Een taal die u ziet!

HOE hebt u uw moedertaal geleerd? Waarschijnlijk doordat u als baby familie en vrienden hoorde praten. De meeste mensen verwerven taal door te horen en uiten taal door te spreken. Wanneer horende mensen begrippen en denkbeelden formuleren, repeteren zij gesproken woorden en zinsdelen automatisch in hun geest voordat zij ze uitspreken. Wanneer een kind echter doof geboren wordt, kan zijn geest dan op een andere manier gedachten formuleren? Is er een taal die zowel abstracte als concrete denkbeelden van de ene persoon op de andere kan overbrengen zonder dat er ooit geluid wordt gemaakt?

Zichtbaar maar niet hoorbaar

Een van de wonderen van de menselijke geest is ons taalvermogen en onze vaardigheid het aan te passen. Zonder het gehoor wordt het leren van een taal gewoonlijk echter een functie van de ogen, niet van de oren. Gelukkig heeft de menselijke ziel een diepgeworteld, intens verlangen naar communicatie, en dat stelt ons in staat elk ogenschijnlijke obstakel te overwinnen. Als gevolg van deze behoefte hebben doven over de hele wereld vele gebarentalen ontwikkeld. Wanneer zij met elkaar in contact kwamen, doordat zij in een dovengezin werden geboren of op speciale scholen en in de gemeenschap bij elkaar werden gebracht, resulteerde dit in het ontwikkelen van een verfijnde taal die is aangepast aan de ogen — een gebarentaal.a

Voor Carl uit de Verenigde Staten was deze taal een geschenk van zijn dove ouders.b Hoewel hij vanaf zijn geboorte doof is, was hij al op zeer jeugdige leeftijd in staat om in Amerikaanse Gebarentaal (ASL) dingen te benoemen, gebaren te combineren en abstracte gedachten uit te drukken. De meeste dove baby’s van gebarende dove ouders beginnen op de leeftijd van tien tot twaalf maanden hun eerste gebaren te maken. In het boek A Journey Into the Deaf-World wordt uitgelegd dat „linguïsten nu erkennen dat het vermogen om op natuurlijke wijze een taal te verwerven en deze aan de kinderen door te geven, diep in de hersenen geworteld is. Of dit vermogen tot uiting komt in een gebarentaal of in een gesproken taal, is volkomen irrelevant.”

Sveta werd in Rusland geboren, in een derde generatie dovengezin. Samen met haar dove broer leerde zij Russische Gebarentaal. Tegen de tijd dat zij op driejarige leeftijd naar een peuterschool voor dove kinderen ging, waren haar natuurlijke vaardigheden in gebarentaal goed ontwikkeld. Sveta zegt: „De andere dove kinderen kenden geen gebarentaal en leerden die van mij.” Veel dove kinderen hadden horende ouders die geen gebarentaal gebruikten. Gebarentaal werd vaak op school door oudere dove kinderen aan jongere doorgegeven, wat hen in staat stelde gemakkelijk te communiceren.

Tegenwoordig leren steeds meer horende ouders in gebarentaal met hun kinderen van gedachten te wisselen. Als gevolg daarvan zijn deze dove jongeren voordat zij naar school gaan al in staat doeltreffend te communiceren. In Canada was dit het geval met Andrew, die horende ouders heeft. Zij leerden gebarentaal en communiceerden daarin met hem toen hij nog heel jong was, waardoor zij hem een taalbasis gaven waarop hij in later jaren verder kon bouwen. Nu kunnen alle leden van het gezin in gebarentaal over elk onderwerp met elkaar converseren.

Doven kunnen zowel abstracte als concrete gedachten formuleren zonder daarbij in een gesproken taal te hoeven denken. Net zoals wij allemaal in onze eigen taal gedachten formuleren, denken veel doven in hun gebarentaal.

Verschillende talen

Over de hele wereld hebben dovengemeenschappen hetzij hun eigen gebarentaal gemaakt of hebben er onderdelen van andere gebarentalen in opgenomen. Een deel van de huidige woordenschat van ASL is 180 jaar geleden afgeleid van de Franse Gebarentaal. Dit werd gecombineerd met wat destijds reeds in de Verenigde Staten zelf werd gebruikt en is uitgegroeid tot wat nu ASL is. Gebarentalen ontwikkelen zich in de loop van vele jaren en ondergaan met elke volgende generatie verfijningen.

