Op zoek naar oplossingen
„AL REDETWISTEND over de schaduw”, schreef de Engelse auteur John Lyly, „verliezen wij de essentie uit het oog.” Om die valstrik te vermijden, moeten wij inderdaad in gedachte houden dat de schaduwen die nu over het regenwoud hangen, slechts een uitvloeisel zijn van dieper liggende problemen en dat de vernietiging van het regenwoud zal doorgaan tenzij de onderliggende oorzaken worden aangepakt. Wat zijn die oorzaken? De „fundamentele krachten die het behoud van het Amazonegebied tegenwerken”, aldus een door de VN gesponsord onderzoek, zijn „armoede en menselijke onbillijkheden”.
De niet zo groene revolutie
Woudvernietiging, voeren sommige onderzoekers aan, is ten dele een bijeffect van de zogenoemde groene revolutie die enkele decennia geleden in Zuid- en Centraal-Brazilië van start ging. Voordien voorzagen duizenden gezinnen van kleine boeren in hun onderhoud met het verbouwen van rijst, bonen en aardappelen en daarnaast het fokken van vee. Toen werd hun land opgeslokt door de grootschalige, gemechaniseerde verbouw van sojabonen en door hydro-elektrische projecten en moesten koeien en plaatselijke gewassen plaats maken voor landbouwprodukten die bestemd waren voor het voeden van de geïndustrialiseerde landen. Alleen al tussen 1966 en 1979 nam de landbouwgrond die gereserveerd was voor exportgewassen toe met 182 procent. Het gevolg was dat elf op de twaalf traditionele boeren hun land en middelen van bestaan verloren. Voor hen werd de groene revolutie een grauwe revolutie.
Waar konden deze landloze boeren heen? Politici, onwillig om iets aan de onrechtvaardige landverdeling in hun eigen regio te doen, boden hun een oplossing door het Amazonegebied aan te bevelen als „een land zonder mensen voor mensen zonder land”. Binnen een decennium na het openen van de eerste verkeersweg door het Amazonegebied hadden ruim twee miljoen arme boeren uit het zuiden en het door droogte en armoede geteisterde noordoosten van Brazilië zich in duizenden hutten langs de verkeersweg geïnstalleerd. Toen er meer wegen werden aangelegd, reisden meer toekomstige boeren naar het Amazonegebied, bereid om het woud in landbouwgrond te veranderen. Terugkijkend op deze kolonisatieprogramma’s zeggen onderzoekers dat „de balans na bijna vijftig jaar kolonisatie negatief is”. Armoede en onrecht zijn „naar het Amazonegebied geëxporteerd” en er zijn ook „nieuwe problemen in het Amazonegebied geschapen”.
Drie stappen voorwaarts
Om de oorzaken van ontbossing te helpen aanpakken en de levensomstandigheden van mensen in het Amazoneregenwoud te verbeteren, heeft de Ontwikkelings- en Milieucommissie voor de Amazonevlakte een document gepubliceerd met als een van de aanbevelingen dat de overheden in het Amazonebekken drie beginstappen zetten. (1) De economische en maatschappelijke problemen aanpakken in de door armoede geteisterde streken buiten het Amazoneregenwoud. (2) Het staande regenwoud gebruiken en de gebieden die reeds zijn ontbost opnieuw in gebruik nemen. (3) Iets doen aan het grove onrecht in de maatschappij — de ware oorzaak van menselijke ellende en woudvernietiging. Laten wij deze drie-stappenbenadering eens nader bekijken.
Investeren
Het aanpakken van sociaal-economische problemen. „Een van de doelmatiger opties om de ontbossing terug te dringen,” merkt de commissie op, „is investeren in enkele van de armste streken in de landen aan de Amazone, die welke bevolkingsgroepen dwingen naar de Amazone te migreren om daar een betere toekomst te zoeken.” Maar de commissieleden voegen eraan toe dat „deze optie zelden wordt overwogen bij de nationale of regionale ontwikkelingsplanning of door degenen in de geïndustrialiseerde landen die een scherpe daling van het ontbossingstempo in het Amazonegebied voorstaan”. Zouden overheidsfunctionarissen en bezorgde buitenlandse regeringen, zo leggen de deskundigen uit, hun know-how en financiële steun echter aanwenden om problemen als onvoldoende landdistributie of stedelijke armoede in de gebieden rond de Amazone op te lossen, dan zouden zij de toevloed van boeren naar de Amazone vertragen en het woud helpen redden.
Wat kan er echter gedaan worden voor kleine boeren die reeds in het Amazonegebied wonen? Hun overleving van dag tot dag hangt af van het verbouwen van gewassen op grond die niet geschikt is voor landbouw.
Het woud voor de bomen
Gebruik en hergebruik van het regenwoud. „Tropische regenwouden worden overmatig geëxploiteerd maar onvoldoende gebruikt. Van die paradox hangt hun redding af”, zegt The Disappearing Forests, een VN-publikatie. In plaats van het woud te exploiteren door het te kappen, zeggen de deskundigen, moet de mens het woud gebruiken door zijn produkten te winnen of te oogsten, zoals vruchten, noten, oliën, rubber, essences, medicinale planten en andere natuurprodukten. Zulke produkten, voert men aan, vertegenwoordigen „naar schatting negentig procent van de economische waarde van het regenwoud”.
