De poema — Overal en nergens

Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië

DE HEMEL boven het Zuidamerikaanse regenwoud kreeg die onbestemde kleur die hij gewoonlijk krijgt vlak voordat de tropische nacht de kleur uitwist. Ineens, zonder enig geluid, was de poema er! Hij was behoedzaam een open plek in het bos opgelopen en daar abrupt blijven staan.

Een ogenblik stond de grote kat doodstil; alleen het puntje van zijn staart ging voortdurend heen en weer, als een langzaam bewegende ruitewisser. Het volgende moment, toen hij merkte dat hij gadegeslagen werd, sprong de poema bliksemsnel naar de overkant van de open plek, het bos in. Die namiddag, enkele jaren geleden, begreep ik waarom er sportschoenen voor hardlopers, snelle auto’s en zelfs gevechtsvliegtuigen naar hem genoemd zijn. Het is duidelijk dat de poema (plaatselijk wel ’cougar’ genoemd), de op een na grootste kat van Amerika, gebouwd is voor snelheid.a

Eén bundel spieren

Vanwege zijn egale, geelbruine kleur doet de poema u wellicht aan een leeuwin denken. Zijn snuit is echter niet zo rechthoekig als die van zijn Afrikaanse nicht. In plaats daarvan is de kop van de poema rond en klein, met al even ronde en kleine oren erop. Van opzij heeft zijn kop wat weg van een kogel — gestroomlijnd en lang. Hij kijkt je met grote groene ogen aan. Een pluk wit bont rond zijn bek wekt de indruk dat hij zijn snuit in een schaal melk gedoopt heeft en vergeten heeft zijn bek af te vegen. Zijn soepele, slanke lichaam kan, de dikke staart met zwarte punt niet meegerekend, een lengte hebben van anderhalve meter of meer.

Door de lange, robuuste achterpoten staat de poema van achteren hoger op zijn poten dan van voren. Die sterke poten geven deze zestig kilo wegende bundel spieren de aandrijvende kracht om als een raket van de grond omhoog te schieten. Er is waargenomen dat poema’s in één keer maar liefst vijf meter recht omhoog sprongen. Dat is als polsstokhoogspringen zonder zich druk te maken over het gebruik van een polsstok!

Omlaagspringend is de poema al even indrukwekkend. Hij staat erom bekend van achttien meter hoogte op de grond te springen. Dat is bijna tweemaal zo hoog als de bij de Olympische Spelen door schoonspringers gebruikte platforms, maar de poema heeft niet het voordeel van een met water gevuld zwembad onder zich. Desondanks kan de kat zodra hij de grond raakt weer wegspringen alsof hij op een trampoline neergekomen was.

„Dit is een sterk, ontzagwekkend dier”, zegt de bioloog Kenneth Logan. „Als je er eenmaal achter komt hoe deze katten in leven weten te blijven, dwingen ze heel wat respect af.” Opvallend is dat ze praktisch overal schijnen te zijn — maar toch nergens.

Bijna overal, doch onzichtbaar

Toen de eerste kolonisten zich in de Nieuwe Wereld vestigden, omvatte het woongebied van de poema het gehele continent, vanaf de Atlantische tot de Grote Oceaan. Hij wist zich even goed in de bergen te redden als in de moerassen, prairies en oerwouden. Hoewel jagers en boeren de poema nu in grote delen van Noord-Amerika hebben uitgeroeid, blijft hij de Amerikaanse kat bij uitstek, die nog steeds van Canada tot de punt van Zuid-Amerika voorkomt. Als het succes van een dier wordt afgemeten naar de omvang van zijn geografische verspreiding en de diversiteit van zijn woongebied, dan moet de poema thans het meest succesvolle inheemse Amerikaanse zoogdier zijn. Wat het geheim van zijn succes is?

De poema is goed toegerust voor overleving. Hij heeft een sterke maag, gebruikt verschillende jachtmethoden en kan zich aan bijna elke plaatselijk aanwezige soort van voedsel aanpassen. „Hij is in staat een dier dat vijfmaal groter is dan hij te doden en te verslepen, maar hij eet ook sprinkhanen als er niets anders voorhanden is”, zegt een dierenarts die de maaginhoud van verscheidene in Brazilië gedode poema’s heeft onderzocht. „Wanneer het op voedsel aankomt, is de poema veelzijdiger dan enige andere katachtige.”

Uiteenlopende soorten voedsel vereisen ook uiteenlopende bekwaamheden op het gebied van de jacht. Voor het vangen van laten we zeggen een vogel is een andere tactiek nodig dan voor het bespringen van een hert. Hoe doet de poema dat? In het Braziliaanse oerwoud dat aan de Atlantische Oceaan grenst, lokt hij tinamoes door de roep van die vogel na te bootsen. „Een perfecte imitatie”, zegt een waarnemer. „De tinamoe roept slechts een paar keer, maar de poema blijft fluiten — tien of twintig keer.” Niettemin werkt het. De tinamoe denkt dat er een luidruchtig mannetje zijn territorium is binnengedrongen en besluit de confrontatie met zijn rivaal aan te gaan — een fatale stap.

