De tulp — Een bloem met een stormachtig verleden

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN NEDERLAND

„WANNEER het lente wordt in Holland, is het alsof duizenden hectaren . . . tot leven komen”, zegt het Nederlands Bureau voor Toerisme. Plotseling, in een explosie van kleur, zijn de velden overdekt met vrolijke stroken bloeiende tulpen en is daarmee een bloemenpracht gecreëerd die van over de hele wereld toeristen trekt. Voor de meeste bezoekers zijn die sierlijke en populaire tuinbloemen net zo Hollands als molens, kaas en klompen. Maar wist u dat de tulp feitelijk uit Turkije stamt?

Hollandse tulpen met oosterse wortels

Reeds in de twaalfde eeuw gebruikte men in Turkije de tulp als ornament in de kunst, maar de Europese literatuur vermeldt de tulp voor het eerst kort na 1550, vertelt de plantkundige Adélaïde L. Stork. In 1553 schreef een reiziger uit Frankrijk dat „verbaasde buitenlanders” op de markten van Constantinopel (Istanbul) onbekende „rode lelies met grote uien” kochten. De plaatselijke bevolking noemde de bloem dülbend, wat in het Turks „tulband” betekent, en dat woord, zo legt dr. Stork uit, werd „de etymologische herkomst van het woord ’tulp’”.

Een van de door deze tulbandachtige bloemen geïntrigeerde buitenlanders was Ogier Ghislain de Busbecq, de ambassadeur van Oostenrijk in Turkije (1555–1562). Hij nam enkele bollen mee van Constantinopel naar Wenen, waar ze in de tuinen van Ferdinand I, de Habsburgse keizer, werden geplant. Daar gedijden de tulpebollen goed onder de bekwame zorg van Charles de l’Escluse — een Frans plantkundige die beter bekend is onder zijn Latijnse naam, Carolus Clusius.

Het duurde niet lang of Clusius’ faam trok de aandacht van de Nederlandse Universiteit van Leiden, die hem overreedde curator te worden van de Hortus Botanicus van de universiteit. In oktober 1593 arriveerde Clusius — met „een goed weggestopte hoeveelheid tulpebollen” — in Leiden. Enkele maanden later, in het voorjaar van 1594, werd Clusius’ nieuwe tuin de setting voor de allereerste tulp die in Nederland bloeide.

Tulpomanie — Een stormachtige periode

De levendige kleuren en exotische vormen van de tulp fascineerden de Hollanders. Romantische verhalen over de buitensporige waarde die Turkse sultans aan de bollen hechtten, maakten ze tot een voorwerp van afgunst voor elke statusbewuste burger. Binnen korte tijd werd het kweken van tulpebollen een lucratief bedrijf, en toen de vraag het aanbod begon te overtreffen, schoten de prijzen van de bollen omhoog en begon er een stormachtige periode die in de Nederlandse geschiedenis te boek staat als de tulpenwindhandel of tulpomanie.

De tulpomanie bereikte haar hoogtepunt rond 1630, toen tulpebollen het populairste handelsartikel werden. In die dagen, aldus de kunsthistoricus Oliver Impey, was een schilderij van een tulp van de hand van Jan D. de Heem (een groot zeventiende-eeuws Hollands schilder van stillevens) betaalbaarder dan een zeldzame tulpebol. Eén bol was aanvaardbaar als bruidsschat voor een bruid, drie bollen waren de prijs voor een grachtenhuis en één enkele bol van de variëteit Tulipe Brasserie werd geruild tegen een bloeiende brouwerij. Bollenhandelaars konden per maand een dikke ƒ 70.000 verdienen. „In herbergen en kroegen overal in Holland”, aldus een bepaalde bron, „draaiden de gesprekken en transacties om slechts één artikel — bollen.”

„De gestadig stijgende prijzen verleidden menig gewoon gezin uit de middenklasse of zelfs nog daaronder tot speculeren op de tulpenmarkt”, schrijft The New Encyclopædia Britannica. „Huizen, landgoederen en bedrijven werden verpand om bollen te kunnen kopen, die dan tegen hogere prijzen verkocht werden. Zonder dat de bollen ooit uit de grond kwamen, werden ze vele malen gekocht en verkocht.” In een oogwenk werd een fortuin verdubbeld. Arme mensen werden rijk; rijke mensen werden steenrijk. De bollenhandel was een wilde speculantenmarkt geworden totdat plotseling, in 1637, er meer verkopers dan kopers waren — en de markt instortte. Bijna van de ene dag op de andere werden duizenden rijke Hollanders straatarm.

