Als alle ogen op u gericht schijnen te zijn

„Marteling” is het woord dat Jerry gebruikt om het te beschrijven. „Iedere keer als ik een klaslokaal inliep,” zegt hij, „begon ik hevig te zweten, mijn mond voelde aan of hij vol watten zat en ik dacht dat ik niet zou kunnen praten — al zou mijn leven ervan afhangen. Dan voelde ik die intense hitte in mijn armen en benen en gezicht opstijgen en werd ik knalrood — alsof mijn hele lichaam bloosde.”

JERRY lijdt aan sociale fobie, een aandoening die wordt gekenmerkt door een intense angst om door anderen kritisch bekeken te worden en om in het openbaar te worden vernederd. „Wie een sociale fobie heeft, denkt dat alle ogen op hem gericht zijn”, zegt een door de Anxiety Disorders Association of America uitgegeven brochure. „De angst kan leiden tot paniekachtige aanvallen, met onder andere symptomen zoals hartkloppingen, flauwte, ademnood en hevig zweten.”

Sommigen zijn misschien geneigd de angsten van mensen met een sociale fobie weg te wuiven en te zeggen dat zij zichzelf gewoon moeten dwingen hun verlegenheid te negeren en „de deur uit te gaan om mensen te ontmoeten”. Toegegeven, voor een deel bestaat het bestrijden van sociale fobie uit het onder de ogen zien van uw angsten. Er is echter een enorm verschil tussen verlegenheid en sociale fobie. „In tegenstelling tot gewone verlegenheid”, zegt Jerilyn Ross, „is sociale fobie zo ernstig dat het een belemmering vormt voor het dagelijks functioneren op het werk, op school en in vrijwel alle intermenselijke verhoudingen.”

Studies geven aanleiding tot de gedachte dat het leven van miljoenen mensen de negatieve invloed ondervindt van sociale fobie.a Beschouw eens enkele angsten die verband houden met deze afmattende aandoening.

De angsten van sociale fobie

Spreken in het openbaar. Doug kan zich herinneren dat hij door paniek werd aangegrepen terwijl hij een korte toespraak voor een plaatselijke burgergroep hield. „Plotseling brak het koude zweet me uit”, zegt hij. „Mijn hart bonkte. Ik trilde en beefde. Mijn keel werd dichtgeknepen zodat ik de woorden er met moeite uitkreeg.” Toegegeven, vrijwel iedereen wordt nerveus als hij voor een publiek staat. Maar iemand met een sociale fobie ondergaat een golf van verschrikking die heel intens is en aanhoudt, en niet door ervaring vermindert. Ja, het kwam met Doug zover dat hij zelfs tegen de onbeduidendste gelegenheid om te spreken ging opzien alsof het een bedreiging voor zijn leven betrof.

Eten in het bijzijn van anderen. Aangezien mensen met een sociale fobie denken dat zij kritisch worden bekeken, kan zelfs een eenvoudige maaltijd een nachtmerrieachtige beproeving worden. Zij vrezen dat hun handen zullen trillen, dat zij voedsel zullen morsen of naast hun mond zullen steken, of zelfs dat zij misselijk zullen worden. Die angsten kunnen zichzelf vervullende profetieën worden. Het boek Dying of Embarrassment merkt op: „Hoe meer u tobt over de mogelijkheid iets gênants te doen, des te angstiger zult u worden. Hoe angstiger u wordt, des te groter de kans dat u inderdaad begint te beven of abrupte, onhandige bewegingen maakt. Dit probleem kan oplopen tot het punt dat het moeilijk wordt voedsel of drinken naar uw mond te brengen zonder het te laten vallen of te morsen.”

Schrijven in het bijzijn van anderen. Uit vrees dat hun hand zal trillen of dat anderen hen een onleesbaar gekrabbel zien produceren, raken veel mensen met een sociale fobie in paniek als zij een cheque moeten tekenen of iets anders te schrijven hebben terwijl er naar hen gekeken wordt. Sam bijvoorbeeld wist zich geen raad toen zijn werkgever hem vroeg aan het begin van iedere werkdag onder het oog van een bewaker een presentielijst te tekenen. „Ik kreeg het niet voor elkaar”, zegt Sam. „Mijn hand beefde zo verschrikkelijk dat ik hem met de andere hand moest vasthouden om op de regel te blijven en je kon niet lezen wat ik geschreven had.”

