbarsten, extreme boosheid, ongebruikelijk wantrouwen en een overweldigende bedroefdheid zijn slechts een gedeelte van de verbijsterende storingen in de emoties en persoonlijkheid waarmee overlevenden van een beroerte en hun gezin te maken kunnen krijgen.

Een zekere Gilbert, die een beroerte heeft gehad, vertelt: „Soms word ik emotioneel, dan lach of huil ik om het minste of geringste. Als ik lach vraagt er wel eens iemand: ’Waar lach je om?’, en dan kan ik dat echt niet zeggen.” Dit, gepaard met evenwichtsproblemen en een enigszins slepend been, waren voor Gilbert aanleiding tot de opmerking: „Ik heb het gevoel in een ander lichaam te zitten, alsof ik iemand anders ben, niet dezelfde die ik voor de beroerte was.”

Omdat zij met letsel moeten zien te leven waardoor zij geestelijk en lichamelijk veranderd zijn, ontkomen weinig of geen mensen aan een gevoel van emotionele ontreddering. Hiroyuki, die aan zijn beroerte spraakproblemen en een gedeeltelijke verlamming overhield, vertelt: „Ook na verloop van tijd ging het gewoon niet beter met me. In het besef dat ik niet meer zou kunnen werken als voorheen, raakte ik vertwijfeld. Ik begon dingen en mensen de schuld te geven en had het gevoel dat mijn emoties zouden exploderen. Ik gedroeg mij niet als een man.”

Angst en getob komen veel voor bij mensen die een beroerte hebben gehad. Ellen vertelt: „Ik voel me onzeker als ik een druk in mijn hoofd voel die een waarschuwing zou kunnen zijn voor een volgende beroerte. Ik word echt bang als ik mezelf toesta negatief te denken.” Ron legt uit wat hem zorgen baart: „Het lukt me soms bijna niet de juiste conclusies te trekken. Ik raak gefrustreerd als ik twee of drie probleempjes tegelijk moet oplossen. Ik vergeet dingen zo snel dat ik me soms niet herinner wat ik een paar minuten eerder besloten heb. Het gevolg is dat ik verschrikkelijke fouten maak, en dat is vervelend voor mij en anderen. Hoe zal ik er over een paar jaar aan toe zijn? Zal ik dan geen verstandig gesprek meer kunnen voeren of niet meer auto kunnen rijden? Zal ik mijn vrouw tot last worden?”

Ook gezinsleden zijn het slachtoffer

Duidelijk is dus dat mensen die een beroerte hebben gehad niet de enigen zijn die met rampzalige gevolgen te worstelen krijgen. Voor hun gezin geldt hetzelfde. In sommige gevallen moet dat de verschrikkelijke schok zien te verwerken een eens welbespraakt, bekwaam individu voor hun ogen plotseling achteruit te zien gaan, teruggebracht tot de toestand van een afhankelijk klein kind. Relaties kunnen ontwricht raken doordat gezinsleden een hun onbekende rol moeten gaan vervullen.

Haruko geeft de tragische gevolgen als volgt weer: „Mijn man verloor zijn herinnering aan nagenoeg alles wat belangrijk is. Plotseling moesten wij de zaak wegdoen die hij gerund had en afstand doen van ons huis en onze eigendommen. Wat mij nog het meeste pijn deed, was niet meer onbekommerd met mijn man te kunnen praten of hem om raad te kunnen vragen. Omdat hij het verschil tussen dag en nacht niet meer weet, doet hij vaak de luiers af die hij ’s nachts nodig heeft. Hoewel wij wisten dat het eens zo ver met hem zou komen, valt het ons zwaar ons bij de realiteit van zijn toestand neer te leggen. Onze rollen zijn totaal omgekeerd, want nu rust op mijn dochter en mij de taak voor mijn man te zorgen.”

