Gelaatsmerktekens — Nigeria’s verdwijnende ’identiteitsbewijs’

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN NIGERIA

OP EEN morgen tegen het eind van de jaren ’60 kwam de zesjarige Danjuma naar zijn vader toe en drong erop aan ook de insnijdingen te krijgen die bij andere Igala op hun gezicht prijkten. Danjuma voelde zich niet langer bestand tegen de spot van zijn schoolkameraadjes die hem pestten omdat hij geen merktekens op zijn gezicht droeg. Hoewel de insnijdingen gewoonlijk bij Igala-kinderen werden aangebracht als zij nog te jong waren om bang te zijn voor de ingreep, beschouwden de jongens de merktekens als een teken van moed. Zij beschouwden degenen die ze niet hadden als lafaards die bang waren voor het mes.

Danjuma’s vader had zich er tot dan toe tegen verzet zijn zoon de gelaatsmerktekens te geven. Maar die ochtend nam hij, onder druk van zijn zoon die per se zijn moed wilde bewijzen, een mes en bracht drie diepe horizontale sneden aan beide kanten van het gezicht van de jongen aan, iets boven zijn mondhoeken.

Danjuma’s vader wist dat de ware betekenis van de insnijdingen weinig met moed te maken had. In plaats daarvan zouden de geheelde insnijdingen identificatielittekens worden. Ze zouden een permanent ’identiteitsbewijs’ vormen dat niet verloren noch vervalst kon worden. Ze zouden zijn zoon ogenblikkelijk herkenbaar maken voor zijn verwanten, waardoor hij voor de rechten en voorrechten van een Igala in aanmerking zou komen. Maar de merktekens zouden hem ook onderscheiden van de meer dan 250 andere etnische groepen in Nigeria.

Scarificatie of littekentatoeage — ook buiten Afrika voorkomend — kent een lange geschiedenis op dat continent. De Griekse geschiedschrijver Herodotus schreef in de vijfde eeuw v.G.T. over de Kariërs die in Egypte leefden, dat zij ’hun voorhoofd met messen kerven, en dat bewijst wel dat zij buitenlanders zijn, want Egyptenaren zullen zoiets nooit doen’. De gezichten van bronzen hoofden die zevenhonderd jaar geleden in Ife (Nigeria) gemaakt zijn, vertonen gelaatslijnen waarvan velen denken dat ze etnische merktekens zijn. Gelaatsmerktekens zijn ook zichtbaar in beeldhouwwerk uit het Oudnigeriaanse koninkrijk Benin.

Niet alle gelaatsmerktekens dienen als etnische identificatie. Sommige merktekens hingen samen met spiritistische en religieuze praktijken en dat verband bestaat ook nu nog. Andere zijn statussymbolen in traditionele gemeenschappen. Weer andere zijn sierstrepen.

Gelaatsmerktekens, het werk van specialisten in de gemeenschap, variëren enorm. Sommige zijn lichte sneetjes in de huid, terwijl andere gapende wonden zijn, die met de vingers worden verbreed. Soms wordt een inheemse verfstof aan de wond toegevoegd om de merktekens kleur te geven. Elke etnische groep heeft haar eigen unieke patroon. Zo identificeert bijvoorbeeld één verticale streep op iedere wang de Ondo, zowel mannen als vrouwen. Drie horizontale strepen op beide wangen identificeren het Oyo-volk. Voor degenen die verstand hebben van merktekens, is een snelle blik op iemands gezicht voldoende om de etnische groep, de stad of zelfs de familie van die persoon af te lezen.

Gemengde gevoelens

Net zoals de merktekens en de redenen ervoor sterk variëren, zo zijn er eveneens grote verschillen in hoe mensen ze bezien. Velen dragen de merktekens met trots. Een redacteur van Nigeria’s Daily Times verklaarde: „Sommigen beschouwen de merktekens als een patriottisch onderscheidingsteken. Zij voelen zich daardoor ware zonen van hun voorouders.”

Dit is de zienswijze van Jimoh, een Nigeriaanse man, die zegt: „Ik heb mij nooit geschaamd voor mijn Oyo-strepen omdat ze laten zien dat ik een echte Joruba uit de plaats Alafin ben.” Hij vertelt verder hoe de strepen in 1967, tijdens de Nigeriaanse Burgeroorlog, zijn leven hebben gered: „Invallers drongen het huis waar ik woonde . . . binnen en alle [anderen] werden gedood. De moordenaars lieten mij ongemoeid vanwege de strepen op mijn gezicht.”

Anderen vinden de strepen verschrikkelijk. Tajudeen zegt over de merktekens op zijn gezicht: „Ik haat ze en ik vervloek de dag dat ik ze kreeg.” En een tiener prijst haar moeder, omdat die niet toestond dat zij als kind aan de operatie onderworpen werd. Zij zegt: „Ik zou zelfmoord overwegen als de merktekens bij mij aangebracht waren.”