Gewoonlijk volgen gebarentalen niet de sociaal-geografische verbreiding van gesproken talen. Op Porto Rico bijvoorbeeld wordt ASL gebruikt, maar er wordt Spaans gesproken. Hoewel er zowel in Groot-Brittannië als in de Verenigde Staten Engels wordt gesproken, wordt in het eerstgenoemde land de Britse Gebarentaal gebruikt, die grote verschillen vertoont met ASL. Ook de Mexicaanse Gebarentaal verschilt van de vele gebarentalen in Latijns-Amerika.

Bij het bestuderen van een gebarentaal komt men onder de indruk van de verfijnde complexiteit en de rijkdom aan expressie. De meeste thema’s, gedachten of denkbeelden kunnen in gebarentaal worden uitgedrukt. Gelukkig bestaat er een toenemende tendens om voor doven lectuur op video uit te geven, waarbij men van natuurlijke gebarentaal gebruik maakt om verhalen te vertellen, gedichten voor te dragen, historische verslagen te geven en bijbelse waarheid te onderwijzen. In veel landen neemt de „geletterdheid” in gebarentaal toe.

Lezen wat men nooit gehoord heeft

Wanneer horenden lezen, doen zij over het algemeen een beroep op hun auditieve geheugen, omdat zij zich de klank van de woorden herinneren. Veel van wat zij lezen, begrijpen zij dus omdat zij het eerder hebben gehoord. In de meeste talen vormen de geschreven woorden geen afbeelding van of vertonen ze geen gelijkenis met de denkbeelden die ze vertegenwoordigen. Veel horenden leren dit willekeurige systeem of deze geschreven code door associatie met de klanken van gesproken taal om met begrip te kunnen lezen. Probeer u echter eens voor te stellen dat u uw hele leven nog nooit een geluid of een woord hebt gehoord of een taal hebt horen spreken! Het kan moeilijk en frustrerend zijn een willekeurige geschreven code te leren voor een taal die u niet kunt horen. Het is geen wonder dat het lezen van zo’n taal een groot probleem vormt voor doven, vooral voor degenen die op zeer jeugdige leeftijd hun gehoor volledig hebben verloren of die nooit hebben gehoord!

Veel onderwijscentra voor dove kinderen over de hele wereld hebben ontdekt welke voordelen het heeft om al vroeg in de taalontwikkeling van het kind gebarentaal te gebruiken. (Zie de kaders op blz. 20 en 22.) In deze centra heeft men bemerkt dat wanneer men de jonge dove kinderen met een natuurlijke gebarentaal in aanraking brengt en een taalbasis ontwikkelt, dit de grondslag zal leggen voor betere prestaties op school en in de maatschappij, alsook voor het later verwerven van een geschreven taal.

Een UNESCO-commissie voor dovenonderwijs stelde: „Het is niet langer aanvaardbaar om gebarentaal te negeren of het te vermijden een actief aandeel aan de ontwikkeling ervan te hebben in onderwijsprogramma’s voor doven.” Er moet echter gezegd worden dat, welke keuze inzake onderwijs ouders ook voor hun dove kind maken, het van cruciaal belang is dat beide ouders een volledig aandeel hebben aan de ontwikkeling van hun kind. — Zie het artikel „Om mijn kind te bereiken, leerde ik een andere taal”, in de Ontwaakt! van 8 november 1996.

De dovenwereld begrijpen

Wanneer dove kinderen dove volwassenen worden, bekennen zij vaak dat datgene waarnaar zij het meest hebben verlangd van de zijde van hun ouders, communicatie was. Toen zijn bejaarde moeder op sterven lag, probeerde Jack, een dove man, met haar te communiceren. Zij deed wanhopig moeite hem iets te vertellen, maar zij kon het niet opschrijven en kende geen gebarentaal. Toen raakte zij in coma en later stierf zij. Jack kon die laatste frustrerende momenten maar niet vergeten. Deze ervaring bewoog hem ertoe ouders van dove kinderen te adviseren: „Als u een vloeiende communicatie en een zinvolle uitwisseling van ideeën, emoties, gedachten en liefde met uw dove kind wilt, zeg het dan met gebaren. . . . Voor mij is het te laat. Is het voor u te laat?”

