De fascinerende wereld van de miniatuurboeken
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN GROOT-BRITTANNIË
UITERSTEN zijn intrigerend — de hoogste berg, de diepste oceaan, het hoogste gebouw, de langste tunnel — wat dus te denken van het kleinste boek? Miniatuurboeken zijn fascinerend! Er zijn er miljoenen van gedrukt, over elk denkbaar onderwerp en in minstens twintig talen. Indien u die wereld nog niet hebt verkend, nodigen wij u uit er nu een korte blik in te werpen.
Hoe definiëren we een miniatuurboek? De aanvaarde norm is een boek dat qua lengte en breedte de 76 millimeter niet overschrijdt. Bij deze afmetingen is de band inbegrepen, hoewel sommige precieze verzamelaars er de voorkeur aan geven slechts de afmetingen van de bladzijden in aanmerking te nemen. Waarom werden deze miniatuuruitgaven gedrukt?
Facetten van de kunst
Tegen de verwachtingen in zijn de meeste miniatuurboeken heel leesbaar. Almanakken, klassieke teksten, romans, toneelstukken, woordenboeken en heilige geschriften in miniatuurformaat kunnen daarom zonder veel moeite worden meegenomen en gebruikt. Hoewel dit jaren geleden een voorname reden geweest zou zijn voor het bezitten van zulke minuscule boekjes, gaat de belangstelling van de hedendaagse verzamelaar meer uit naar een ander aspect van miniatuurboeken: de vakkundigheid van de drukkers en binders ervan.
Er moesten veel technische problemen overwonnen worden bij het ontwerpen en maken van lettertypes die, met of zonder vergrootglas, leesbaar zouden zijn. Drukkers, papiermakers en inktproducenten bundelden eveneens hun vaardigheden om te bereiken dat de duidelijkheid van de gedrukte bladzijde niets te wensen overliet. Veel van hun gezamenlijke werk heeft bijzonder fraaie boeken opgeleverd.
Nadat een boek gedrukt is, wordt het gebonden; en de banden van miniatuurboeken kunnen schitterend zijn. De vakbekwaamheid spreekt duidelijk uit de vervaardiging van minuscule banden van bewerkt leer, goud- of zilverfiligraan, schildpad of versierd email. Andere banden zijn van zijde of fluweel of zijn geborduurd of zelfs versierd met parels en lovertjes, en sommige boeken zitten ter bescherming in een cassette.
De graveurs die de teksten illustreerden, hebben ongelofelijk gedetailleerde afbeeldingen gecreëerd, die vaak nog geen 6,5 cm2 papier besloegen! Een voorbeeld daarvan is het portret van dr. Samuel Johnson, de Engelse lexicograaf, in de 368 bladzijden tellende Bryce’s Thumb English Dictionary, gedrukt in de jaren ’90 van de vorige eeuw; een ander voorbeeld is de illustratie tegenover de titelpagina van Shakespeares King Richard III, in 1909 opgedragen aan de Engelse actrice Ellen Terry.
De Bibliothèque Portative du Voyageur, uitgegeven in Parijs, is een miniatuurbibliotheek die naar men denkt door Napoleon Bonaparte meegenomen werd op zijn veldtochten. De 49 delen Franse klassieken worden bewaard in een met leer overtrokken doos, die er gesloten als een groot boek van folioformaat uitziet.
Thumb Bibles
Thumb Bibles ofte wel ’duimbijbels’, bijbels in miniatuurformaat, zijn niet noodzakelijkerwijs complete bijbels. Sommige zijn niet meer dan een „Nieuw Testament”. Andere zijn samenvattingen van bijbelverhalen of bevatten de hele geschiedenis van de bijbel ingekort tot ongeveer 7000 woorden, en ze waren speciaal bedoeld om door kinderen gelezen te worden. Ze dragen titels als The Bible in Miniature, The History of the Holy Bible en The Child’s Bible.
Hoe is de thumb Bible aan zijn naam gekomen? De voor de hand liggende verklaring is dat zo’n bijbel niet veel groter is dan het bovenste stukje van een mensenduim. Toch oppert het boek Three Centuries of Thumb Bibles dat de term bedacht kan zijn na het bezoek aan Engeland van de beroemde Amerikaanse lilliputter Charles Stratton, beter bekend als generaal Tom Thumb. Voor deze bewering pleit het feit dat Tom Thumb in 1844 Engeland bezocht en de term thumb Bible in 1849 voor de eerste maal in Londen gebruikt blijkt te zijn.
Ongewone uitgaven van de Schrift
Een merkwaardige bijdrage tot de wereld der kleine bijbels is The Finger New Testament, gedrukt rond de eeuwwisseling. Het is slechts drie centimeter breed en negen centimeter lang, de lengte van een vinger — vandaar de naam. Daar het echter meer dan 76 millimeter lang is, is het strikt genomen geen miniatuurboek, hoewel het over het algemeen wel tot de miniatuurbijbels wordt gerekend. Het in dit kleine boekje gebruikte 4-punts-letterkorps is zeer duidelijk en voor velen zonder vergrootglas gemakkelijk te lezen.
