Calcutta — Bruisende stad van contrasten

Door Ontwaakt!-correspondent in India

VOOR de Britse schrijver Rudyard Kipling was het de „stad van angstaanjagende nachten”, „de overvolle stad van pestilenties”. Maar voor de befaamde Urdu-dichter Mīrzā Ghālib was het „een stad zo verkwikkend”, „die hemelse stad”. De schrijver Dominique Lapierre vond elk bezoek aan de stad „een nieuwe magische ervaring”, terwijl Peter T. White in National Geographic anderen aanhaalde die over de stad spraken als „vreselijk, gruwelijk, angstwekkend. ’s Werelds grootste achterbuurt.” Het lijdt geen twijfel dat Calcutta (Bengali: Kalikata) een stad van contrasten is.

De stichting van de stad

Calcutta, dat aan de noordoostkust van India in de deelstaat West-Bengalen ligt, speelde geen rol in India’s verre verleden. Vergeleken met steden als Delhi en Thanjavur is het een jonge stad. Zoals zo vaak met steden het geval is, was de geboorte van Calcutta te danken aan een rivier, de machtige Ganges. Bij het naderen van de Golf van Bengalen splitst de Ganges zich in twee takken en vervolgens in nog vele meer, en vormt zo de grootste delta ter wereld. De westkant van de delta is de rivier die vroeger bekendstond als de Bhagirathi-Ganga, later de Hooghly, die zuidwaarts de zee in stroomt.

In de vijftiende en de zestiende eeuw voeren Portugese, Hollandse en Britse kooplieden de Hooghly op en richtten met toestemming van plaatselijke heersers handelsposten op. Job Charnock, een agent van de Engelse Oostindische Compagnie, koos het dorp Sutanuti als handelscentrum. Na enkele tegenslagen voer hij naar Sutanuti, nam ook de dorpen Govindpur en Kalikata in bezit en legde aldus de basis voor het vestigen van een Britse nederzetting in plaats van alleen een handelspost. Het was 24 augustus 1690. Calcutta was geboren!

In 1698 werd wettelijk pachtrecht verkregen, en tot 1757 betaalden de Engelsen pachtgeld aan de Mogol-heersers. De Britten bouwden Fort William om de zich ontwikkelende stad militaire bescherming te bieden. De kooplieden, die zich dank zij Fort William veilig voelden, begonnen grote villa’s te bouwen. Tegen die tijd had de bevolking van de stad en de omliggende dorpen de 400.000 bereikt en bracht de handel bijna vijftig schepen per jaar de Hooghly op.

Het Zwarte Hol van Calcutta

In 1756 deed een onbezonnen, jonge plaatselijke heerser van Bengalen, Sirāj-ud-Dawlah, een aanval op Calcutta. De meeste inwoners vluchtten, maar enkele Europeanen, die toevlucht hadden gezocht in Fort William, gaven zich over en werden in de verstikkende junihitte in een kleine gevangeniscel opgesloten. De volgende dag ontdekte men dat velen gestikt waren. De cel kwam bekend te staan als het Zwarte Hol van Calcutta.

Dit incident wekte de woede van de Oostindische Compagnie, en in 1757 kwam Robert Clive met een leger van Britse soldaten om de stad te heroveren. Er wordt wel gezegd dat de daaropvolgende slag bij Plassey het begin van de Britse overheersing in India kenmerkte. En het gevolg voor Calcutta? In 1773 werd het de hoofdstad van Brits-Indië en bleef dat tot 1911.

Calcutta krijgt een face-lift

Toen grote rijkdommen de stad binnenstroomden, werden er schitterende gebouwen opgetrokken, wat Calcutta de naam Paleizenstad bezorgde. Er werden brede wegen aangelegd en museums en bibliotheken gesticht. Veel van de indrukwekkende gebouwen die er thans nog staan, getuigen hiervan.

Na 190 jaar Britse overheersing verkreeg India in 1947 onder het leiderschap van Mohandas Gandhi en Jawaharlal Nehru onafhankelijkheid, en daarmee kwam de verdeeldheid. Onder Mohammed Ali Jinnah werd de moslimstaat Pakistan (Oost- en West-Pakistan) gevormd. Vervolgens, in 1971, werd Oost-Pakistan Bangladesh. Deze gebeurtenissen hadden tot gevolg dat er een stroom vluchtelingen naar Calcutta kwam; thans heeft de metropool een geschatte bevolking van ruim 12.000.000.

De plotselinge toevloed van zo veel mensen zonder middelen van bestaan leidde tot enorme problemen. Gebrek aan huisvesting betekende dat letterlijk miljoenen in de meest armzalige krottenwijken woonden, in onderkomens van karton en jute, met weinig of geen sanitaire voorzieningen, elektriciteit of water. Duizenden anderen woonden op straat. In 1967 brachten negen internationale stadsplanners verslag uit over de stand van zaken in Calcutta en zeiden dat de stad „snel het punt naderde van de ineenstorting van haar economie, huisvesting, sanitaire voorzieningen, vervoer en de essentiële menselijke levensbehoeften”. De toekomst zag er somber uit.

