De Middellandse Zee — Een ingesloten zee met open wonden
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN GRIEKENLAND
Meer dan duizend dode dolfijnen aangespoeld aan kusten van Griekenland tot Marokko, een giftige rode-algenpest in de Egeïsche Zee, miljoenen tonnen slijmachtig schuim in de Adriatische Zee, zeerobben en -schildpadden op de rand van uitsterven, watergebieden zonder enig leven. Wat gebeurt er toch in de Middellandse Zee? Is ze gedoemd tot een toekomst van vervuiling en verwoesting?
„HET oudste door de mens aangepaste landschap ter wereld.” Zo beschrijft de zoöloog David Attenborough de Middellandse Zee en haar kusten. Daar deze zee toegang verschaft tot drie continenten, speelde ze een sleutelrol in de opkomst en ondergang van Egypte, Griekenland en Rome. Ze vormt de voedingsbodem van waar uit zich veel van de hedendaagse cultuur en beschaving ontwikkeld heeft. In de laatste paar decennia is de Middellandse Zee echter door te veel bebouwing, een snelgroeiende toeristenstroom, overbevissing en vervuiling in een crisis beland. Bezorgde wetenschappers en de erdoor getroffen naties zijn druk op zoek naar oplossingen, met tot dusver slechts gedeeltelijk succes.
De Middellandse Zee is ’s werelds grootste binnenzee. Haar 46.000 kilometer lange kust, een natuurlijke grens die door twintig landen wordt gedeeld, wordt door meer dan 160 miljoen mensen bevolkt, een aantal dat naar verwachting tegen het jaar 2025 verdubbeld zal zijn. De Middellandse Zee is warmer en zouter dan de Atlantische Oceaan, de voornaamste bron van haar water, en kent vrijwel geen getijden. Aangezien haar wateren zich slechts eens in de tachtig à negentig jaar vernieuwen, is ze tevens onderhevig aan vervuiling. „Alles wat in de Middellandse Zee wordt gedumpt, blijft daar heel lang”, zegt National Geographic.
Toeristeninvasie
Zonovergoten stranden, prachtige landschappen, de traditionele mediterrane gastvrijheid en de rijke historie maken het hele gebied tot een uitermate populair vakantieoord. Elk jaar komen er 100 miljoen plaatselijke strandgangers en buitenlandse toeristen op bezoek, en naar verwachting zal dit aantal zich in 25 jaar verdrievoudigen. Is deze vloed van mensen medeverantwoordelijk voor de achteruitgang van hun zomerbestemming? Onderzoek de feiten.
Deze binnendringende horden zorgen voor bergen afval die de Middellandse-Zeelanden niet kunnen verwerken. Ongeveer tachtig procent van het afvalwater dat ze produceren — meer dan 500 miljoen ton per jaar — komt uiteindelijk ongezuiverd in de zee terecht! De meeste toeristen komen in het droge seizoen, daarmee bijdragend tot de vervuiling van de toch al beperkte watervoorraden in dat gebied. Vervuild water vormt op zijn beurt een gevaar voor de gezondheid. In sommige delen van de Middellandse Zee kan zwemmen tot oor-, neus- en keelinfecties leiden, om nog maar niet te spreken van ziekten als hepatitis, dysenterie en incidentele gevallen van cholera.
In veel Middellandse-Zeelanden is de economie echter afhankelijk van het toerisme. Over zulke landen zegt Michel Batisse, voormalig adjunct-directeur-generaal van de UNESCO: „Toerisme is hun enige bestaansmiddel, maar dat is afhankelijk van een kustlijn die niet bedorven wordt door ongelimiteerde bebouwing, ingegeven door de jacht op snelle winst.”
Druk tankerverkeer
De Middellandse Zee is een belangrijke transportroute tussen het Midden-Oosten en Europa, wat tot druk tankerverkeer leidt. Ruim twintig procent van de olie in de wereld komt erlangs. De hoeveelheid olie die elk jaar in de Middellandse Zee terechtkomt, is geschat op zeventien keer de hoeveelheid die de Exxon Valdez in 1989 bij de olieramp in Alaska verloor. Tussen 1980 en 1995 vonden er veertien olierampen met tankers op de Middellandse Zee plaats en elk jaar wordt er wel een miljoen ton ruwe olie door schepen geloosd, vaak omdat havens geen voorzieningen hebben om oliehoudend ballastwater op te slaan of tanks schoon te maken.