Een uitzonderlijk voorbeeld is The Illustrated Bible, met verzen onder de titel Railway to Heaven (Spoorweg naar de hemel). Het is in de begintijd van de Engelse spoorwegen ruim vijftig jaar in druk gebleven. De schrijver gebruikte de spoorwegen als uitgangspunt voor een twee bladzijden lang gedicht getiteld „Om u een andere lijn te wijzen”. Die andere lijn wordt geïdentificeerd als „Jezus Christus, Jehovah’s Zoon”. Het gedicht besluit: „Mijn zoon, zegt God, geef me uw hart. Maak haast — want anders gaat de trein van start.”
Ook bijzonder is het boekje My Morning Counsellor, dat uit het jaar 1900 dateert. Daarin staat voor elke dag een bijbeltekst en wordt elke maand voorafgegaan door een vorm van de goddelijke naam. Die voor februari bijvoorbeeld is „Jehovah-Shalom”. Zowel dit boekje als de eerder genoemde Illustrated Bible laten duidelijk zien dat Jehovah, Gods naam, honderd jaar geleden in Groot-Brittannië algemeen gebruikt werd.
Het kleinste?
In de loop der eeuwen heeft men er menigmaal aanspraak op gemaakt het kleinste boek te hebben gedrukt. De eerste geldige aanspraak werd in 1674 gedaan toen het boek Bloem-Hofje van de hand van C. van Lange in minuscule druk verscheen. In Miniature Books wordt gezegd dat het „zo groot als een vingernagel” was, en daarmee werd een record gevestigd dat ruim 200 jaar standhield.
Een beroemde uitgave van Dantes La Divina Commedia werd in 2-punts-letters gedrukt, vermoedelijk het kleinste lettertype dat ooit werd gebruikt en nauwelijks leesbaar voor het blote oog. Het boek werd in 1878 vervaardigd in het Italiaanse Padua. Het kostte een maand om 30 bladzijden te drukken en voor elke nieuwe drukvorm waren nieuwe letters nodig. Desondanks werden er 1000 exemplaren van gedrukt.
De formaatverkleiningen gingen door. In 1978 werd het kinderversje Three Blind Mice van de Gleniffer Press in het Schotse Paisley het „kleinste boek ter wereld”. Deze beperkte editie werd in 1985 overtroffen door dezelfde drukkers toen zij 85 exemplaren vervaardigden van een ander kinderversje, Old King Cole! Elk exemplaar is slechts één bij één millimeter groot. De bladzijden kunnen omgeslagen worden — met behulp van een naald!
Zulke minuscule boekjes, door Louis Bondy beschreven als „nauwelijks meer dan stofjes”, getuigen van een grenzeloos geduld en vakmanschap. Maar er wordt mee voorbijgegaan aan de oorspronkelijke gedachte achter miniatuurboeken, namelijk het vervaardigen van boeken die leesbaar en handig in het gebruik zijn.
Fraaie collecties van deze schitterende miniatuuruitgaven zijn in museums te bezichtigen en veel andere zijn in particulier bezit. Indien u de fascinerende wereld van deze minuscule boekjes ooit betreedt, denk er dan aan er uiterst voorzichtig mee om te gaan. Het zijn inderdaad kunstwerkjes!
[Kader/Illustratie op blz. 14]
Fotomechanische verkleining
Het kleinste „Nieuwe Testament” aller tijden werd in 1895 vervaardigd door David Bryce uit het Schotse Glasgow. Het is 1,9 bij 1,6 centimeter groot en slechts 0,8 centimeter dik! Hoe was het mogelijk dit te drukken? „Het is bijzonder goed en duidelijk gedrukt in fotomechanische verkleining”, vertelt Louis Bondy in Miniature Books. Omdat de fotografie honderd jaar geleden nog in haar kinderschoenen stond, was dit geen geringe prestatie.
David Bryce drukte ook een aantal complete thumb Bibles met gebruikmaking van dezelfde methode. Voor hen die moeite hebben met het lezen van de kleine druk zit in elk bijbeltje een klein vergrootglas in de binnenzijde van de band. Met behulp daarvan is lezen mogelijk voor de volhouders.
Vermeldenswaard is dat Jehovah’s Getuigen tijdens hun vervolging door de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog en later door de communisten een nuttig gebruik hebben gemaakt van dit procédé voor het drukken van fotografisch verkleinde publikaties. De bijgaande illustratie laat een hulpmiddel voor bijbelstudie zien dat met gebruikmaking van deze methode gedrukt is. Verborgen in een lucifersdoosje werd het Getuigen in een nazi-concentratiekamp toegesmokkeld.
[Illustratie]
Dit exemplaar paste in een lucifersdoosje en werd een concentratiekamp binnengesmokkeld
[Illustratie op blz. 13]
Ondanks hun formaat kunnen miniatuurboeken leesbaar zijn
[Illustratie op blz. 15]
Een verzameling miniatuurboeken