In een poging de beschikbare huisvesting uit te breiden, vooral voor groepen met een laag inkomen, werd een enorm gebied met zoutmoerassen drooggelegd. Door slib uit de rivier op te baggeren om dat als vulgrond te gebruiken, werd ook de scheepvaart vergemakkelijkt.

In het begin van de jaren ’90 werden er veel internationale investeringen in India gedaan, en Calcutta wilde niet overgeslagen worden. Dus begon men met een grote schoonmaak. Krotbewoners kregen een plaats buiten de stad, afval werd gebruikt om elektriciteit en kunstmest te produceren, en vervuilende voertuigen en rokende open ovens werden verboden. De wegen werden verbreed en er werden winkelcentra gebouwd. Burgergroepen ruimden rommel op, boenden en schilderden. Calcutta werd van de ondergang gered en kreeg een nieuwe kans om te leven — zozeer dat de eens ’stervende’, ’rampzalige’ stad weer een bruisende stad werd. In een in 1997 uitgebracht rapport over nut en stedelijke faciliteiten werd Calcutta ver boven de andere grote steden van India geplaatst.

Handelsmetropool

Met vluchtelingen uit buurlanden, immigranten uit andere deelstaten van India, de plaatselijke Bengalezen, en de Chinezen en Armeniërs, die van oudsher ingezetenen zijn, is de metropool een smeltkroes van talen, culturen, godsdiensten en kookstijlen geworden. Wat heeft al deze miljoenen mensen naar Calcutta gebracht? Handel! Schepen van over de hele wereld zijn naar deze haven gekomen waar Oost en West elkaar ontmoeten. Exportprodukten waren onder andere salpeter, jute, thee, suiker, indigo, katoen en zijde. Over de weg, per spoor en over zee zijn enorme hoeveelheden goederen Calcutta binnengekomen en uitgegaan. Na de onafhankelijkheid werden er reusachtige ijzer- en staalgieterijen opgezet, en er werden voor eigen gebruik en voor de export waardevolle mineralen gewonnen.

De haven vormde de grondslag voor deze groei van de handel. Oorspronkelijk lieten de Britten hun schepen voor anker gaan in het diepere gedeelte van de Hooghly en stuurden zij kleine boten de rivier op om goederen te vervoeren. In 1758 werd in Calcutta een begin gemaakt met wat mettertijd India’s grootste haven zou zijn. Voortdurende modernisering en een verhoogde waterstand door een dam in de Ganges hebben bijgedragen tot de uitbreiding van Calcutta’s internationale, binnenlandse en kustscheepvaart.

Vervoer — Ouderwets en modern

In een stad met meer dan twaalf miljoen inwoners is vervoer een groot probleem. Calcutta heeft alle middelen van vervoer die men gewoonlijk in een moderne stad aantreft — en meer! Voor bezoekers is de met de hand getrokken riksja een bron van verbazing wanneer zij zien hoe behendige mannen hun weg vinden in het drukke verkeer — en de passagiers vaak sneller op hun bestemming afleveren dan de bus of de taxi, die in hun doorgang belemmerd worden. De riksja werd in 1900 geïntroduceerd om goederen te vervoeren, maar werd al gauw ook voor mensen gebruikt; naar men meent rijden er zo’n 25.000 riksja’s in de straten van de stad rond! Hoewel ze het verkeer vertragen, bieden ze misschien wel 50.000 mensen werk en voorzien ze velen meer van vervoer.

Dagelijks vervoeren kleine veerboten duizenden forensen tussen Calcutta’s grootste spoorwegstation en het zakencentrum. Het vervoer over de rivier wordt uitgebreid om de verkeersproblemen op de weg wat te verlichten, aangezien ruim 50.000 auto’s en duizenden vrachtwagens zich elke dag moeizaam een weg banen over ’s werelds meest gebruikte brug, de Howrah Bridge.

De elektrische trams zijn misschien wel het meest geliefd in de stad. Een uitmuntend stelsel van niet-vervuilende, energiezuinige voertuigen met een hoge capaciteit vervoert dagelijks honderdduizenden mensen door de stad, zij het niet altijd gerieflijk. Aan de zijkant van een tram hangen, vereist speciale vaardigheden! Een grote verbetering bracht de recente voltooiing van het metronet, dat meer dan 60.000 passagiers per uur koel en gerieflijk door het centrum van de stad vervoert.

