Opera in de wildernis
Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië
ALS wij door het vliegtuigraampje kijken, zien wij twee rivieren op elkaar af stromen — de zandkleurige Solimões en de colakleurige Rio Negro. Wanneer ze elkaar ontmoeten, weigeren ze zich volledig te vermengen; dat gebeurt pas tien kilometer stroomafwaarts. Het vliegtuig landt niet ver daarvandaan in Manaus, de hoofdstad van de Braziliaanse deelstaat Amazonas.
„Wij hebben hier twee seizoenen”, zegt de bevolking van Manaus. „Het regent elke dag, of het regent de hele dag.” Maar de regen belet de 1,5 miljoen inwoners niet, druk in de weer te zijn in deze stad van contrasten. Wij komen langs ’high tech’-bedrijven aan brede lanen en langs huizen en flatgebouwen aan glooiende straten en worden al gauw opgenomen in het drukke verkeer van het stadscentrum, waar wolkenkrabbers en schitterende monumenten onze aandacht vragen. Wij begrijpen waarom Manaus eens het Parijs van de wildernis werd genoemd. Eén prachtig gebouw echter valt wel heel erg op — de opera.
„Je hebt in heel wat plaatsen operagebouwen,” zegt Inês Lima Daou, de directeur van het theater, „maar het Teatro Amazonas is anders. Je kunt je haast geen grotere uithoek voorstellen.” Hoe heeft er midden in het grootste regenwoud van de wereld zoiets elegants kunnen ontstaan?
De rubberconnectie
In 1669 stichtte de Portugese kapitein Francisco da Mota Falcão in de wildernis een fort dat Fortaleza de São José do Rio Negro werd genoemd. Na verscheidene naamsveranderingen kreeg het in 1856 de naam Manaus, naar een regionale Indianenstam, de Manaós geheten. Tegen 1900 waren er 50.000 mensen naar Manaus gestroomd. Wat trok de menigten? De Hevea brasiliensis of rubberboom, inheems in het Amazonebekken.
Het was de Portugese kolonisten opgevallen dat Indianen speelden met zware ballen gemaakt van uit de bomen gewonnen latex. Na verloop van tijd ontdekten de kolonisten nog een toepassing voor het melkachtige vocht. In 1750 stuurde de Portugese koning Dom José zijn laarzen naar Brazilië om waterdicht gemaakt te worden. Tegen 1800 exporteerde Brazilië rubberschoenen naar New England in Noord-Amerika. Maar Charles Goodyears ontdekking van het vulcaniseren in 1839 en John Dunlops octrooi op de luchtband in 1888 brachten een ware „rubber rush” op gang. De wereld vroeg om rubber.
Niet lang daarna werkten bijna 200.000 Brazilianen als seringueiros of rubbertappers; zij tapten tachtig miljoen rubberbomen die verspreid in het regenwoud rond Manaus stonden.
Duizelingwekkende jaren van grote rijkdom brachten de stad elektriciteit, de telefoon en zelfs een tramlijn — de eerste in Zuid-Amerika. Rubberbaronnen bouwden herenhuizen en dineerden met Iers tafellinnen, en hun gezin ging nogal eens naar Europa om er te genieten van het culturele leven — onder andere van de opera. Weldra wilden zij een operagebouw zoals die in Europa stonden.
Het overbrengen van stukjes Europa
De droom begon uit te komen in 1881, toen de stad een plek op een heuvel uitkoos tussen twee bijrivieren, naast de kerk en omgeven door bos. Vervolgens staken schepen geladen met bouwmaterialen de Atlantische Oceaan over en voeren nog eens 1300 kilometer de Amazone op naar Manaus.
Maar wacht eens even! Waarom heeft dit neoklassieke bouwwerk een koepel? Het is waar, hij stond niet op het oorspronkelijke ontwerp, maar een van de bouwkundigen ging naar een beurs in Frankrijk, zag een koepel, vond hem mooi en kocht hem. Zo’n 36.000 groen met gele Duitse tegels werden gebruikt om de koepel te verfraaien.
De hoefijzervormige aula bood ruimte aan 700 stoelen met rieten rug die in de parterre werden geplaatst, 12 stoelen in de officiële loge, en 5 zitplaatsen in elk van de 90 privé-loges op de bovenste drie galerijen. Om een privé-loge te bemachtigen, schonken rijke families 22 Griekse maskers, die boven de pilaren werden aangebracht ter ere van Europese componisten, musici en toneelschrijvers.