Of u de poema nu in Noord-, Midden-, of Zuid-Amerika zoekt, hij slaagt er meestal in niet gezien te worden — net als de lucht, overal aanwezig, maar onzichtbaar. De beschrijvingen die het meest gebruikt worden door onderzoekers die de poema bestuderen zijn „steels, moeilijk waar te nemen, en omzichtig”. Eén jager, die ongeveer zeventig poema’s had gedood, gaf toe dat „hij nooit een van zijn slachtoffers had gezien voordat de honden hem een boom in hadden gejaagd”. Geen wonder dat gefrustreerde onderzoekers de kat „ergerlijk ongrijpbaar” hebben genoemd!

Een kat met vele namen

De door en door Amerikaanse kat is echter niet alleen moeilijk te ontdekken, maar ook moeilijk nader aan te duiden. De poema, zo staat in The Guinness Book of Animal Records, „heeft meer namen dan enig ander zoogdier ter wereld”. Behalve de ruim 40 bekende Engelse namen, „heeft hij ook minstens 18 inheemse Zuidamerikaanse namen en nog eens 25 inheemse Noordamerikaanse namen”.

Poema, de naam die door zoölogen het meest wordt gebruikt, komt uit het Quechua, een taal in Peru. Andere Nederlandse namen voor deze kat zijn Amerikaanse leeuw, bergleeuw, zilverleeuw en koegoear.

Dr. Faiçal Simon, beheerder van de dierentuin van São Paulo en een deskundige op het gebied van poema’s, merkte op: „De poema heeft wat gedrag en fysieke vermogens betreft weinig gemeen met de andere grote katten.” Dit is werkelijk een kattesoort apart, en één die qua grootte en kleur varieert. Er zijn in heel Amerika wel dertig ondersoorten erkend, waarvan zes in Brazilië.

Dient hij uit de weg geruimd te worden?

In de ogen van veel veeboeren in Brazilië en elders is de poema ongedierte dat ogenblikkelijk afgeschoten moet worden. Maar verdient de poema werkelijk de reputatie een seriemoordenaar van vee te zijn? „Als er dieren in het wild beschikbaar zijn, doodt de poema zelden vee”, verklaart dr. Simon. „De enkele keer dat hij het wel doet, rechtvaardigt beslist geen systematische uitroeiing van dit dier. Feitelijk schaden de boeren zichzelf door poema’s af te schieten.” In welk opzicht?

In de Pantanal bijvoorbeeld, een moerassig gebied in Brazilië dat groter is dan Zuid-Korea en waarin grote aantallen runderen vrij rondzwerven, doden de boeren poema’s. Daardoor, zo vertelt dr. Simon, is er een snelle toename in de populatie van gordeldieren — het lievelingsvoedsel van de poema in dat gebied. Gordeldieren zijn gepantserde zoogdieren ter grootte van een konijn die holen graven. Nu er geen poema’s meer zijn veranderen de gordeldieren de weidegronden van de Pantanal in ’killing fields’. Hoe dat zo?

Welnu, de runderen stappen in de holen, breken hun poten en sterven. „Die boeren verliezen nu meer runderen dan vroeger, omdat zij de poema’s hebben gedood”, zegt dr. Simon. „Het is alleen maar nog een voorbeeld van wat er gebeurt wanneer de mens ingrijpt in de natuur.”

Steeds meer mensen in Amerika willen de poema behouden. Daarom hebben de autoriteiten in bepaalde delen van Noord-Amerika poemavriendelijke wetten aangenomen die de jacht reguleren en ervoor zorgen dat het woongebied van de kat behouden blijft.

Als gevolg daarvan is de poema in het westen van de Verenigde Staten bezig terug te komen en zijn vroegere woongebieden weer te bevolken. Toegegeven, niet iedereen juicht dit toe, maar velen wel. Het tijdschrift Smithsonian merkt op dat de reputatie van de poema ’in betrekkelijk korte tijd geweldig ten goede veranderd is, van ongedierte tot een zeer gewild dier’.

De poema is gewild bij natuurliefhebbers en bij jagers. Voor de eerste is de kat een verheven symbool van de wildernis, maar voor de laatste blijft hij een trofee. De vraag is hoe lang de poema beide kan zijn.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 26]

’Leven en laten leven’?

Als gevolg van de wetgeving die de poema in het westen van de Verenigde Staten beschermt, is niet alleen de poemapopulatie groter geworden, maar is er ook een toenemend aantal botsingen tussen poema’s en mensen. De oorzaak is duidelijk: Steeds meer mensen vestigen zich aan de rand van de wildernis — in poemagebied — wat een probleem voor de openbare veiligheid oplevert. Desondanks zijn aanvallen door poema’s nog steeds zeldzaam.

Volgens de documentatie van onderzoekers zijn er sinds 1890 in de Verenigde Staten en Canada 65 aanvallen van poema’s op mensen geweest — dat komt neer op ongeveer drie aanvallen in de vijf jaar. Van die 65 aanvallen waren er misschien tien fataal. Ter vergelijking, alleen al in de Verenigde Staten sterven jaarlijks zo’n veertig personen aan bijesteken.

„Gezien de gelegenheden die er zijn,” merkt de bioloog Kevin Hansen op, „zijn aanvallen op mensen echt verbazingwekkend zeldzaam, wat wijst op een overweldigende bereidheid van de zijde van de poema om te leven en te laten leven, althans waar het mensen betreft.”

[Illustratieverantwoording op blz. 25]

Foto’s: Met toestemming van São Paulo Zoo