De smaak — Geschenk van een liefdevolle Schepper
„IN HET rijk van de [vijf] zintuigen”, zei Linda Bartoshuk, een vooraanstaand onderzoeker op het gebied van de smaak, „is de smaak koning.” Proeven is een heerlijke ervaring die ons beschermt door ons te helpen onderscheiden wat veilig en wat schadelijk is.
Het wonder van de smaak laat ons genieten van de zoetheid van een verse sinaasappel, de verfrissende koelte van pepermuntijs, de opwekkende, bittere smaak van een kopje koffie en de verfijnde kruiden van een geheime saus van een chef-kok. Smaakgewaarwordingen hebben zoveel invloed dat er persoonlijkheidskenmerken mee in verband zijn gebracht.
Misschien hebt u sommige kinderen als zoet bestempeld. Anderzijds hebt u wellicht wel eens iemand een zuurpruim genoemd. Van een persoon die haatgevoelens jegens iemand koestert, kan gezegd worden dat hij bitter is. De bijbel bijvoorbeeld spreekt over „mannen, verbitterd van ziel” en heeft het ook over „bittere taal”. — Rechters 18:25; Psalm 64:3; 2 Samuël 17:8.
Smaak en de wereldgeschiedenis
Smaak speelde een belangrijke rol in de ontdekkingsreizen in de vijftiende en zestiende eeuw. Ongeveer 500 jaar geleden zeilde Vasco da Gama rond de punt van Afrika naar India en keerde naar Portugal terug met een lading specerijen. De volgende drie eeuwen waren allerlei Europese naties met elkaar in conflict, want Frankrijk, Groot-Brittannië, Holland, Portugal en Spanje wedijverden om de macht over de specerijengebieden.
’Waarom’, vraagt u zich misschien af, ’zouden naties een bloedige strijd voeren vanwege specerijen?’ Om aan de smaak tegemoet te komen! Ja, zo groot was de vraag van de Europeanen naar specerijen. Tot op de dag van vandaag komen de moderne industrie, handel en wetenschap tegemoet aan de smaak.
Maar wat is smaak? En hoe functioneert hij in samenspel met onze andere zintuigen?
De rol van de tong
Een hoofdrolspeler in onze smaak is de tong. Daarop bevinden zich de meeste van onze smaakknoppen, hoewel sommige ook in andere delen van de mond en in de slokdarm voorkomen. Bekijk uw tong eens van dichtbij in de spiegel. Let eens op de talrijke kleine uitstulpingen waardoor uw tong fluweelachtig aanvoelt. Deze worden papillen genoemd. Kleine smaakknoppen zijn gegroepeerd binnen in de papillen op de bovenkant van de tong. „Elke smaakknop bevat zo’n 100 zintuigcellen”, zegt het tijdschrift Science, „die, wanneer ze worden geprikkeld, een zenuwcel activeren die het signaal aan de hersenen doorgeeft.”
Het aantal smaakknoppen kan van persoon tot persoon aanzienlijk uiteenlopen en zo dus van invloed zijn op de smaak. De menselijke tong kan wel 10.000 smaakknoppen hebben of slechts 500. Inglis Miller, die een studie heeft gemaakt van de anatomie van de smaakknoppen, merkte op: „Mensen die meer smaakknoppen hebben, proeven meer; mensen met minder smaakknoppen proeven minder.”
Hoe de smaak werkt
De smaak is een uiterst gecompliceerd zintuig. Strikt genomen is het een kwestie van scheikunde. Opgeloste chemische bestanddelen uit voedsel in onze mond stimuleren de smaakreceptoren die uit de poriën van onze tong steken. De receptorcellen reageren en stimuleren de zenuwcellen (neuronen) om vanuit de smaakknop signalen naar de hersenen te sturen.
Het is verbazingwekkend dat een smaakknop vele verschillende neuronen kan activeren en dat een neuron boodschappen kan ontvangen van verschillende smaakknoppen. Niemand weet precies hoe de smaakreceptoren en hun ingewikkelde systeem het voor elkaar krijgen. The Encyclopedia Americana zegt: „De gewaarwordingen die in de hersenen worden waargenomen, zijn klaarblijkelijk het resultaat van een ingewikkelde codering van de elektrische impulsen die door de receptorcellen zijn doorgegeven.”
Er zijn ook andere zintuigen betrokken bij de gewaarwording die wij met smaak in verband brengen. The New Book of Popular Science merkte op: „Soms weet men nauwelijks of men een substantie nu proeft of ruikt.” Wellicht lopen wij bijvoorbeeld langs een bakkerij en ruiken de geur van versgebakken brood. Het water loopt ons in de mond. En als wij dan de winkel in lopen en het brood zien en misschien zijn korst aanraken, worden onze zintuigen zelfs nog meer geprikkeld. Wij willen dolgraag de eerste hap nemen!
Wat is dan precies deze smaak? Het tijdschrift Omni legt uit: „Wat de leek als smaak beschrijft, is eigenlijk een verstrengeling van een aantal gewaarwordingen: geur, smaak, gevoel, structuur, aanblik, scheikundige prikkeling (het hete van Spaanse peper, het verfrissende van pepermunt), en temperatuur.”
