Brasília — Jong, anders en snel volwassen wordend

Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië

WAAR ter wereld kon u de ontwerper opbellen die het oorspronkelijke plan voor de hoofdstad van uw land heeft geschetst? Waar kon u de architect ontmoeten die de eerste regeringsgebouwen van de hoofdstad heeft ontworpen en de supervisie heeft gehad over de bouw ervan? En waar kunt u door de hoofdstad lopen en zeker weten dat iedereen van boven de veertig die u er ziet, er niet geboren is? In Brasília, de hoofdstad van Brazilië — een jonge, unieke stad die het verdient nader bekeken te worden.a

Geprolongeerde proloog

De vliegreis van São Paulo naar Brasília duurt ongeveer anderhalf uur. Comfortabele bussen leggen de afstand in een uur of twaalf af. Ik koos voor de bustocht. Die gaf me volop tijd om me in de geschiedenis van de stad te verdiepen.

Al vanaf de tijd van de eerste georganiseerde opstand tegen de Portugese heerschappij aan het eind van de achttiende eeuw bestond de wens om in Brazilië een nieuwe hoofdstad te bouwen. Kort nadat Brazilië in 1822 onafhankelijk werd, stelde de Braziliaanse staatsman José Bonifácio de Andrada e Silva voor, die toekomstige hoofdstad Brasília te noemen, een naam die zeventiende-eeuwse kaartenmakers reeds gebruikt hadden als aanduiding voor het hele land.

In 1891 verordende de nieuwe grondwet van het land dat op de centrale hoogvlakte 14.000 vierkante kilometer savanne afgebakend moest worden. Daar, zo’n 1000 kilometer van de kust, moest de nieuwe hoofdstad worden gebouwd. Politici redeneerden dat de verplaatsing van de hoofdstad van Rio de Janeiro landinwaarts een stimulans zou zijn voor de ontwikkeling van het enorme binnenland. Niettemin verstreken er nog eens vijftig jaar voordat er iets werd ondernomen. Uiteindelijk, in 1955, kwam er een eind aan Brasília’s geprolongeerde proloog en stond er een eerste hoofdstuk van bruisende activiteit te beginnen.

Een prijsvraag en een plan

Dat jaar zwoer presidentskandidaat Juscelino Kubitschek dat als hij werd gekozen, de nieuwe hoofdstad een feit zou zijn voordat zijn vijfjarige ambtstermijn als president voorbij was. In april 1956 werd Kubitschek gekozen.

Enkele maanden daarvoor had de regering een prijsvraag uitgeschreven: Architecten, ingenieurs en stedebouwkundigen in Brazilië werden uitgenodigd een plan te ontwerpen voor de aanleg van de nieuwe hoofdstad. Binnen enkele maanden zonden 26 kandidaten hun versie van de ideale hoofdstad in. In maart 1957 maakte een internationale jury de winnaar bekend: de stedebouwkundige Lúcio Costa.

In tegenstelling tot de inzendingen van de andere kandidaten bestond die van Costa uit enkele schetsen en een handjevol pagina’s handgeschreven tekst — een hele stad in een manilla envelop! Hij bood de jury zijn verontschuldigingen aan voor de summiere schets maar voegde eraan toe: „Als het niet voldoet, kan het zo weggegooid worden en zal ik geen tijd van mezelf of van iemand anders verspild hebben.” Maar zijn plan viel bij de jury in de smaak en kreeg de kwalificatie „duidelijk, direct en fundamenteel eenvoudig”. Wat behelsde zijn plan en hoe werd het omgezet in een betonnen stad?

Een „vliegtuig” in het stof

Een goede manier om daarachter te komen, is het brengen van een bezoek aan het Museu Vivo da Memória Candanga. Omdat het museum ondergebracht is in wat dienst deed als het eerste ziekenhuis van de hoofdstad, is dit gebouw letterlijk de wieg van Brasília. De eerste baby’s die veertig jaar geleden in Brasília geboren werden, begonnen hun leven op deze plek. Nu vertelt het voormalige ziekenhuis echter het verhaal van Brasília’s geboorte en kinderjaren. Het is een verhaal, zo staat in het museum te lezen, van „Stof, tentdoek en beton”.

Laureti Machado, lid van de museumstaf, voert me eerst mee door de „stof”-periode. Zij blijft staan voor een foto, in 1957 genomen, van twee onverharde wegen die door een savanne lopen en elkaar midden in het niets kruisen. „Op deze foto”, zo vertelt zij, „is de allereerste stap van de bouw van de stad vastgelegd.” Dan, kijkend naar Costa’s schetsen, zien wij hoe de stedebouwkundige een van die wegen boog, zodat toen arbeiders, candangosb genoemd, later deze boog in de savanne vrijmaakten, de vorm van een vliegtuig uit het stof te voorschijn kwam.