Jarenlang hebben velen niet begrepen wat dove mensen ervaren. Sommigen waren van mening dat doven bijna niets weten omdat zij niets horen. Ouders waren al te beschermend voor hun dove kinderen of bang om hen de buitenwereld in te laten gaan. In sommige culturen werd ten onrechte van doven gezegd dat zij „stom” waren, niet konden spreken, hoewel doven gewoonlijk niet vocaal gehandicapt zijn. Zij kunnen alleen niet horen. Anderen bezagen hun gebarentaal als primitief of als inferieur aan gesproken taal. Met zo veel onwetendheid is het geen wonder dat sommige doven zich onderdrukt en verkeerd begrepen voelden.

Joseph, die als jong kind in de jaren ’30 in de Verenigde Staten opgroeide, werd op een speciale school voor dove kinderen ingeschreven waar het gebruik van gebarentaal verboden was. Hij en zijn klasgenoten werden vaak gestraft omdat zij gebaren gebruikten, zelfs wanneer zij niet begrepen wat hun leraren zeiden. Wat verlangden zij ernaar te begrijpen en begrepen te worden! In landen waar maar weinig onderwijsmogelijkheden voor dove kinderen zijn, groeien sommige op met heel weinig formeel onderwijs. Een Ontwaakt!-correspondent in West-Afrika zei bijvoorbeeld: „Voor de meeste doven in Afrika is het leven moeilijk en ellendig. Van alle gehandicapten zijn de doven waarschijnlijk het meest verwaarloosd en het minst begrepen.”

Wij hebben het allemaal nodig begrepen te worden. Droevig genoeg is het zo dat wanneer sommigen een dove zien, zij alleen maar iemand zien die „iets niet kan”. De ware talenten van een dove kunnen schuilgaan achter de gebreken die men ziet. In tegenstelling daarmee bezien veel doven zichzelf als mensen die wel degelijk „iets kunnen”. Zij kunnen vloeiend met elkaar communiceren, zelfrespect ontwikkelen en op school, in de maatschappij en in geestelijk opzicht prestaties leveren. Jammer genoeg heeft de onjuiste behandeling die veel doven hebben ondergaan, ertoe geleid dat zij horenden soms wantrouwen. Maar wanneer horenden er oprechte belangstelling voor tonen de dovencultuur en de natuurlijke gebarentaal te begrijpen, en wanneer zij doven zien als mensen die „iets kunnen”, trekken allen daar voordeel van.

Als u een gebarentaal zou willen leren, bedenk dan dat een taal weergeeft hoe wij denken en begrippen hanteren. Om een gebarentaal goed te leren, dient u in die taal te denken. Daarom is eenvoudigweg gebaren leren uit een gebarenwoordenboek geen hulp om echt in die taal te functioneren. Waarom zou u het niet leren van degenen die in hun dagelijks leven gebarentaal gebruiken — de doven? Een tweede taal leren van mensen die ermee zijn opgegroeid helpt u op een andere en toch natuurlijke manier te denken en met begrippen om te gaan.

Over de hele wereld verruimen doven hun horizon door gebruik te maken van een kleurrijke gebarentaal. Wij nodigen u uit om zelf eens naar hun taal van gebaren te kijken.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 20]

„New York leert doven eerst gebarentaal, dan Engels”

Die kop verscheen in The New York Times van 5 maart 1998. Felicia R. Lee schreef: „In wat wordt begroet als een belangrijke ommekeer in het dovenonderwijs, zal de enige openbare dovenschool in de stad een grondige verandering ondergaan, zodat alle leerkrachten voornamelijk zullen onderwijzen in een taal die gebaseerd is op symbolen en gebaren.” Zij legt uit dat volgens veel leerkrachten „uit onderzoek blijkt dat de voornaamste taal van doven visueel, niet verbaal, is en dat op scholen waar gebruik wordt gemaakt van de methode waaraan zij de voorkeur geven, Amerikaanse Gebarentaal genaamd, de leerlingen beter onderwijs krijgen dan op andere scholen.