Aan de andere kant, vervolgt het artikel, „is smaak . . . vrij eenvoudig. Wij onderscheiden vier (niet meer) smaakgewaarwordingen: zoet, zout, zuur en bitter.” Alhoewel het populair was om de tong in te delen in smaakgevoelige gebieden, gelooft men nu dat een enkele smaakknop, waar maar ook op de tong, verscheidene of alle van deze vier smaakgewaarwordingen kan waarnemen.
Maar er is nog veel dat niet bekend is omtrent de chemie van de smaak. Men weet bijvoorbeeld niet waarom het toevoegen van een paar druppels zuur citroensap de zoute smaak van voedsel versterkt. En het is interessant dat de smaken zoet, zuur en zout elektrische signalen op gang brengen in de zintuigcellen, maar dat bitter er kennelijk voor zorgt dat deze cellen een chemische boodschap produceren.
Een smaak leren waarderen
Waarschijnlijk hebt u dingen leren waarderen die u aanvankelijk niet lekker vond. Dit geldt misschien voor olijven, schimmelkaas, koolraap, hete specerijen en bittere dingen. Van oudsher voegden „bittere kruiden” zoals andijvie en cichorei een speciale smaak toe aan gekookte maaltijden en salades. Maar iemands smaak moet worden ontwikkeld om bittere dingen te kunnen waarderen. — Exodus 12:8.
Onderzoeken wijzen erop dat het leren waarderen van voedsel veel te maken heeft met de omstandigheden waaronder men met het voedsel in aanraking komt. Een vrouw had bijvoorbeeld nog nooit bologna (een bepaalde worstsoort) geproefd. Zelfs de aanblik en de geur ervan vond zij afschuwelijk omdat haar moeder er zo’n afkeer van had. Maar op een dag, toen zij een jaar of twintig was, had deze vrouw een behoorlijke honger en vond zij niets anders te eten dan bologna. Dus at ze er wat van en was verbaasd dat ze het echt lekker vond!
Als u daarom de smaak van iets nieuws wilt leren waarderen, proef het dan wanneer u echt honger hebt. En indien u een ouder bent, bedenk dan dat de manier waarop u op bepaald voedsel reageert alsmede de omstandigheden waaronder u het introduceert, van invloed kunnen zijn op uw kinderen. Creëer een prettige sfeer wanneer u nieuw voedsel introduceert. Betrek uw kind erbij. Een schrijfster opperde:
„Zet uw baby of peuter in een babybox of -stoeltje in de keuken wanneer u maaltijden bereidt. Hij zal het voedsel van het gezin in een gelukkige, prettige omgeving zien en ruiken — en erover leren zelfs voordat hij oud genoeg is om het te eten. Een paar maanden later kunt u hem kleine hapjes geven van wat u aan het maken bent, rauw of gedeeltelijk gekookt.”
Zij voegde eraan toe: „Het kost misschien meer voorbereiding en extra tijd, maar zoek eenvoudige manieren waarop uw kind u kan helpen om een nieuw gerecht of een gerecht dat hij niet lekker vindt, klaar te maken. Moedig hem aan tijdens de bereiding te proeven. Uw assistent zal gelukkig en hongerig zijn wanneer hij het proeft — perfecte omstandigheden voor een succesvolle introductie van het voedsel.”
Wanneer de smaakzin achteruitgaat
Helaas kan de smaakzin met de jaren afnemen, zoals de bejaarde vriend van koning David, Barzillai, aangaf toen hij zei: „Ik ben heden tachtig jaar oud. . . . Zou uw knecht kunnen proeven wat ik at en wat ik dronk?” (2 Samuël 19:35) Er kunnen ook andere factoren betrokken zijn bij een verminderde smaakzin of zelfs het verlies ervan.
Het probleem kan het gevolg zijn van hoofdletsel, een allergie, een infectie, medicijnen, blootstelling aan giftige chemicaliën, of zelfs een simpele verkoudheid. De hevigheid van de wanhoop van degenen zonder reuk en smaak werd aandoenlijk weergegeven door iemand die het zelf zonder moest stellen. Zij schreef: „Wij vinden het heerlijke aroma van koffie en de zoete geur van sinaasappels zo vanzelfsprekend dat wanneer wij deze [reuk- en smaakzin] verliezen, het bijna is of wij vergeten zijn hoe wij moeten ademen.”
De zogenaamde fantoomsmaak is een lastige aandoening waardoor een persoon voortdurend iets proeft wat er niet is. Kankerpatiënten die chemotherapie krijgen, ondervinden soms dat hun reuk en smaak veranderd zijn.
Een zegen van God
Wat een genot is het wanneer wij een goed smaakvermogen hebben! Veel ouderen herinneren zich met plezier de smaken waarvan zij in hun jeugd genoten — van rijp fruit zo van de boom, of speciaal bereide gerechten. Dat onze Schepper wenst dat wij van zulke genoegens van de smaak genieten, kan opgemaakt worden uit zijn belofte van een feestmaal „van schotels rijk aan olie en vol merg” in zijn rechtvaardige nieuwe wereld, wanneer lijden, ouderdom en dood er niet meer zullen zijn. — Jesaja 25:6-9; Job 33:25; Openbaring 21:3, 4.
De smaak voegt werkelijk een verrijkende dimensie toe aan ons leven. Zonder de smaak zou eten saai zijn, alsof men de brandstoftank van een auto vult. Het is inderdaad een zegen van de alwijze en liefdevolle Schepper!
[Illustratie op blz. 24]
Leer uw kind van gezonde voeding te genieten