De liefde blijft

Niettemin overleefde de liefde voor de tulp de nasleep van de tulpomanie en de tulpenteelt begon weer te floreren. Tegen de achttiende eeuw waren de Hollandse tulpen zelfs zo beroemd geworden dat een Turkse sultan, Ahmed III, duizenden tulpen uit Holland importeerde. Zo keerden dus na een lange reis de Hollandse nakomelingen van Turkse tulpen naar hun land van oorsprong terug.

Tegenwoordig is de tulpenteelt in Nederland een belangrijke bedrijfstak — een mooie handel met een mooie opbrengst. Van de 34.000 vierkante kilometer die het land groot is, wordt zo’n 7700 hectare gebruikt voor de teelt van tulpebollen. Jaarlijks exporteren de 3300 Nederlandse kwekers bijna twee miljard tulpebollen naar ruim 80 landen.

Hoewel de tulp een stormachtig verleden heeft gehad, heeft de liefde van de mens voor deze tuinfavoriet standgehouden. Door de eeuwen heen heeft deze prachtige bloem schilders, dichters en wetenschappers ertoe bewogen haar elegante vorm en treffende kleuren vast te leggen op doek en papier. Nadat een van hen, de achttiende-eeuwse wetenschapper Johann Christian Benemann, in het Duits een monografie over de tulp had geschreven, noemde hij de verhandeling Die Tulpe zum Ruhm ihres Schöpffers, und Vergnügung edler Gemüther (De tulp tot eer van haar Schepper en tot genoegen van edele zielen). Voor hem en veel andere schrijvers, zo merkt Adélaïde Stork op, is de tulp „niet alleen een voorwerp in de hand van de tuinman, maar weerspiegelt ze ook de grootheid en heerlijkheid van de Schepper”. Als u naar deze prachtige bloem kijkt, zal het u moeilijk vallen het daarmee oneens te zijn.

[Kader op blz. 18]

Hoe uw tulpen te kweken

ZOLANG er voldoende water is, is bijna elke soort grond geschikt. Het planten kan echter makkelijker worden gemaakt door de bovengrond te vermengen met zand, turf of compost.

Plant tulpebollen in de herfst. Er zijn twee manieren om dat te doen: U graaft een gat voor elke afzonderlijke bol, of u maakt een zaaibed waar u alle bollen tegelijk in zet.

Een vuistregel voor het planten van tulpebollen: De plantdiepte moet tweemaal de hoogte van de bol zijn. Dat betekent dat de onderkant van de bol (de vlakke kant) zo’n twintig centimeter onder de oppervlakte moet komen. Zet de bollen zo’n twaalf centimeter uit elkaar.

Bedek de bollen met de uitgegraven grond en begiet ze onmiddellijk zodat de groei kan beginnen. Bij strenge vorst zal een laag turf of mulch van bladeren de bollen beschermen en ook voorkomen dat de grond uitdroogt. Verwijder de mulch in het voorjaar wanneer de eerste scheuten verschijnen.

Snij de bloemen boven aan de stengel af wanneer de bloembladeren beginnen te hangen; anders zal de plant zaad gaan zetten en de bol van het voedsel beroven dat nodig is voor de groei van het jaar daarop. Laat het loof gewoon afsterven en verwijder het wanneer de bladeren geel worden.

Plant in plaats van hier en daar een bol, bollen van dezelfde soort en kleur in groepjes bijeen. Op die manier krijgt u afzonderlijke kleurplekken en zult u volop genieten van het bloeiende meesterwerk in uw tuin. — Internationaal Bloembollen Centrum, Nederland/National Geographic.

[Illustratieverantwoording op blz. 17]

Blz. 16 onder: Nederlands Bureau voor Toerisme; links boven, midden, en rechts boven: Internationaal Bloembollen Centrum, Nederland; blz. 17 onder: Nederlands Bureau voor Toerisme/Capital Press