De verlichting in het operagebouw maakt het tot een pronkstuk. In het midden van de aula hangt een enorme bronzen kroonluchter van Franse makelij, versierd met Italiaans kristal. Als hij schoongemaakt moet worden of er gloeilampen moeten worden verwisseld, kan men hem laten zakken. De 166 lampen met bronzen voet, voorzien van 1630 tulpvormige glazen kapjes, verfraaien de wanden en laten de schilderingen goed uitkomen.
Crispim do Amaral, een negentiende-eeuws Braziliaans schilder die in Parijs woonde en zijn opleiding had ontvangen in Italië, toog met zijn penseel naar het plafond en schilderde vier taferelen — opera, dans, muziek en tragedie. Hij slaagde erin de illusie te wekken onder de Eiffeltoren te staan. Op het toneelgordijn van canvas schilderde hij een exotisch thema — het samenkomen van de twee rivieren die de Amazone vormen. Het honderd jaar oude gordijn rolt niet op maar gaat verticaal de koepel in — wat minder schade toebrengt aan het schilderwerk.
Op de tweede verdieping bevindt zich de balzaal, waar aan beide korte kanten een hoge spiegel van Frans kristal 32 kroonluchters uit Italië weerspiegelt. Ze werpen een fonkelend licht op de afbeeldingen van flora en fauna uit het Amazonegebied van de hand van Domenico de Angelis, een Italiaans schilder. Voor een rijk aanzien werden pilaren van gietijzer bepleisterd en zo geverfd dat ze er uitzagen als marmer. Tik eens tegen de balustrade van het balkon, die ook de indruk wekt van marmer te zijn; ze is van hout. De gepolijste vloer werd gelegd op de Franse manier: er werden 12.000 stukjes hout in elkaar gepast zonder dat er spijkers of lijm aan te pas kwamen. Het enige Braziliaanse was het hout voor de vloeren, bureaus en tafels. Wij kunnen ons voorstellen dat iedereen zich er thuis gevoeld moet hebben — en koel. Waarom koel?
Metselaars hadden de plaveien van de straten rondom het theater in een substantie op latexbasis gelegd. Daardoor werd het lawaai dat de door paarden getrokken rijtuigen van laatkomers maakten knap gedempt. Het maakte het ook mogelijk de deuren open te laten, zodat de wind door de stoelen met rieten rug kon blazen om wat verlichting van de hitte te schenken.
Van mousserende champagne tot onheilspellende wolken
Op de openingsavond in 1896 spoten de fonteinen voor het operagebouw champagne toen de deuren openzwaaiden. Aan dit project was vijftien jaar gewerkt en het had $10 miljoen gekost. Het was een schitterend huis voor schitterende stemmen. In de loop der jaren zijn solisten en gezelschappen uit Italië, Frankrijk, Portugal en Spanje Puccini’s La Bohème en Verdi’s Rigoletto en Il Trovatore komen opvoeren. Hoewel tropische ziekten als cholera, malaria en gele koorts sommige artiesten ervan weerhielden te komen, ontwikkelde zich een andere bedreiging voor het theater — de gouden tijd van de Braziliaanse rubber was voorbij. Er hingen onheilspellende wolken boven Manaus. — Zie het kader „De kidnapping die de Braziliaanse rubberhausse en de opera noodlottig werd”.
In 1923 was het gedaan met Braziliës rubbermonopolie. Schielijk pakten magnaten, speculanten, handelaars en prostituées hun koffers en verlieten de stad, en daarmee werd Manaus gereduceerd tot een plaatsje in het woeste binnenland. En het operagebouw? De bijgebouwen van het theater werden opslagplaatsen voor rubber en het toneel werd gebruikt voor zaalvoetbalwedstrijden!
De gloriedagen herleven
Daarna is Manaus uitgangspunt geworden voor ecotoeristen die de mysteries van het regenwoud kwamen verkennen. Anderen kwamen voor enkele dagen om een slang vast te houden, een papegaai te voeren of een luiaard te aaien. Herstel van het operagebouw zou Manaus tot een aantrekkelijke attractie van geheel andere aard maken!
In 1974 onderging het theater daarom een kostbare restauratie om de oorspronkelijke stijl te behouden en technische verbeteringen aan te brengen. De lampen, spiegels en meubels kregen een grote beurt. Technici installeerden een hydraulisch systeem om de orkestbak op en neer te kunnen bewegen. Zij gaven het podium een nieuwe vloer en achter de coulissen kwam nieuwe geluids-, licht- en video-apparatuur. In de parterre werd onder de stoelen airconditioning geïnstalleerd.
