Brolga, kasuaris en emoe — Enkele vreemde vogels van Australië
Door Ontwaakt!-correspondent in Australië
GEWAPEND met geduchte klauwen kan de kasuaris, een loopvogel die wel beschreven is als de gevaarlijkste vogel ter wereld, met overweldigende kracht springen, schoppen en zijn vijand openrijten. De aan hem verwante emoe, met een zelfde profiel en al even goed bewapend, heeft geen vleugels nodig — hij rent zo snel als de wind. Uit de dans van de brolga blijkt duidelijk hoe geniaal zijn Schepper en Choreograaf is. En al wadend, lang en slank, is de zwartnekooievaar het toonbeeld van een waardige, onverstoorbare vogel. De wigstaartarend pronkt, of dat nu in de vlucht of bij het verdedigen van een prooi is, met het silhouet van een volmaakte vliegende rover. Ja, elk van deze prachtige vogels is werkelijk een wonder van schepping. Met genoegen stellen wij u daarom voor aan . . .
De kleurrijke kasuaris — vriend van het regenwoud
De helmkasuaris, met twee huidlappen aan zijn hals, weegt dertig tot zestig kilo. Het is een mooie maar solitair levende vogel die de dichte regenwouden van noordoostelijk Australië en Nieuw-Guinea bewoont. Het vrouwtje is als ze rechtop staat zo’n twee meter hoog en daarmee groter dan het mannetje, en ze is — voor een vogel heel ongebruikelijk — iets sprekender gekleurd dan het mannetje, dat buiten de paartijd wijselijk uit haar buurt blijft. Na de paring legt het vrouwtje een reeks glimmende groene eieren, maar dan wandelt ze gewoon weg, en laat het aan het mannetje over de eieren uit te broeden en voor het broedsel te zorgen. Vervolgens paart ze met andere mannetjes die allemaal worden opgescheept met een legsel om voor te zorgen!
Ontbossing eist echter haar tol van de kasuarissen. In een poging hun aantal te vergroten heeft het Billabong-reservaat in de buurt van Townsville (Queensland) een fokprogramma met vogels in gevangenschap op gang gebracht, met als doel de vogels weer in het wild los te laten als ze oud genoeg zijn. Hoewel kasuarissen omnivoren zijn, eten ze voornamelijk fruit, dat ze in één keer opslokken. Zaden van meer dan honderd plantesoorten reizen aldus onverteerd door de ingewanden van de vogel en worden door heel het woud in beschermende en voedzame mest verspreid. Volgens de deskundigen van het reservaat zou de kasuaris hierdoor wel eens een „hoeksteen-soort” kunnen zijn, omdat er met het verdwijnen van de kasuaris ook een aanzienlijk aantal plantesoorten zou uitsterven. Maar is de vogel gevaarlijk voor mensen?
Alleen voor dwazen die te dichtbij komen. Eigenlijk vormen mensen een veel grotere bedreiging voor de kasuaris dan dat hij ooit voor hen is geweest. In het sombere schemerdonker van het regenwoud zal de vogel u er met een diepe, grommende keelklank op attenderen dat hij in de buurt is. Wees gewaarschuwd; kom niet dichterbij. Naar alle waarschijnlijkheid zal de vogel door het kreupelhout de aftocht blazen, waarbij hij zijn harde helm gebruikt om zijn kop te beschermen. Maar als hij in het nauw wordt gedreven, gewond is of zijn jongen beschermt, zou hij kunnen aanvallen als u te dichtbij komt.
De emoe — nomade en nationaal embleem
Nauw verwant aan de kasuaris, en iets groter, is de emoe, die in de meeste delen van het binnenland van Australië wordt aangetroffen. Van de vogels is alleen de struisvogel groter. De schuwe emoe heeft lange, krachtige poten die tot sprints van zo’n vijftig kilometer per uur in staat zijn, en net zoals bij de kasuaris prijken aan elke poot drie dodelijke klauwen. In tegenstelling tot zijn verwant die een territorium afbakent, is de emoe echter een nomadische zwerver en zelden agressief. Hij eet vrijwel alles — rupsen, kool, zelfs oude laarzen! Als een vrouwtjesemoe haar donkergroene eieren eenmaal heeft gelegd — meestal zeven tot tien, maar soms wel twintig — delegeert ze net als de kasuaris het uitbroeden en het ouderschap aan het mannetje.