Die aparte vorm is nog steeds Brasília’s grondplan: Een vliegtuig waarvan de cockpit naar het oosten wijst en de gebogen vleugels zich noord- en zuidwaarts uitstrekken. De gebouwen waarin de drie staatsmachten huizen, beslaan de cockpit, de zakenwijk vormt de romp en de woonwijken vormen de vleugels.

Van tentdoek tot beton

De afdelingen „tentdoek” en „beton” van het museum verhalen hoe arbeiders in heel Brazilië hun bezittingen verkochten om de reis naar het bouwterrein te ondernemen. ’Mijn vader kocht een vrachtwagen, zette onze hele familie erin — meer dan twintig mensen — en reed negentien dagen om er te komen’, vertelt een arbeider die in augustus 1957 arriveerde. Anderen reisden per bus of ossewagen of liftten. In totaal arriveerden er 60.000 arbeiders.

Dit constructieleger, dat in tenten woonde, was hard nodig omdat de inwijdingsdatum van de stad op 21 april 1960 was gesteld. Dat betekende dat de ingenieurs, technici en bouwvakkers in 1000 dagen een hoofdstad moesten opleveren — een heroïsche taak! Maar toen de inwijdingsdag naderde, lagen de arbeiders voor op het schema. Uit het stof van de savanne was de jongste hoofdstad ter wereld opgerezen.

Eerste en enige

De bewondering voor de stad en haar bouwers leeft nog heel sterk op het kantoor van de UNESCO (de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur) in Brasília. „Er bestaat geen ander voorbeeld van een stadsontwerp dat zo getrouw is uitgevoerd als dat van Costa”, vertelt me UNESCO’s culturele attachée, dr. Briane E. Bicca. „Dat is één reden waarom Brasília als eerste en enige twintigste-eeuwse stad ter wereld op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat.”c

Brasília is ook de enige stad op die lijst waar nog steeds gebouwd wordt. Dat vormt een uitdaging, zegt dr. Bicca. „Hoe kan het oorspronkelijke stadsplan behouden blijven terwijl de stad verandert?” De onlangs overleden architect Lúcio Costa ging ook toen hij al in de negentig was, die uitdaging nog steeds aan. Hij hield een oogje op nieuwe bouwprojecten om ervoor te zorgen dat zijn plan geen geweld werd aangedaan. Toen Costa bijvoorbeeld hoorde van plannen om een stadsspoorweg in Brasília aan te leggen, stond hij erop dat de treinen onder de grond zouden rijden.

Panoramisch uitzicht

Het is tijd voor een bezichtiging van de stad. Zelfs indien u de stad voor de eerste keer bezoekt, zult u weinig problemen hebben met het vinden van de weg. Er zijn twee hoofdlanen, en het stedelijke busstation bevindt zich op het punt waar deze lanen elkaar kruisen. De ene laan loopt van west naar oost (van de staart van het „vliegtuig” naar de cockpit) en brengt u bij hotels, theaters, banken en winkels. De andere loopt van noord naar zuid (van de ene vleugelpunt naar de andere) en voert u door de woonwijken.

Hoe Brasília er uitziet, kunt u het beste bekijken vanaf de Televisietoren, een 224 meter hoog gebouw gelegen in de romp van het vliegtuig vlak achter de vleugels. De lift brengt u gratis 75 meter boven de grond, vanwaar u een panoramisch uitzicht hebt op het stadscentrum, Plano Piloto geheten. Kijkend naar de uitgestrekte gazons van de stad, zo groot en leeg dat de lucht ze kan raken, wordt u getroffen door Brasília’s ruime opzet. De landschapsarchitect Roberto Burle-Marx heeft de parken en gazons van Brasília in feite zo ruim opgezet, dat de stad beweert per inwoner meer groene ruimte te hebben dan enige andere hoofdstad ter wereld.

In oostelijke richting strekt zich tussen twee wegen een brede grasstrook uit. Langs de wegen staan zeventien identieke gebouwen. In elk van deze doosvormige gebouwen huist een ministerie. Aan het eind van de strook rijst Brasília’s signatuur op: twee identieke koepelvormen, waarvan één omgekeerd, als een ’schaal’, aan de voet van twee 28 etages hoge gebouwen waarin het Nationale Congres, Braziliës wetgevende macht, zetelt.

De vorm van het Nationale Congres doet u misschien enigszins denken aan het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York — en niet zonder reden. Een van de architecten die heeft meegewerkt aan het ontwerp voor de VN-gebouwen was Oscar Niemeyer — dezelfde Braziliaanse architect die dit Nationale Congres en bijna alle andere openbare gebouwen van Brasília heeft ontworpen. Enkele van zijn mooiste ontwerpen, zoals het Ministerie van Buitenlandse Zaken (Palacio Itamaraty) en het Ministerie van Justitie (Palacio da Justiça), bevinden zich bij de dubbele toren van het Nationale Congres.

