De Engelse Reformatie — Een tijd van verandering

„Dit was een wereld die zich midden in verandering en herwaardering bevond.”

ALDUS beschrijft J. J. Scarisbrick het zestiende-eeuwse Engeland in zijn biografie Henry VIII. Religieuze beroering in Europa droeg bij tot de overtuiging van sommigen dat orthodoxe religie aan hervorming toe was.

De controversiële leerstellingen van Maarten Luther vonden aanhang in Engeland. En vanaf het einde van de veertiende eeuw hadden de lollarden, enthousiaste predikers en voorvechters van de bijbel, zich weten te handhaven en hun leringen over Engeland verbreid.

Tegen 1526 hadden exemplaren van William Tyndales Engelse vertaling van de Griekse Geschriften Engeland bereikt, ondanks de pogingen van machtige vijanden om de verspreiding ervan tegen te gaan. Traditionele katholieke leerstellingen als het vagevuur, de transsubstantiatie en het priestercelibaat werden als onbijbels aan de kaak gesteld.

Maar het was een crisis in de persoonlijke aangelegenheden van de koning die de vlammen van de Engelse Reformatie deden aanwakkeren. Hendrik VIII trachtte van zijn katholieke vrouw, Catharina van Aragón, te scheiden omdat hij een mannelijke erfgenaam op de troon wilde hebben. Alle zes kinderen die Catharina aan Hendrik had gebaard, waren dood geboren of waren jong gestorven, behalve één, een dochter Maria genaamd. Bovendien voelde Hendrik zich aangetrokken tot de jonge, opgewekte Anna Boleyn en was van plan met haar te trouwen.

Onbewust gaf Hendriks bekwame en machtige bondgenoot, kardinaal Thomas Wolsey, een verdere impuls aan de Reformatie. Vanaf het begin van Hendriks regering in 1509 had Wolsey steeds meer macht en rijkdom verworven. Uiteindelijk werd zijn invloed slechts overtroffen door die van de koning zelf. Maar Wolsey was impopulair vanwege zijn dominerende aard en de belastingen die hij had geheven. Bovendien scheen hij van mening te zijn dat hij boven de wetten van zijn eigen kerk verheven was, aangezien hij twee onwettige kinderen had verwekt.

Edelen beraamden het snode plan om Wolsey ten val te brengen en dit werd bezegeld toen hij er niet in slaagde de echtscheiding te bewerkstelligen waar Hendrik zo wanhopig naar verlangde. Uit zijn ambten ontzet, stierf Wolsey in 1530, net voordat hij op beschuldiging van hoogverraad voor de koning zou verschijnen.

Er begon een sterke antiklerikale geest in Engeland te ontstaan. De geschiedschrijver Scarisbrick schreef dat er werd „betoogd dat de Kerk aan een radicale zuivering toe was, dat de maatschappij deze dure last niet langer kon dragen, dit enorme instituut dat zo veel mankracht in zich opnam, zo veel rijkdom vastlegde, zo veel nam en zo weinig teruggaf . . ., en dat de stroom van Engels geld naar Rome . . . schade aan [Engelands] economie toebracht”.

De tijd van Cromwell

Uiteindelijk werden Hendriks huwelijksproblemen „opgelost” met behulp van zijn voornaamste raadsman Thomas Cromwell en de nieuwe aartsbisschop van Canterbury, Thomas Cranmer. De Engelse kerk brak met de kerk van Rome en de koning werd hoofd van de Engelse kerk. Cranmer liet Hendriks huwelijk met Catharina in 1533 ongeldig verklaren. Intussen was Hendrik reeds getrouwd met Anna Boleyn, die zwanger was. Deze bevrijding van het pauselijk gezag had verregaande gevolgen.

Cromwell kreeg onbeperkte macht over de kerk, met alleen de koning boven zich. Geleidelijk werden de kloosters opgeheven en vervielen hun eigendommen aan de Kroon, waardoor de hoognodige inkomsten werden verschaft. Bovendien speelde Cromwell een belangrijke rol in het drukken en verspreiden van de bijbel in het Engels, zoals A. G. Dickens in zijn boek The English Reformation opmerkt: „Het politieke initiatief, de publikatieplannen, de financiering, de pressie om de Grote Bijbel aan de Engelse Kerk op te leggen, waren alle van de vice-regent Thomas Cromwell afkomstig.”

Toen de bijbel meer toegankelijk werd voor het publiek, had hij een diepgaande invloed op de wijze waarop het volk orthodoxe religie bezag. Dickens merkt op: „De oprechte eenvoud die het leven van Jezus Christus en de Apostelen kenmerkte, stond in schril contrast met het reusachtige wettelijke en dwang uitoefenende apparaat, de grote rijkdom en schitterende architectonische prestaties van de Kerk in de latere middeleeuwen en de Renaissance.”

Hendrik toonde belangstelling voor bepaalde religieuze hervormingen, maar zijn beleid werd vaak ingegeven door politiek eigenbelang in plaats van door een sterke religieuze overtuiging. Hij was zich terdege bewust van de twee tegengestelde partijen aan het hof, zij die voor hervorming waren en zij die aan de traditionele religie wilden vasthouden, de conservatieven. Om de overhand te behouden, speelde hij gewoonlijk handig de ene groep tegen de andere uit.

In 1540 werd de gouden eeuw van hervorming tijdelijk onderbroken door de val van Cromwell. Zijn conservatieve vijanden overtuigden Hendrik ervan dat hij zowel een verrader als een ketter was, en hij werd zonder vorm van proces terechtgesteld.

Een tijdlang schenen de conservatieven de overhand te hebben. Maar zij waren niet in staat een halt toe te roepen aan de hervorming die reeds wortel had geschoten. Niettemin deed de Reformatie haar belofte niet gestand. Protestantse hervormers bleven in gebreke veel van de valse leringen van mensen en tradities waardoor het rooms-katholieke geloof bezoedeld was, uit te roeien.

Toen Hendrik in 1543 zijn zesde en laatste vrouw, Catherine Parr, trouwde, schepten de hervormingsgezinden moed. Zij toonde grote belangstelling voor de nieuwe religieuze leringen. Maar de conservatieven waren niet bereid zich zonder slag of stoot gewonnen te geven. Door hun gekonkel en hofintriges zou de nieuwe koningin verwikkeld raken in een wanhopige strijd voor haar leven. Dit zal in een komende uitgave van Ontwaakt! worden beschouwd.

[Illustraties op blz. 26]

HENDRIK VIII EN ANNA BOLEYN

CATHARINA VAN ARAGÓN

WILLIAM TYNDALE

THOMAS CROMWELL

THOMAS CRANMER

THOMAS WOLSEY

[Verantwoording]

Thomas Wolsey: From the book The Story of Liberty, 1878; crest, background design, and King Henry VIII with Anne Boleyn: From the book The Library of Historic Characters and Famous Events, Vol. VII, 1895; Catharine of Aragon, Thomas Cranmer, and Thomas Cromwell: From the book Heroes of the Reformation, 1904