Spot verduren

Danjuma, die in de inleiding werd genoemd, werd belachelijk gemaakt omdat hij geen merktekens had. Gewoonlijk is het andersom. Meer dan 45 jaar geleden schreef G. T. Basden in zijn boek Niger Ibos: „Scarificatie en tatoeage raken uit de mode. Veel jonge mannen . . . zouden [hun merktekens] graag kwijt zijn. Waar hij onder de leden van zijn eigen clan trots op is, dat wordt hem in andere delen van het land tot smaad wegens de spot en verachting die hij ondervindt.”

Tegenwoordig zijn deze woorden zeker waar. Ajai is afgestudeerd in de psychologie aan de Universiteit van Lagos en heeft onlangs een studie gemaakt van gelaatsmerktekens in Nigeria. Zij merkte op: „In deze tijd zijn mensen met gelaatsmerktekens, in ieder geval in steden zoals Lagos, in de minderheid en zij komen mensen tegen die hen belachelijk maken. Het is bijvoorbeeld gebruikelijk mensen over iemand te horen praten als de kolonel, terwijl later blijkt dat hij niet in het leger zit, maar dat hij net zoveel strepen op zijn wangen heeft als een kolonel in het leger op zijn uniform. Sommigen worden wegens hun gestreepte wangen tijger genoemd en anderen worden eeuwige tranen genoemd. . . . Denk u eens in wat voor uitwerking dit heeft op het zelfrespect van de persoon.”

Wellicht worden de zwaarste beproevingen op school verduurd. Samuel was de enige in zijn klas met gelaatsmerktekens. Hij verhaalt: „Op school staken ze vaak de draak met mij. Mijn kameraden noemden mij vaak ’spoorweg’ en ’de jongen met de spoorweg’. Zij maakten mij voortdurend belachelijk en staken dan drie vingers omhoog. Ik voelde mij daardoor minderwaardig.”

Hoe kon hij dat verdragen? Samuel vervolgt: „Op een dag werd ik zo erg gepest, dat ik naar mijn biologieleraar ging en hem vroeg of het mogelijk was de strepen te verwijderen. Hij vertelde mij dat het met plastische chirurgie gedaan kon worden, maar dat ik er geen probleem van moest maken omdat duizenden mensen in Nigeria merktekens hadden. Hij zei dat mijn leeftijdgenoten de spot met mij dreven omdat zij onvolwassen waren, maar dat al dat spotten zou ophouden wanneer wij volwassen werden. Hij zei ook dat de merktekens niet bepaalden wie ik werkelijk was of wat ik zou worden.

Daardoor voelde ik mij een stuk prettiger en het nare gevoel dat ik over de merktekens had gehad verdween. Men heeft het nu zelden over mijn merktekens. Zelfs als ze het erover hebben, glimlach ik gewoon. Mijn verhouding met anderen wordt er niet door gehinderd. Mensen respecteren mij om wat ik ben, niet omdat ik merktekens heb.”

Een verdwijnende traditie

Omdat de merktekens gewoonlijk worden aangebracht als de kinderen nog klein zijn, hadden de meeste Nigerianen die etnische merktekens op hun gezicht dragen, weinig keus. Wanneer zij ouders worden, moeten zij echter beslissen of hun kinderen ze zullen krijgen.

Sommige mensen besluiten daartoe. Volgens de Times International in Lagos bestaan er een aantal redenen voor. Het tijdschrift verklaart: „Sommigen vinden nog steeds dat ze de drager mooier maken. Anderen geloven dat stammerktekens kunnen helpen om de afstamming van de drager te bepalen, opdat hij bevoorrecht wordt. Nog een reden is dat ze in de traditionele omgeving gebruikt worden om te bepalen of een kind wettig is.”

Tegenwoordig zijn dit echter voor steeds meer ouders geen dwingende redenen. Zelfs onder hen die trots zijn op hun strepen, zijn er maar betrekkelijk weinig die het gezicht van hun kinderen aan het mes van de stamdokter toevertrouwen. Dit is vooral zo in de steden. De pijn en het risico van infectie samen met de minachting en discriminatie die het kind in zijn latere leven misschien te verduren krijgt, zijn allemaal factoren die ouders het inkerven van het gelaat van de hand doen wijzen.

Het is duidelijk dat de populariteit en aanvaardbaarheid van gelaatsmerktekens snel afnemen. Het lijkt erop dat in het Nigeria van de toekomst mensen hun ’identiteitsbewijs’ in hun portefeuille zullen dragen en niet op hun gezicht.

[Illustratie op blz. 23]

Gelaatsmerktekens duiden etnische groepen aan

[Illustratie op blz. 24]

Gelaatsmerktekens zijn een verdwijnende traditie