Zij zeggen dat dove leerlingen als tweetalige leerlingen behandeld moeten worden, niet als gehandicapte leerlingen.”

Professor Harlan Lane van de Northeastern University in Boston zei: „Ik denk dat [de Newyorkse school] baanbrekend werk verricht.” Hij vertelde Ontwaakt! dat het uiteindelijke doel is Engels als een tweede taal, een leestaal, te onderwijzen.

[Kader op blz. 22]

Echte talen

„In tegenstelling tot de algemene misvattingen zijn gebarentalen geen pantomime en gesticulatie, geen uitvindingen van leerkrachten of symbolen van de gesproken taal van de omringende gemeenschap. Overal waar zich een dovengemeenschap bevindt, treft men ze aan, en elk ervan is een aparte, complete taal, die gebruik maakt van dezelfde soorten grammaticale systemen die men over de hele wereld in gesproken talen aantreft.”

In Nicaragua „concentreerden de scholen zich op het trainen van de [dove] kinderen in liplezen en spreken, en net als overal waar dat wordt geprobeerd, waren de resultaten mager. Maar dat maakte niets uit. Op het speelplein en in de schoolbus bedachten de kinderen hun eigen gebarensysteem . . . Het duurde niet lang of het systeem nam vaste vorm aan in wat de Lenguaje de Signos Nicaragüense genoemd wordt.” Een jongere generatie dove kinderen heeft nu een vloeiender taal ontwikkeld die de naam Idioma de Signos Nicaragüense heeft gekregen. — The Language Instinct, door Steven Pinker.

[Kader/Illustraties op blz. 21]

Het is een taal!

Sommige horenden hebben ten onrechte de conclusie getrokken dat gebarentaal een ingewikkelde vorm van pantomime is. Het is zelfs wel omschreven als een beeldentaal. Hoewel bij gebarentaal een doeltreffend gebruik wordt gemaakt van het gezicht, het lichaam, de handen en de omringende ruimte, vertonen de meeste gebaren weinig of geen gelijkenis met de gedachten die ze overbrengen. In Amerikaanse Gebarentaal (ASL) bijvoorbeeld gebruikt men voor het gebaar dat de gedachte van „maken” overbrengt, beide handen, die men tot een vuist vormt, waarbij de ene vuist een draaiende beweging op de andere maakt. Hoewel het om een heel gewoon begrip gaat, geeft het iemand die geen gebarentaal kent, geen duidelijk beeld van de betekenis. In Russische Gebarentaal (RLS) worden voor het gebaar dat de gedachte „nodig hebben” weergeeft, beide handen gebruikt, met de duim en de ringvinger tegen elkaar, waarbij men een parallelle, draaiende beweging met de handen maakt. (Zie de foto’s op deze bladzijde.) Bij veel abstracte begrippen is het niet mogelijk de gebaren een aanschouwelijke gelijkenis met hun betekenis te laten vertonen. Uitzonderingen hierop zijn de gebaren voor concrete objecten, die beschrijvend kunnen zijn, zoals de gebaren voor „huis” of „baby”. — Zie de foto’s op deze bladzijde.

Een ander criterium voor een taal is het gebruik van een gestructureerde, door een gemeenschap aanvaarde woordenschat. Gebarentalen vertonen zo’n grammaticale structuur. Het thema van een zin in ASL wordt bijvoorbeeld gewoonlijk het eerst genoemd, gevolgd door wat men erover wil zeggen. Ook het rangschikken van dingen in de volgorde waarin ze gebeuren, is een basiskenmerk van veel gebarentalen.

Veel gelaatsuitdrukkingen hebben ook een grammaticale functie, zoals het maken van onderscheid tussen een vraag en een opdracht, een voorwaardelijke bijzin of een simpele bewering. Door het visuele karakter van gebarentaal hebben deze en vele andere unieke kenmerken zich kunnen ontwikkelen.

[Illustraties]

„Maken” in ASL

„Nodig hebben” in RLS

„Huis” in ASL

„Baby” in ASL

[Illustraties op blz. 23]

Dit is één manier om in ASL te zeggen: „Nadat hij naar de winkel was gegaan, ging hij naar zijn werk”

1 Winkel

2 hij

3 gaan naar

4 klaar

5 gaan naar

6 werk