„De zorg voor iemand met een beroerte — hoeveel u ook van hen houdt — kan soms verpletterend zijn”, merkt Elaine Fantle Shimberg op in Strokes: What Families Should Know. „Er komt geen eind aan de druk en de verantwoordelijkheid.” In sommige gevallen kan de intensieve verzorging die sommige gezinsleden verschaffen, haar tol eisen van hun gezondheid, emoties en geestelijke instelling. Maria vertelt dat de beroerte van haar moeder een enorme druk op haar leven heeft gelegd: „Ik bezoek haar iedere dag en probeer haar geestelijk op te bouwen door haar voor te lezen en met haar te bidden, en haar dan te overstelpen met liefde, geknuffel en kussen. Wanneer ik thuiskom, ben ik emotioneel op — op sommige dagen dermate dat ik moet overgeven.”

Voor sommige verzorgers is de verandering in gedrag nog het moeilijkst te verwerken. De neuropsycholoog dr. Ronald Calvanio vertelt Ontwaakt!: „Wanneer het een aandoening betreft die hogere corticale functies aantast — dat wil zeggen hoe iemand denkt en leeft, zijn emotionele reacties — dan hebben wij te maken met het wezen van de persoon, en dus veranderen de psychische beschadigingen die optreden in bepaalde opzichten werkelijk de wereld van het gezin op een manier die zeer dramatisch is.” Yoshiko vertelt: „Mijn man schijnt na zijn ziekte totaal veranderd te zijn en vliegt om het minste of geringste op. Ik voel me dan zo ellendig.”

Vaak worden veranderingen in de persoonlijkheid niet ingezien door personen buiten het gezin. Daardoor voelen sommige verzorgers zich geïsoleerd en dragen zij hun last alleen. Midori legt uit: „De beroerten hebben mijn man geestelijk en emotioneel gehandicapt gemaakt. Hoewel hij heel veel behoefte heeft aan aanmoediging, praat hij er met niemand over en lijdt hij in stilte. Dus komt het op mij neer zijn emoties op te vangen. Elke dag met de stemmingen van mijn man rekening te moeten houden, heeft mij onzeker gemaakt en soms zelfs bang.”

Hoe gaan veel overlevenden van een beroerte en hun gezin om met de veranderingen die een beroerte in hun leven teweegbrengt? Op welke manieren zou ieder van ons degenen tot steun kunnen zijn die met de fnuikende gevolgen van een beroerte te kampen hebben? Dat wordt in ons volgende artikel uitgelegd.

[Kader/Illustratie op blz. 7]

WAARSCHUWINGSSIGNALEN

• Plotselinge zwakte, gevoelloosheid of verlamming van gezicht, arm of been, vooral aan één kant van het lichaam

• Plotseling wazig of slecht zien, vooral met één oog; een episode van dubbelzien

• Moeite met spreken of het begrijpen van zelfs simpele zinnen

• Duizeligheid of verlies van evenwicht of coördinatie, vooral als dit in combinatie met andere symptomen optreedt

Minder voorkomende symptomen

• Plotselinge, onverklaarbare en intense hoofdpijn — vaak omschreven als „de ergste hoofdpijn die ik ooit gehad heb”

• Plotselinge misselijkheid en koorts — te onderscheiden van een virusziekte door de snelheid waarmee ze komen opzetten (in minuten of uren in plaats van in enkele dagen)

• Kort verlies van bewustzijn of een periode van verminderd bewustzijn (flauwvallen, verwardheid, stuipen, coma)

Negeer de symptomen niet

Dr. David Levine dringt erop aan dat wanneer deze symptomen zich voordoen, de patiënt „zo snel mogelijk naar de acute-opvangafdeling in een ziekenhuis gaat. Bewezen is dat als een beroerte binnen enkele uren wordt behandeld, de schade beperkt kan worden.”

Soms kunnen symptomen zich heel even voordoen en dan verdwijnen. Deze episodes noemt men TIA’s (transient ischemic attacks). Het zijn voorbijgaande neurologische uitvalsverschijnselen door afsluiting van een bloedvat. Negeer ze niet, daar ze kunnen duiden op ernstige beroerterisico’s en er een totale beroerte kan volgen. Een arts kan de oorzaken behandelen en de kans op een toekomstige beroerte helpen verminderen.

Ontleend aan richtlijnen verschaft door de National Stroke Association, Englewood (Colorado, VS)