Calcutta’s gevarieerde cultuur

De onderwijsgelegenheden in Calcutta hebben velen de terreinen van de wetenschap en het recht binnengeleid, en de schone kunsten floreren in wat het culturele centrum van het subcontinent is geworden. Ruim een kwart miljoen studenten bezoeken de 140 jaar oude University of Calcutta, een van de grootste universiteiten ter wereld.

Als Bombay India’s centrum voor commerciële films is, dan is Calcutta beslist de bakermat van artistieke films van hoge kwaliteit. Namen als Satyajit Ray en Mrinal Sen zijn wereldwijd bekend om hun bijdrage aan de schone kunsten. Calcutta kan zich beroemen op meer dichters dan Rome en Parijs samen, meer literaire tijdschriften dan New York en Londen en, in College Street, een van ’s werelds grootste markten voor tweedehands boeken.

Bezienswaardigheden

Markante punten zijn onder andere het Victoria Memorial, gebouwd van marmer in Italiaanse renaissancestijl. Het werd in 1921 geopend en is een groot museum met gedenkwaardigheden van het Britse bestuur in India. Calcutta heeft behalve het reusachtige Indian Museum ruim dertig andere museums. De botanische tuin van India met zijn 240 jaar oude banyanboom, die een omtrek van ruim 400 meter heeft, is een bezoek waard, en dat geldt ook voor de dierentuin. Het Maidanpark — een uitgestrekte open ruimte van 520 hectare — staat bekend als de longen van Calcutta en als het grootste dorpsplein in heel India. Calcutta kan zich ook beroemen op het Birla Planetarium, een van de grootste ter wereld. Voor mensen die in de cricketsport geïnteresseerd zijn: Het cricketveld van Eden Gardens heeft tijdens internationale wedstrijden plaats geboden aan ruim 100.000 luidruchtige en enthousiaste toeschouwers.

Een werkelijk prachtig gebouw is Science City, het grootste interactieve wetenschappelijke centrum van Azië, waar bezoekers een aardbeving kunnen meemaken, een eiland onder water kunnen zien verdwijnen, getuige kunnen zijn van het ontstaan van een tornado en fascinerende feiten kunnen leren over de leefomgeving en de gewoonten van veel dieren. Maar voor de hindoes is de allergrootste trekpleister in Calcutta de Durgapuja, een feest waarbij de stad losbarst in vijf dagen van uitgelaten religieuze vrolijkheid, die de normale bezigheden grotendeels tot stilstand brengt.

Wat kunt u vinden als u gaat winkelen in Calcutta? Zo ongeveer alles! Wees echter bereid om u in het gedrang van een rumoerige menigte te begeven en vergeet niet naar de vrouwen in hun prachtige veelkleurige sari’s te kijken. U kunt lederwaren kopen tegen redelijke prijzen, zoals mooie leren schoenen in Chinese winkels. Roestvrij stalen voorwerpen, stoffen, fijn aardewerk en schitterende handgemaakte sieraden zijn slechts enkele van de dingen die een geduldige koper op de reusachtige markten van dit „kopersparadijs” kan vinden.

Voedsel voor fijnproevers

Calcutta is ook beschreven als een paradijs voor fijnproevers, dus wij kunnen niet weggaan zonder iets van het heerlijke voedsel te proeven. Men heeft wel gezegd dat Bengalezen voedsel vereren en mensen beoordelen naar de uitmuntendheid van hun culinaire vaardigheden! In Calcutta is vis een must in de keuken, en enorme markten bieden een verscheidenheid van vis, vlees en groenten. Verse specerijen, zorgvuldig gemengd, geven de smaak van de gewoonste groenten iets subtiels. Er is volop Chinees voedsel. En het toppunt van Calcutta’s culinaire heerlijkheden zijn de beroemde zoete gerechten. Rasagollas, balletjes uitgelekte wrongel, op smaak gebracht en in suikerstroop gedrenkt, zijn een symbool van Bengalen. En vergeet niet de mishti doi te proeven, een heerlijke gezoete yoghurt die een geliefde afsluiting van een maaltijd vormt. Loopt het water u in de mond? Vangt u iets van de aangename geuren van die restaurants op? Ja, Calcutta is inderdaad een bruisende, fascinerende stad van contrasten!

[Kaarten op blz. 15]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

SRI LANKA

INDIA

Calcutta

BANGLADESH

[Kaart]

CALCUTTA

Botanische tuin

Maidanpark

Dierentuin

Birla Planetarium

Victoria Memorial

Indian Museum

Hooghly

Zoutwatermeer

Internationaal vliegveld Dum Dum

[Verantwoording]

Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.

[Illustratie op blz. 15]

Science City

[Illustratie op blz. 16]

Victoria Memorial

[Illustratie op blz. 16, 17]

Een bedrijvig markttafereel

[Illustratie op blz. 17]

Een kapperszaak op straat