De ontmoeting met Europeanen pakte slecht uit voor de emoe. Kolonisten roeiden de emoe op Tasmanië al gauw uit. En op het vasteland bezorgde zijn voorliefde voor tarwe hem de kwalificatie van schadelijk gedierte en werd hij het slachtoffer van premiejagers. Maar in weerwil van onverminderde afslachtingen herstelde het aantal emoes zich opmerkelijk, zelfs in die mate dat men in 1932 in West-Australië de vogel openlijk de oorlog verklaarde. De regering riep letterlijk de hulp in van de krijgsmacht en liet twee Lewis-mitrailleurs inzetten! Hoewel de emoe niet vermaard is om zijn intellect, won hij deze strijd. De „oorlog” was een openbare aanfluiting en een politiek schandaal; met tienduizend schoten werden op z’n hoogst een paar honderd vogels gedood. Maar in de daaropvolgende uitputtingsoorlog — de emoe tegenover de dubbele aanval van premies en gratis munitie voor de boeren — konden de emoes niet langer standhouden.
Tegenwoordig is de emoe echter een nationaal symbool. Hij staat trots tegenover een kangoeroe op het wapen van Australië en zwerft onbedreigd door de rimboe. Droogte is zijn grootste vijand. Men experimenteert zelfs met het fokken en houden van emoes voor een groot aantal produkten: volledig vetvrij vlees, sterk en duurzaam leer, veren, en olie die verkregen wordt uit een vetkwab op de borst van de vogel. Deze plaatselijke vetopslag is er de oorzaak van dat het vlees volledig vetvrij is.
Houdt u van dansen?
U misschien niet, maar de brolga’s beslist wel. In hun aan het water gelegen „balzaal” gaat „een willekeurig aantal [van deze grijze kraanvogels], van een koppel tot wel een dozijn”, zo zegt het boek The Waterbirds of Australia, „zo’n beetje in een rij tegenover elkaar staan en beginnen ze de dans. Ze huppelen zwaaiend met half gespreide vleugels op hun op stelten lijkende poten naar voren. Al buigend en knikkend met hun kop komen ze naar voren en gaan weer terug, waarbij ze zachte klokkende en fluitende geluiden maken. Zo nu en dan stopt een vogel en trompettert uitgelaten terwijl hij zijn kop achterover gooit. De vogels springen soms ook een meter of wat de lucht in en komen dan op grote, zwart met grijze vleugels als aan een parachute omlaagzweven. Takjes en plukjes gras worden in het rond gegooid, en de brolga’s proberen die op te vangen of er met hun snavel in te prikken wanneer ze naar beneden vallen.” Een bezielende voorstelling, vooral gezien de grootte van de vogels, die als ze rechtop staan meer dan een meter hoog zijn en een spanwijdte van zo’n twee meter hebben!
Terwijl veel vogelsoorten in de paartijd uitgebreide vertoningen opvoeren om elkaar het hof te maken, danst de brolga, een van de grootste kraanvogels, verwoed het hele jaar door. Zijn naam is zelfs ontleend aan de legende van de Aborigines over een beroemde danseres die Buralga heette. Zij wees de hofmakerijen van een slechte tovenaar af. Hij veranderde haar vervolgens in een gracieuze kraanvogel.
De zwartnekooievaar — de enige ooievaar van Australië
De zwartnekooievaar, een vogel van de wetlands, is een regelmatige bezoeker van de dampige noordelijke en oostelijke kust van Australië. Als slanke, bijna 1,5 meter hoge vogel met levendige kleuren, onderscheidt de zwartnekooievaar zich van de ontelbare andere vogels van de wetlands. Terwijl hij statig door het ondiepe water stapt, doet hij met zijn lange, sterke snavel zo’n krachtige uitval naar het water dat hij zijn vleugels gedeeltelijk moet openslaan om in balans te blijven.