Vervolgens bracht het symfonieorkest uit Rio de Janeiro de cultuur terug in het theater. Later vereerde de beroemde ballerina Margot Fonteyn het toneel met een uitvoering van Het zwanenmeer; de balletschoentjes die zij achterliet, liggen nu in een vitrine van het theatermuseum.
Om het comfort, de pracht en de veiligheid te vergroten, waren verdere opknapbeurten nodig. Na uitgebreid onderzoek en zorgvuldige planning waren er vier jaar lang 600 arbeiders en 30 technici in het theater bezig. Onder acht lagen verf vonden zij de oorspronkelijke oudroze kleur. De koepel moest een face-lift ondergaan. De oude tegels werden verwijderd en vervangen door soortgelijke nieuwe tegels van Braziliaanse makelij. De stoelen werden opnieuw bekleed met rood Frans pluche. Scalpel en penseel werden gebruikt om de gevoelige kunstvoorwerpen en schilderingen op te knappen. Helaas was het schilderwerk in de vestibules door vocht beschadigd; daarom werd er voor een lichtgroen Chinees brokaat gekozen om de panelen te bedekken. Verder hadden zich in de houten pilaren en balustrades termieten genesteld. Ter bestrijding werd er zo’n 13.750 liter insekticide in het hout geïnjecteerd.
In 1990 waren er weer schitterende stemmen in een schitterend gebouw te horen. De aria’s van de Braziliaanse sopraan Celine Imbert en de pianorecitals van Nelson Freire weerklonken in het theater.
Was dat een bel? Ja, het is de bel die waarschuwt dat het programma over vijf minuten begint.
„Ter viering van het honderdjarig bestaan van het Teatro Amazonas”, zegt directeur Daou, „hebben wij de beroemde tenor José Carreras uitgenodigd. Hij heeft de akoestiek getest (’perfect’).” Die avond eindigde met een groot bal in de danszaal. De festiviteiten werden vervolgd met het bezoek van dirigent Zubin Mehta, de tenor Luciano Pavarotti en een Argentijns gezelschap dat de kleurrijke opera Carmen opvoerde.
Dat was de drie-minutenbel. Wij moesten maar liever onze plaatsen opzoeken.
De hele dag is het zestig man tellende personeel achter de schermen druk bezig geweest om alle voorbereidingen te treffen. En er zullen meer uitvoeringen volgen — jazzconcerten, folkloristische voorstellingen en toneelstukken. Maar vanavond is er ballet.
De één-minuutbel. Sssst.
Dus wanneer komt u naar de opera in de wildernis?
[Kader/Illustratie op blz. 17]
De kidnapping die de Braziliaanse rubberhausse en de opera noodlottig werd
In 1876 smeedde Henry Wickham, een jonge Engelse avonturier, een gemeen komplot dat het einde betekende van de Braziliaanse rubberhausse. Met de hulp van Indianen „kidnapte” hij 70.000 eerste-klas zaailingen van de Hevea brasiliensis, verzameld uit het Amazonewoud, bracht ze aan boord van een stoomschip en smokkelde ze langs de Braziliaanse douane onder het voorwendsel dat het „zeldzame plantenmonsters voor koningin Victoria” waren. Hij verzorgde ze op de boot tijdens de overtocht over de Atlantische Oceaan en bracht ze snel per speciaal gecharterde trein naar de kassen van de Royal Botanic Gardens in het Engelse Kew, waar de zaden enkele weken later ontkiemden. Vandaar werden ze naar Azië verscheept en geplant in de moerassige bodem van Ceylon en het schiereiland Malakka. Tegen 1912 waren de gekidnapte zaailingen uitgegroeid tot ziektevrije rubberplantages, en toen die bomen latex begonnen te produceren, zo schrijft een bron, „was de gouden tijd van de Braziliaanse rubber voorgoed voorbij”.
[Kaart op blz. 14]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
Manaus
[Verantwoording]
Mountain High Maps® Copyright © 1995 Digital Wisdom, Inc.
[Illustratie op blz. 15]
De twee rivieren weigeren zich te vermengen
Illustratie op blz. 15]
De koepel van het theater — een handig herkenningspunt
[Illustratie op blz. 16]
Elegantie in het regenwoud
[Illustratie op blz. 17]
Opnieuw een schitterend gebouw