Doug Daly van de New York Botanical Garden legt uit waarom hij gelooft dat overstappen van woudvernietiging op produktwinning zinvol is: „Het houdt de regering tevreden — zij zien geen grote delen van het Amazonegebied uit de markt genomen worden. . . . Het kan mensen een bestaan verschaffen en het woud blijft behouden. Het valt niet mee er iets negatiefs aan te ontdekken.” — Wildlife Conservation.
Het met rust laten van het regenwoud ter wille van de bomen verbetert in feite de levensomstandigheden van de bosbewoners. Onderzoekers in Belém in het noorden van Brazilië hebben bijvoorbeeld berekend dat het omzetten van een hectare bos in weidegrond een winst van slechts $25 per jaar oplevert. Louter om een Braziliaans minimum maandloon te verdienen, zou een man dus 48 hectare weidegrond en 16 stuks vee moeten hebben. Veja bericht echter dat een toekomstige veehouder veel meer geld zou kunnen verdienen door de natuurlijke produkten van het woud te winnen. En de verscheidenheid aan produkten die erop wachten verzameld te worden, is verbazingwekkend, zegt de bioloog Charles Clement. „Er zijn tientallen groentegewassen, honderden fruitgewassen, harsen en oliën die beheerd en geoogst kunnen worden”, vervolgt dr. Clement. „Maar het probleem is dat de mens moet leren dat het woud de bron van rijkdom is in plaats van een belemmering om rijk te worden.”
Een tweede leven voor geruïneerd land
Economische ontwikkeling en milieubehoud kunnen samengaan, zegt João Ferraz, een Braziliaans onderzoeker. „Kijk naar de hoeveelheid woud die al vernietigd is. Het is niet nodig nog meer maagdelijk bos te kappen. In plaats daarvan kunnen wij de reeds ontboste en aangetaste gebieden terugwinnen en opnieuw gebruiken.” En er is in het Amazonegebied voldoende aangetast land om aan de slag te gaan.
Tegen het einde van de jaren ’60 begon de regering enorme subsidies te verstrekken om grote investeerders aan te moedigen het woud in weidegrond te veranderen. Dat deden zij, maar zoals dr. Ferraz uitlegt, „waren de weidegronden na zes jaar niets meer waard. Toen later iedereen besefte dat het een enorme vergissing was, zeiden de landeigenaars: ’Oké, wij hebben voldoende geld van de regering ontvangen’, en zij vertrokken.” Het gevolg? „Zo’n 200.000 vierkante kilometer verlaten weidegrond wordt woestenij.”
Thans vinden onderzoekers als Ferraz echter nieuwe gebruiksmogelijkheden voor dit geruïneerde land. Hoe dan wel? Enkele jaren geleden plantten zij op een verlaten veeboerderij 320.000 zaailingen van de boom waaraan de amazonenoten groeien. Nu zijn die zaailingen vruchtdragende bomen. Daar de bomen snel groeien en ook waardevol hout leveren, worden thans in verscheidene delen van het Amazonebekken zaailingen van de amazonenoot op ontbost land geplant. Produkten oogsten, boeren leren overblijvende gewassen te planten, overgaan op methoden om hout te winnen zonder de wouden te beschadigen en het opnieuw in gebruik nemen van geruïneerd land zijn, naar de mening van de deskundigen, verstandige alternatieven die ertoe kunnen bijdragen dat het woud in stand blijft. — Zie het kader „Werken aan behoud”.
Maar, zeggen functionarissen, voor het redden van wouden is meer nodig dan het transformeren van geruïneerd land. Het vergt een transformatie van de menselijke aard.
Hoe recht te maken wat krom is
Iets doen aan het onrecht. Oneerlijk menselijk gedrag waardoor de rechten van anderen worden geschonden, wordt vaak veroorzaakt door hebzucht. En, zoals de filosoof Seneca uit de oudheid opmerkte, „voor hebzucht is de hele natuur te klein” — met inbegrip van het uitgestrekte Amazoneregenwoud.
In tegenstelling tot de arme ploeterende boeren vernietigen industriëlen en grootgrondbezitters het woud om hun portefeuille te spekken. Autoriteiten wijzen erop dat ook westerse landen boter op hun hoofd hebben, omdat ze in grote mate hebben bijgedragen tot de ontbossing in het Amazonegebied. „De welvarende industrielanden”, concludeerde een groep Duitse onderzoekers, „zijn grotendeels verantwoordelijk voor de reeds bestaande milieuschade.” De Ontwikkelings- en Milieucommissie voor de Amazonevlakte verklaart dat het behoud van het gebied niets minder vergt dan „een nieuwe mondiale ethiek, een ethiek die tot een verbeterde ontwikkelingsstijl zal leiden, gebaseerd op menselijke solidariteit en gerechtigheid”.