En wat zijn die vleugels machtig! Met gestrekte vleugels — van vleugelpunt tot vleugelpunt zo’n twee meter — en de grote slagpennen als vingers gespreid, zweeft de zwartnekooievaar in trage cirkels omhoog totdat hij alleen nog een klein kruisje in de lucht is. Ja, de vliegende zwartnekooievaar, met zijn lange vleugels, nek en poten afgetekend tegen de enorme rode bal van de ondergaande equatoriale zon, is een geliefd symbool van de wetlands in het noorden van Australië.
De wigstaartarend — koning van de lucht
Op een steenworp afstand van de rotsachtige top van een berg in Victoria, en het hoofd biedend aan een vinnig harde wind die alle andere vogels uit de lucht had verdreven, vloog een wigstaartarend lustig rond. De schrijver David Hollands was getuige van een unieke luchtacrobatische voorstelling: „De arend zweefde daar”, schrijft hij, „praktisch onbeweeglijk en helemaal op zijn gemak in dat woeste medium . . . Terwijl ik toekeek, liet hij zich vallen, door zijn vleugels te sluiten en vervolgens loodrecht naar beneden te duiken. Hij viel zo’n honderd meter en toen openden de vleugels zich een heel klein beetje, waardoor de vogel omhoogschoot en de hoogte die hij in zijn val had verloren, bijna helemaal terugwon. . . . Hij kwam met een halve rol horizontaal, vloog toen omhoog [en] herhaalde de duik steeds weer, plotseling naar de bodem van de vallei suizend en weer omhoog, in een onafgebroken en opwindend schouwspel.”
Met een spanwijdte van 2,5 meter en een onmiskenbare wigvormige staart is het onmogelijk deze gracieuze en krachtige monarch te verwarren met enige andere vogel in de Australische lucht. Zijn klauwen kunnen met een kracht van drie ton iets vastgrijpen! Een tijdlang was de enige „juiste” manier om naar een wigstaartarend te kijken echter langs de loop van een geweer. Net als bij zijn verwant de Amerikaanse zeearend, die genadeloos werd neergeschoten om de zalm- en bontindustrie te beschermen, werd deze Australische arend vervolgd omdat hij af en toe een lam sloeg. „Er zijn maar weinig roofvogels in de wereld”, zo zegt het boek Birds of Prey, „die zo heftig zijn vervolgd als de wigstaartarend . . . Bijna honderd jaar lang werd hij als schadelijk beschouwd . . ., en er werden premies betaald als men kon bewijzen vogels te hebben afgeslacht.”
In de loop der jaren werden de aanklachten echter ingetrokken. Het voedsel van de vogel bleek voornamelijk uit wilde konijnen en soms inheemse dieren te bestaan, waaronder kleine kangoeroes van wel tweemaal zijn eigen gewicht. Doordat dit bekend werd, kwam de arend uiteindelijk op vriendschappelijke voet met de mens te staan en verkreeg hij wettelijke bescherming.
Ja, wat vormen vogels een verbazingwekkend complex, fraai en essentieel deel van het web des levens op aarde! Wij komen daar na verloop van tijd misschien wel achter, maar vaak verkrijgen wij die wijsheid te laat — nadat hebzucht en onwetendheid hun tol hebben geëist. Maar wat is het vertroostend te weten dat wij, als wij aandachtig luisteren, zelfs nu kunnen genieten van gekir, getjilp, getureluur, gesnater, gefluit, gekwaak en gesnerp in de lucht, de bossen en de wetlands van deze prachtige planeet!
[Illustraties op blz. 16]
Helmkasuaris
Brolga
[Verantwoording]
Links en onder: Australian Tourist Commission (ATC); midden en rechts boven: Billabong-reservaat, Townsville (Australië)
[Illustraties op blz. 17]
Arend
Emoe
Zwartnekooievaar
[Verantwoording]
Kuikens van arend en kop van emoe: Graham Robertson/NSW National Parks and Wildlife Service (Australië); vliegende arend: NSW National Parks and Wildlife Service (Australië); emoe met jong en zwartnekooievaar: Australian Tourist Commission (ATC)
[Illustratieverantwoording op blz. 15]
Links: Graham Robertson/NSW National Parks and Wildlife Service (Australië); rechts: Australian Tourist Commission (ATC); boven: Billabong-reservaat, Townsville (Australië)