Om alles nog erger te maken, zijn het de diepere waterlagen van de Middellandse Zee die door de Straat van Gibraltar naar de Atlantische Oceaan stromen. Aangezien olie drijft, verliest de zee haar diepere, schonere water maar behoudt ze vaak de aan de oppervlakte verzamelde olie. „De olievervuiling heeft zijn stempel gedrukt op de voedselketen in de Middellandse Zee”, zegt Colette Serruya, voormalig directrice van Israëls Instituut voor Oceanografie. „Ze zit in het celweefsel van onze vis en weekdieren.” In 1990 rapporteerde het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) dat 93 procent van de schelpdieren die uit de Middellandse Zee kwamen, meer fecale bacteriën bevatten dan de maximaal door de Wereldgezondheidsorganisatie toegestane hoeveelheid.
Verzwakte ecosystemen
Bij deze rampzalige vervuiling komt nog dat er grote schade wordt toegebracht aan de kust van de Middellandse Zee, waarvan zelfs in de vijftiende eeuw G.T. nog een groot deel dichtbebost was. Ontbossing om landbouwgrond te creëren, steden uit te breiden of scheepsbouwmaterialen te verschaffen voor de Venetiaanse galeien, heeft een onherstelbare erosie tot gevolg gehad. Naast de vaste deeltjes die door de regen worden meegevoerd, transporteren de rivieren verontreinigende stoffen, zoals wasmiddelen, pesticiden en zware metalen, naar de zee. De Rhône in Frankrijk, de Nijl in Egypte, de Po in Italië, de Ebro in Spanje en andere rivieren voeren verhoogde hoeveelheden afval uit de landbouw en industrie mee.
Eén direct gevolg van deze vervuiling zijn de rode-algenplagen die verschillende delen van de Adriatische en Egeïsche Zee hebben geteisterd, waarbij de stranden met een stinkend, kleverig slijk werden bedekt. Dit fenomeen wordt veroorzaakt door eutrofiëring, een proces dat plaatsvindt als rottend afval het water van zijn opgeloste zuurstof berooft en daardoor veel van de plaatselijke flora en fauna verstikt. Andere gebieden die door dit fenomeen bedreigd worden zijn onder meer de Golf van Lion (Frankrijk), het Tunismeer (Tunesië), de Golf van Izmir (Turkije) en de Lagune van Venetië (Italië).
Het ecosysteem aan de kust is zodanig verzwakt dat soorten die niet in de Middellandse Zee thuishoren, de inheemse soorten kunnen verdringen. Een typerend voorbeeld is een „dodelijke” alg, Caulerpa taxifolia, die andere mariene soorten uitroeit. Per ongeluk geïntroduceerd voor de kust van Monaco is die zich nu over de zeebedding gaan verspreiden. Ze is toxisch, heeft zover bekend geen predators en heeft zich al over een groot gebied verspreid. „Misschien is wat wij zien het begin van een ecologische catastrofe”, zegt Alexandre Meinesz, hoogleraar in de mariene biologie aan de Universiteit van Nice (Frankrijk).
Er is meer slecht nieuws. Volgens de mariene bioloog Charles-François Boudouresque zijn er meer dan 300 uitheemse mariene organismen in de Middellandse Zee geïntroduceerd. De meeste kwamen via het Suezkanaal uit de Rode Zee. Sommige onderzoekers geloven dat deze biologische vervuiling onomkeerbaar is en dat dit een van de grootste ecologische problemen van de volgende eeuw zou kunnen blijken te zijn.
Wateren des doods
Vele gevaren bedreigen de flora in de Middellandse Zee, waaronder de vernietiging van de Posidonia-zeegrasweiden, die als de longen, provisiekast en kraamkamer van de zee fungeren en beschutting bieden aan honderden mariene soorten die zich er voortplanten. De komst van aanlegsteigers en jachthavens te midden van deze weiden kan ze vernietigen, net als plezierboten de planten met hun ankers uiteen kunnen rukken.