De niet-aflatende rookwolken boven de Amazone herinneren ons er echter aan, dat ondanks de inspanningen van milieubewuste mannen en vrouwen wereldwijd, het verwezenlijken van verlichte denkbeelden net zo lastig blijkt te zijn als het beetpakken van rook. Waarom?
Ondeugden zoals hebzucht zijn diepgeworteld in de menselijke samenleving, veel dieper dan de wortels van de Amazonebomen in de grond van het regenwoud. Hoewel wij persoonlijk moeten doen wat wij kunnen om ons steentje bij te dragen tot het behoud van het regenwoud, is het niet reëel te verwachten dat mensen, hoe oprecht ook, erin zullen slagen de diepliggende en ingewikkelde oorzaken van de vernietiging van het regenwoud met wortel en al weg te nemen. Wat koning Salomo uit de oudheid, een wijs waarnemer van de menselijke aard, zo’n drieduizend jaar geleden opmerkte, gaat nog steeds op. Door menselijke inspanningen op zich ’kan dat wat krom is gemaakt, niet recht worden gemaakt’ (Prediker 1:15). In dezelfde zin luidt het Portugese gezegde: „O pau que nasce torto, morre torto” (De boom die krom wordt geboren, sterft krom). Toch hebben regenwouden overal ter wereld toekomst. Waarom?
Verlichting nabij
Ongeveer honderd jaar geleden was de Braziliaanse auteur Euclides da Cunha zo onder de indruk van de verbijsterende overvloed aan levensvormen in het Amazonegebied, dat hij het woud beschreef als „een ongepubliceerde en eigentijdse bladzijde van Genesis”. En hoewel de mens druk bezig geweest is die „bladzijde” te besmeuren en te verscheuren, is het resterende Amazonegebied nog steeds, zoals het verslag Amazonia Without Myths zegt, „een nostalgisch symbool van de aarde zoals ze was ten tijde van de Schepping”. Maar hoe lang nog?
Bedenk dit eens: Het Amazoneregenwoud en de andere regenwouden van de wereld zijn een en al bewijs voor, zoals Da Cunha het zei, „een unieke intelligentie”. Vanaf hun wortels tot aan hun bladeren verkondigen de bomen van het woud dat ze het werk zijn van een meesterarchitect. Zal deze Grote Architect dan toelaten dat de hebzuchtige mens de regenwouden wegvaagt en de aarde ruïneert? Een bijbelprofetie beantwoordt deze vraag met een nadrukkelijk nee! Ze luidt: „De natiën ontstaken in gramschap, en úw [Gods] gramschap kwam, en de bestemde tijd . . . om hen te verderven die de aarde verderven.” — Openbaring 11:18.
Merk echter op dat deze profetie ons vertelt dat de Schepper niet alleen de wortel van het probleem zal aanpakken door hebzuchtige mensen te elimineren, maar dat hij dat in onze tijd zal doen. Waarom kunnen wij dat zeggen? Nu, de profetie zegt dat God tot actie overgaat in een tijd dat de mens de aarde ’verderft’. Toen die woorden bijna tweeduizend jaar geleden werden opgetekend, miste de mens zowel de aantallen als de middelen daartoe. Maar de situatie is veranderd. „Voor de eerste maal in haar geschiedenis”, wordt in het boek Protecting the Tropical Forests — A High-Priority International Task opgemerkt, „is de mensheid nu in staat de grondslagen van haar eigen voortbestaan te vernietigen, niet slechts in afzonderlijke streken of sectoren, maar op wereldomvattende schaal.”
„De bestemde tijd” waarop de Schepper zal optreden tegen hen „die de aarde verderven”, is nabij. Het Amazoneregenwoud en andere bedreigde milieus op aarde hebben toekomst. Daar zal de Schepper voor zorgen — en dat is geen mythe maar werkelijkheid.
[Kader op blz. 13]
Werken aan behoud
Een gebied van bijna 400.000 vierkante meter weelderig secundair bos in de stad Manaus in het centrale Amazonegebied herbergt de verschillende kantoren van Braziliës Nationale Instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek in het Amazonegebied ofte wel de INPA. Dit 42 jaar oude instituut, met dertien verschillende afdelingen voor alles van ecologie tot bosbouw tot menselijke gezondheid, is de grootste researchorganisatie in de regio. Het herbergt ook een van de rijkste collecties ter wereld van planten, vissen, reptielen, amfibieën, zoogdieren, vogels en insekten uit het Amazonegebied. Het werk van de 280 aan het instituut verbonden onderzoekers draagt bij tot een beter begrip van de complexe interacties van de plaatselijke ecosystemen. Bezoekers van het instituut gaan weg met een gevoel van optimisme. Ondanks bureaucratische en politieke beperkingen hebben Braziliaanse en buitenlandse wetenschappers hun mouwen opgestroopt om te werken aan het behoud van het kroonjuweel van de regenwouden van de wereld — het Amazoneregenwoud.
[Illustratie op blz. 10]
In het woud uitgekapte weg voor boomstamvervoer
[Illustraties op blz. 11]
Produkten uit het regenwoud: vruchten, noten, oliën, rubber en nog veel meer
[Verantwoording]
J. van Leeuwen, INPA-CPCA, Manaus, Brazilië