Waarom u niet kunt verdwalen

Brasília is echter meer dan een architectuurpark. Het is voor duizenden mensen ook een goed georganiseerde woonplaats. Terwijl wij door de woonwijken van de stad rijden, vertelt Paulo, een in Brasília woonachtige advocaat: „De meeste mensen die naar Brasília verhuisd zijn, vinden deze ordelijkheid een welkome verademing na de chaos waar zij in andere steden aan gewend waren.”

De inwoners van Brasília wonen in flatgebouwen. Een groep van zulke gebouwen gerangschikt rond een binnenplaats vormt een superblok. Rijen superblokken vullen de noord- en zuidvleugel van de stad. Woonadressen zijn makkelijk te vinden. „N-102-L” bijvoorbeeld ligt in de noordvleugel van de stad, in superblok 102, woongebouw L. En als u onthoudt dat de bloknummers oplopen (van 102 tot 116) als u naar de vleugelpunten rijdt, kunt u bijna niet verkeerd rijden.

Om ordelijkheid te combineren met gezelligheid zijn de woongebouwen niet hoger dan zes etages. Op die manier, zo zei senhor Costa, is een kind dat op de binnenplaats speelt binnen gehoorsafstand wanneer Moeder vanuit het raam van haar flat roept: „Manoel, vem cá!” (Manoel, kom hier!)

Groeipijnen

Hoewel Brasília er prat op gaat een stad te zijn die volgens plan gebouwd is, werden in de blauwdruk de arbeiders over het hoofd gezien die Brasília hebben opgetrokken. Men was ervan uitgegaan dat de arbeiders na de inwijding van de hoofdstad hun hamers en troffels zouden pakken en naar hun plaats van herkomst zouden terugkeren. Maar teruggaan naar een streek zonder ziekenhuizen, scholen of werk trok de arbeiders blijkbaar niet zo. Zij gaven er de voorkeur aan in Brasília te blijven — maar waar?

De hoge huren van de flats die zij hadden gebouwd, konden zij zich niet veroorloven, dus streken zij neer rond Brasília’s groene gordel. Het duurde niet lang of er waren diverse steden ontstaan die groter waren dan Brasília. Thans wonen er slechts 400.000 mensen in de geplande stad en zijn talrijke appartementen nog steeds niet bewoond, terwijl zich bijna twee miljoen inwoners gevestigd hebben in de niet-geplande satellietsteden. Ondanks de egalitaire bedoelingen van het stadsplan hebben inkomensverschillen de bevolking over volkomen gescheiden steden verdeeld.

De onvoorziene explosieve bevolkingsgroei en klassebarrières werken op hun beurt criminaliteit en andere sociaal-economische problemen in de hand die elke stad eigen zijn. Braziliës jonge hoofdstad heeft last van groeipijnen. Een ordelijk stratenplan en innovatieve architectuur zijn duidelijk niet voldoende om het hart en het gedrag van mensen te veranderen.

„Het hart van Brazilië”?

Reclameborden langs Brasília’s ringweg herinneren aankomende reizigers eraan dat zij op het punt staan „Het hart van Brazilië” binnen te gaan. Er zit iets waars in de slogan: Hoewel Brasília niet in het geografische midden van het land gelegen is, ligt het wel op bijna gelijke afstand van alle grote steden van het land. Hoe staat het echter met de diepere betekenis van die slogan? Is Brasília werkelijk door en door Braziliaans? De meningen lopen uiteen. Alleen een bezoek aan deze unieke stad kan die vraag voor u beantwoorden. Houd echter in gedachte dat u geen haastig oordeel over Brasília mag vellen. Geef de stad wat tijd om zich prijs te geven want, zoals een inwoonster opmerkte: „Brasília seduz gradualmente.” (Brasília verleidt niet meteen.)

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 15]

Een verhaal van „Stof, tentdoek en beton”

[Verantwoording]

Arquivo Público do Distrito Federal

[Illustratie op blz. 15]

Parade van de „candangos”

[Verantwoording]

Arquivo Público do Distrito Federal

[Illustratie op blz. 16, 17]

Panoramisch uitzicht op Brasília

1. Ministeries

2. Kantoorgebouwen van het Congres

3. Hooggerechtshof

4. Drie-Machtenplein

5. Regeringsgebouwen

[Verantwoording]

Secretaria de Turismo, Brasília

[Illustratie op blz. 18]

Kampioen groene ruimte onder de hoofdsteden van de wereld