Telefoneren. Dr. John R. Marshall zegt dat veel van zijn patiënten bekenden dat zij het gebruik van de telefoon indien enigszins mogelijk vermeden. „Zij waren bang dat zij niet op de juiste wijze zouden antwoorden”, zegt hij. „Anderen vreesden dat er, omdat zij niet zouden weten wat zij moesten zeggen, pijnlijke stiltes zouden vallen en dat op het punt dat het gesprek haperde hun stem van angst zou uitschieten, beven of overslaan. Zij waren doodsbenauwd dat zij zouden gaan stamelen, stotteren of op andere gênante manieren blijk zouden geven van hun verwarring.”

Contact met mensen. Sommigen die een sociale fobie hebben, vrezen vrijwel iedere situatie waarin zij in contact komen met anderen. Dikwijls zijn zij vooral doodsbang oogcontact te maken. „Mensen met ernstige sociale fobieën vragen zich vaak in angstige onzekerheid af waar zij hun ogen op moeten richten en hoe zij moeten reageren als anderen hen aankijken”, zegt The Harvard Mental Health Letter. „Zij vermijden oogcontact omdat zij het gevoel hebben niet te weten wanneer zij moeten kijken en wanneer zij de blik moeten afwenden. Zij verbeelden zich dat anderen hun blik verkeerd zullen uitleggen.”

Er zijn nog andere angsten die verband houden met sociale fobie. Velen zijn bijvoorbeeld doodsbang om van een openbare toiletgelegenheid gebruik te maken. Anderen zijn bang om boodschappen te doen onder de ogen van een verkoper. „Ik voel me zo onbehaaglijk dat ik vaak niet eens zie waar ik naar kijk”, zegt een vrouw. „Ik verwacht of verbeeld me altijd dat de persoon achter de toonbank zal eisen dat ik gewoon besluit wat ik hebben wil en niet langer hun tijd verknoei.”

Hoe proberen zij ermee om te gaan?

Degenen die de stoornis niet hebben, vinden de pijn van sociale fobie moeilijk te begrijpen. Eén patiënt beschrijft zijn ervaring als „de afschuwelijkste soort verlegenheid die iemand zich ooit zou kunnen voorstellen!” Een ander geeft toe: „Ik loop aldoor met zelfmoordgedachten rond.”

Helaas grijpen veel mensen die een sociale fobie hebben, naar alcohol in een poging hun angst te verminderen.b Hoewel dat misschien tijdelijke verlichting schenkt, levert alcoholmisbruik op de lange duur alleen maar meer problemen op. Dr. John R. Marshall merkt op: „Meer dan één van mijn patiënten met weinig ervaring in gelegenheidsdrinken heeft zich bewusteloos gedronken — in een poging zichzelf voor of tijdens een sociale situatie te kalmeren, waarmee zij juist de vernedering in de ogen van anderen waar zij zo intens bang voor waren, alleen maar groter maakten.”

Misschien wel de meest voorkomende strategie van mensen met een sociale fobie, is vermijden. Ja, velen blijven eenvoudig uit de buurt van de situaties die zij vrezen. „Ik vermeed zoveel mogelijk situaties, zelfs praten aan de telefoon”, zegt Lorraine, die een sociale fobie heeft. Na verloop van tijd echter bemerken veel patiënten dat vermijden hen eerder tot een gevangene maakt dan beschermt. „Na een poos”, zegt Lorraine, „werd ik dan door eenzaamheid en verveling overweldigd.”

Vermijden kan „een zichzelf versterkende valstrik worden”, waarschuwt Jerilyn Ross. „En iedere vermijding”, voegt zij eraan toe, „maakt het gemakkelijker de volgende keer weer in die val te stappen — totdat vermijden een welhaast automatische reactie wordt.” Sommige patiënten slaan routinematig uitnodigingen voor een maaltijd af of gaan niet in op aanbiedingen van banen waarbij zij met mensen in contact komen. Het gevolg is dat zij nooit leren hun angsten onder de ogen te zien en te overwinnen. Dr. Richard Heimberg brengt het als volgt onder woorden: „Hun leven is gevuld met denkbeeldige afwijzingen die zich nooit hebben voorgedaan en denkbeeldige mislukkingen in banen die zij nooit hebben geprobeerd omdat zij ze uit de weg gegaan zijn.”

Er is echter goed nieuws over sociale fobie: Ze is behandelbaar. Natuurlijk is het onmogelijk — ongewenst zelfs — iedere vorm van angst helemaal uit te bannen. Maar degenen die aan een sociale fobie lijden, kunnen leren hun angsten te beheersen, en de bijbel bevat praktische raad die een hulp kan zijn.

[Voetnoten]

[Illustraties op blz. 4, 5]

Een sociale fobie maakt normale omgang tot een nachtmerrieachtige beproeving