De fauna van de zee wordt al evenzeer bedreigd. Voor de mediterrane monniksrob, een van de twaalf meest bedreigde soorten ter wereld, komt het moment van uitsterven steeds dichterbij. In 1980 waren er bijna duizend monniksrobben in de Middellandse Zee, maar hun aantallen zijn uitgedund door jagers en vissers en tegenwoordig zijn er nog maar zo’n zeventig à tachtig overgebleven. De onechte karetschildpadden leggen hun eieren nu alleen op de Griekse en Turkse stranden, waar ze soms door toeristen vertrapt worden. De schildpadden raken vaak verstrikt in visnetten en belanden op het menu van plaatselijke restaurants. De bidsprinkhaankreeft, de steekmossel en de steenboorder zijn aan de lijst van bedreigde soorten toegevoegd.
Een actieplan
Om iets aan deze alarmerende situatie te doen, werd in 1975 het Middellandse Zee Actieplan (MAP) aangenomen onder auspiciën van de UNEP. Het streven is dat zowel de Middellandse-Zeelanden als andere leden van de Europese Unie zich ertoe verplichten niet alleen de zee tegen vervuiling te beschermen, maar ook te garanderen dat bouwprojecten aan de kust het milieu niet zullen aantasten. In 1990 werd het Middellandse Zee Milieutechnisch Hulpprogramma (METAP) gelanceerd, wat in 1993 werd opgevolgd door METAP II. Andere krachtsinspanningen om natuurreservaten, beschermde gebieden en mariene nationale parken te creëren, hebben enkele prijzenswaardige resultaten opgeleverd wat betreft het beschermen van dolfijnen, walvissen, monniksrobben, zeeschildpadden en andere bedreigde soorten.
De daden van de betrokken naties spraken echter niet zo luid als hun woorden. Tegen het begin van de jaren ’90 was er van het MAP vrijwel niets over, omdat de belangrijkste donorlanden hun bijdragen niet betaalden. Volgens de deskundigen is, voor zover bekend, niet één van de doelstellingen van het plan bereikt. In een bericht over de bereidheid van de Middellandse-Zeestaten om maatregelen ter verbetering te nemen, waarschuwde de assistent-coördinator van het MAP, Ljubomir Jeftic: „Wees maar niet al te optimistisch.” Zelfs als deze landen het erover eens kunnen worden handelend op te treden, zou het tientallen jaren kunnen duren om de reeds aangerichte schade te herstellen. Het tijdschrift New Scientist merkt op: „Op het ogenblik lijkt het MAP, net als veel van het dierenleven in de Middellandse Zee, op sterven na dood.”
Wat is dan de toekomst voor de Middellandse Zee? Zal ze een dode zee worden, vol stinkende, modderige algen? Als haar toekomst alleen van mensen afhangt, misschien wel. De Schepper van deze planeet, Jehovah God, bekommert zich echter om „de zee, die hijzelf gemaakt heeft” (Psalm 95:5). Hij heeft beloofd binnenkort „hen te verderven die de aarde verderven” (Openbaring 11:18). Na deze noodzakelijke verwijdering van onverantwoordelijke mensen die onder andere de zeeën verontreinigen, zal God het ecologische evenwicht en de juiste biodiversiteit op onze aardbol herstellen. Dan zullen ’de zeeën en al wat zich daarin beweegt hem loven’ in een zuivere, ongerepte staat. — Psalm 69:34.
[Kaart/Illustraties op blz. 15]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
ATLANTISCHE OCEAAN
PORTUGAL
SPANJE
MAROKKO
FRANKRIJK
MONACO
ALGERIJE
TUNESIË
SLOVENIË
ITALIË
KROATIË
JOEGOSLAVIË
ALBANIË
MALTA
GRIEKENLAND
TURKIJE
LIBIË
EGYPTE
CYPRUS
SYRIË
LIBANON
ISRAËL
[Illustraties op blz. 16]
Te veel bebouwing heeft tot vervuiling geleid
Lloret de Mar, Costa Brava (Spanje)
Hotels in Benidorm (Spanje)
[Illustraties op blz. 16]
Vervuilde Spaanse wateren en (onder) een olievlek bij Genua (Italië)
[Verantwoording]
V. Sichov/Sipa Press
[Illustraties op blz. 17]
Onechte karetschildpadden worden bedreigd
De mediterrane monniksrobben zijn bijna uitgestorven
[Verantwoording]
Turtle: Tony Arruza/Corbis; Seal: Panos Dendrinos/HSSPMS